౭. సత్తకనిపాతో
౧. సున్దరసముద్దత్థేరగాథావణ్ణనా
సత్తకనిపాతే అలఙ్కతాతిఆదికా ఆయస్మతో సున్దరసముద్దత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే అఞ్ఞతరస్స మహావిభవస్స సేట్ఠినో పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. సముద్దోతిస్స నామం అహోసి. రూపసమ్పత్తియా పన సున్దరసముద్దోతి పఞ్ఞాయిత్థ. సో పఠమవయే ఠితో భగవతో రాజగహప్పవేసే బుద్ధానుభావం దిస్వా, పటిలద్ధసద్ధో నిస్సరణజ్ఝాసయతాయ పబ్బజిత్వా, లద్ధూపసమ్పదో సమాదిన్నధుతధమ్మో రాజగహతో సావత్థిం గన్త్వా, కల్యాణమిత్తస్స సన్తికే విపస్సనాచారం ఉగ్గహేత్వా, కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జన్తో విహరతి. తస్స మాతా రాజగహే ఉస్సవదివసే అఞ్ఞే సేట్ఠిపుత్తే సపజాపతికే అలఙ్కతపటియత్తే ఉస్సవకీళం కీళన్తే దిస్వా, పుత్తం అనుస్సరిత్వా రోదతి. తం దిస్వా అఞ్ఞతరా గణికా రోదనకారణం పుచ్ఛి. సా తస్సా తం కారణం కథేసి. తం సుత్వా గణికా ‘‘అహం తం ఆనేస్సామి, పస్స తావ మమ ఇత్థిభావ’’న్తి వత్వా ‘‘యది ఏవం తంయేవ తస్స పజాపతిం కత్వా ఇమస్స కులస్స సామినిం కరిస్సామీ’’తి తాయ బహుం ధనం దత్వా, విస్సజ్జితా మహతా పరివారేన సావత్థిం గన్త్వా, థేరస్స పిణ్డాయ విచరణట్ఠానే ఏకస్మిం గేహే వసమానా దివసే దివసే అఞ్ఞేహి థేరస్స సక్కచ్చం పిణ్డపాతం దాపేసి. అలఙ్కతపటియత్తా చ హుత్వా సువణ్ణపాదుకా ఆరుయ్హ అత్తానం దస్సేసి. అథేకదివసం గేహద్వారేన గచ్ఛన్తం థేరం దిస్వా, సువణ్ణపాదుకా ఓముఞ్చిత్వా, అఞ్జలిం పగ్గయ్హ పురతో గచ్ఛన్తీ నానప్పకారం థేరం కామనిమన్తనాయ నిమన్తేసి. తం సుత్వా థేరో ‘‘పుథుజ్జనచిత్తం నామ చఞ్చలం, యంనూన మయా ఇదానేవ ఉస్సాహో కరణీయో’’తి తత్థేవ ఠితో భావనం ఉస్సుక్కాపేత్వా ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తం సన్ధాయ వుత్తం –
౪౫౯. ‘‘అలఙ్కతా సువసనా, మాలధారీ విభూసితా;
అలత్తకకతాపాదా, పాదుకారుయ్హ వేసికా.
౪౬౦. ‘‘పాదుకా ఓరుహిత్వాన, పురతో పఞ్జలీకతా;
సా మం సణ్హేన ముదునా, మ్హితపుబ్బం అభాసథ.
౪౬౧. ‘‘‘యువాసి త్వం పబ్బజితో, తిట్ఠాహి మమ సాసనే;
భుఞ్జ మానుసకే కామే, అహం విత్తం దదామి తే;
సచ్చం తే పటిజానామి, అగ్గిం వా తే హరామహం.
౪౬౨. ‘‘‘యదా జిణ్ణా భవిస్సామ, ఉభో దణ్డపరాయనా;
ఉభోపి పబ్బజిస్సామ, ఉభయత్థ కటగ్గహో’’’.
౪౬౩. ‘‘తఞ్చ దిస్వాన యాచన్తిం, వేసికం పఞ్జలీకతం;
అలఙ్కతం సువసనం, మచ్చుపాసంవ ఓడ్డితం.
౪౬౪. ‘‘తతో మే మనసీకారో, యోనిసో ఉదపజ్జథ;
ఆదీనవో పాతురహు, నిబ్బిదా సమతిట్ఠథ.
౪౬౫. ‘‘తతో చిత్తం విముచ్చి మే, పస్స ధమ్మసుధమ్మతం;
తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.
తత్థ మాలధారీతి మాలాధారినీ పిళన్ధపుప్ఫదామా. విభూసితాతి ఊనట్ఠానస్స పూరణవసేన పుప్ఫేహి చేవ గన్ధవిలేపనాదీహి చ విభూసితగత్తా. ‘‘అలఙ్కతా’’తి ఇమినా హత్థూపగగీవూపగాదీహి ఆభరణేహి అలఙ్కరణం అధిప్పేతం. అలత్తకకతాపాదాతి పరిణతజయసుమనపుప్ఫవణ్ణేన లాఖారసేన రఞ్జితచరణయుగళా. సమాసపదఞ్హేతం, ‘‘అలత్తకకతపాదా’’తి వత్తబ్బే గాథాసుఖత్థం దీఘం కత్వా వుత్తం. అసమాసభావే పన ‘‘తస్సా’’తి వచనసేసో వేదితబ్బో. పాదుకారుయ్హ వేసికాతి ఏకా రూపూపజీవికా ఇత్థీ యథావుత్తవేసా సువణ్ణపాదుకా పటిముఞ్చిత్వా ‘‘ఠితా’’తి వచనసేసో.
పాదుకా ఓరుహిత్వానాతి పాదుకాహి ఓతరిత్వా, సువణ్ణపాదుకాయో ఓముఞ్చిత్వాతి అత్థో. పఞ్జలీకతాతి పగ్గహితఅఞ్జలికా సా వేసీ మం. సామం వా వచనపరమ్పరం వినా సయమేవ అభాసథ. సణ్హేనాతి మట్ఠేన. ముదునాతి మధురేన. ‘‘వచనేనా’’తి అవుత్తమ్పి వుత్తమేవ హోతి, అభాసథాతి, వుత్తత్తా.
యువాసి త్వం పబ్బజితోతి త్వం పబ్బజన్తో యువా, దహరోయేవ హుత్వా పబ్బజితోసి, నను పబ్బజన్తేన సత్తమే దసకే సమ్పత్తేవ పబ్బజితబ్బన్తి దస్సేతి. తిట్ఠాహి మమ సాసనేతి మమ వచనే తిట్ఠ.
కిం పన తన్తి ఆహ ‘‘భుఞ్జ మానుసకే కామే’’తి కామే పరిభుఞ్జితుకామస్స రూపసమ్పత్తి, వయసమ్పత్తి, పరివారసమ్పత్తి, భోగసమ్పత్తి చ ఇచ్ఛితబ్బా. తత్థ ‘‘కుతో మే భోగసమ్పత్తీ’’తి వదేయ్యాతి, ఆహ ‘‘అహం విత్తం దదామి తే’’తి. ‘‘తయిదం వచనం కథం సద్దహాతబ్బ’’న్తి మఞ్ఞేయ్యాతి తం సద్దహాపేన్తీ ఆహ ‘‘సచ్చం తే పటిజానామి, అగ్గిం వా తే హరామహ’’న్తి. ‘‘భుఞ్జ మానుసకే కామే, అహం విత్తం దదామి తే’’తి యదిదం మయా పటిఞ్ఞాతం, తం ఏకంసేన సచ్చమేవ పటిజానామి, సచే మే న పత్తియాయసి, అగ్గిం వా తే హరామహం అగ్గిం హరిత్వా అగ్గిపచ్చయం సపథం కరోమీతి అత్థో. ఉభయత్థ కటగ్గహోతి అమ్హాకం ఉభిన్నం జిణ్ణకాలే పబ్బజ్జనం ఉభయత్థ జయగ్గాహో. యం మయం యావ దణ్డపరాయనకాలా భోగే భుఞ్జామ, ఏవం ఇధలోకేపి భోగేహి న జీయామ, మయం పచ్ఛా పబ్బజిస్సామ, ఏవం పరలోకేపి భోగేహి న జీయామాతి అధిప్పాయో. తతోతి తం నిమిత్తం, కామేహి నిమన్తేన్తియా ‘‘యువాసి త్వ’’న్తిఆదినా ‘‘యదా జిణ్ణా భవిస్సామా’’తిఆదినా చ తస్సా వేసియా వుత్తవచనహేతు. తఞ్హి వచనం అఙ్కుసం కత్వా థేరో సమణధమ్మం కరోన్తో సదత్థం పరిపూరేసి. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.
సున్దరసముద్దత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. లకుణ్డకభద్దియత్థేరగాథావణ్ణనా
పరే అమ్బాటకారామేతిఆదికా ఆయస్మతో లకుణ్డకభద్దియత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే మహాభోగే కులే నిబ్బత్తిత్వా, వయప్పత్తో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో నిసిన్నో తస్మిం ఖణే సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం మఞ్జుస్సరానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా, సయమ్పి తం ఠానం పత్థేన్తో బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా, ‘‘అహో వతాహమ్పి అనాగతే అయం భిక్ఖు వియ ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే మఞ్జుస్సరానం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి పణిధానం అకాసి. భగవా చ తస్స అనన్తరాయతం దిస్వా బ్యాకరిత్వా పక్కామి.
సో తత్థ యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఫుస్సస్స భగవతో కాలే చిత్తపత్తకోకిలో హుత్వా రాజుయ్యానతో మధురం అమ్బఫలం తుణ్డేనాదాయ గచ్ఛన్తో సత్థారం దిస్వా పసన్నమానసో ‘‘దస్సామీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేసి. సత్థా తస్స చిత్తం ఞత్వా పత్తం గహేత్వా నిసీది. కోకిలో దసబలస్స పత్తే అమ్బపక్కం పతిట్ఠాపేసి. సత్థా తం పరిభుఞ్జి. సో కోకిలో పసన్నమానసో తేనేవ పీతిసుఖేన సత్తాహం వీతినామేసి. తేన చ పుఞ్ఞకమ్మేన మఞ్జుస్సరో అహోసి. కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే పన చేతియే ఆరద్ధే కిం పమాణం కరోమ? సత్తయోజనప్పమాణం. అతిమహన్తమేతం. ఛయోజనప్పమాణం. ఏతమ్పి అతిమహన్తం. పఞ్చయోజనం, చతుయోజనం, తియోజనం, ద్వియోజనన్తి వుత్తే అయం తదా జేట్ఠవడ్ఢకీ హుత్వా ‘‘ఏథ, భో, అనాగతే సుఖపటిజగ్గియం కాతుం వట్టతీ’’తి వత్వా రజ్జుయా పరిక్ఖిపన్తో గావుతమత్తకే ఠత్వా ‘‘ఏకేకం ముఖం గావుతం గావుతం హోతు, చేతియం ఏకయోజనావట్టం యోజనుబ్బేధం భవిస్సతీ’’తి ఆహ. తే తస్స వచనే అట్ఠంసు. ఇతి అప్పమాణస్స బుద్ధస్స పమాణం అకాసీతి. తేన పన కమ్మేన నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే అఞ్ఞేహి నీచతరప్పమాణో హోతి.
సో అమ్హాకం సత్థు కాలే సావత్థియం మహాభోగకులే నిబ్బత్తి, భద్దియోతిస్స నామం అహోసి. అతిరస్సతాయ పన లకుణ్డకభద్దియోతి పఞ్ఞాయిత్థ. సో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా, పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా, బహుస్సుతో ధమ్మకథికో హుత్వా మధురేన సరేన పరేసం ధమ్మం కథేసి. అథేకస్మిం ఉస్సవదివసే ఏకేన బ్రాహ్మణేన సద్ధిం రథేన గచ్ఛన్తీ అఞ్ఞతరా గణికా థేరం దిస్వా దన్తవిదంసకం హసి. థేరో తస్సా దన్తట్ఠికే నిమిత్తం గహేత్వా ఝానం ఉప్పాదేత్వా, తం పాదకం కత్వా, విపస్సనం పట్ఠపేత్వా, అనాగామీ అహోసి. సో అభిణ్హం కాయగతాయ సతియా విహరన్తో ఏకదివసం ఆయస్మతా ధమ్మసేనాపతినా ఓవదియమానో అరహత్తే పతిట్ఠహి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౫.౧-౩౩) –
‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, సబ్బధమ్మేసు చక్ఖుమా;
ఇతో సతసహస్సమ్హి, కప్పే ఉప్పజ్జి నాయకో.
‘‘తదాహం హంసవతియం సేట్ఠిపుత్తో మహద్ధనో;
జఙ్ఘావిహారం విచరం, సఙ్ఘారామం అగచ్ఛహం.
‘‘తదా సో లోకపజ్జోతో, ధమ్మం దేసేసి నాయకో;
మఞ్జుస్సరానం పవరం, సావకం అభికిత్తయి.
‘‘తం సుత్వా ముదితో హుత్వా, కారం కత్వా మహేసినో;
వన్దిత్వా సత్థునో పాదే, తం ఠానమభిపత్థయిం.
‘‘తదా బుద్ధో వియాకాసి, సఙ్ఘమజ్ఝే వినాయకో;
అనాగతమ్హి అద్ధానే, లచ్ఛసే తం మనోరథం.
‘‘సతసహస్సితో కప్పే, ఓక్కాకకులసమ్భవో;
గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.
‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;
భద్దియో నామ నామేన, హేస్సతి సత్థు సావకో.
‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;
జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.
‘‘ద్వేనవుతే ఇతో కప్పే, ఫుస్సో ఉప్పజ్జి నాయకో;
దురాసదో దుప్పసహో, సబ్బలోకుత్తమో జినో.
‘‘చరణేన చ సమ్పన్నో, బ్రహా ఉజు పతాపవా;
హితేసీ సబ్బసత్తానం, బహుం మోచేసి బన్ధనా.
‘‘నన్దారామవనే తస్స, అహోసిం ఫుస్సకోకిలో;
గన్ధకుటిసమాసన్నే, అమ్బరుక్ఖే వసామహం.
‘‘తదా పిణ్డాయ గచ్ఛన్తం, దక్ఖిణేయ్యం జినుత్తమం;
దిస్వా చిత్తం పసాదేత్వా, మఞ్జునాభినికూజహం.
‘‘రాజుయ్యానం తదా గన్త్వా, సుపక్కం కనకత్తచం;
అమ్బపిణ్డం గహేత్వాన, సమ్బుద్ధస్సోపనామయిం.
‘‘తదా మే చిత్తమఞ్ఞాయ, మహాకారుణికో జినో;
ఉపట్ఠాకస్స హత్థతో, పత్తం పగ్గణ్హి నాయకో.
‘‘అదాసిం హట్ఠచిత్తోహం, అమ్బపిణ్డం మహామునే;
పత్తే పక్ఖిప్ప పక్ఖేహి, పఞ్జలిం కత్వాన మఞ్జునా.
‘‘సరేన రజనీయేన, సవనీయేన వగ్గునా;
వస్సన్తో బుద్ధపూజత్థం, నీళం గన్త్వా నిపజ్జహం.
‘‘తదా ముదితచిత్తం మం, బుద్ధపేమగతాసయం;
సకుణగ్ఘి ఉపాగన్త్వా, ఘాతయీ దుట్ఠమానసో.
‘‘తతో చుతోహం తుసితే, అనుభోత్వా మహాసుఖం;
మనుస్సయోనిమాగచ్ఛిం, తస్స కమ్మస్స వాహసా.
‘‘ఇమమ్హి భద్దకే కప్పే, బ్రహ్మబన్ధు మహాయసో;
కస్సపో నామ గోత్తేన, ఉప్పజ్జి వదతం వరో.
‘‘సాసనం జోతయిత్వా సో, అభిభుయ్య కుతిత్థియే;
వినయిత్వాన వేనేయ్యే, నిబ్బుతో సో ససావకో.
‘‘నిబ్బుతే తమ్హి లోకగ్గే, పసన్నా జనతా బహూ;
పూజనత్థాయ బుద్ధస్స, థూపం కుబ్బన్తి సత్థునో.
‘‘సత్తయోజనికం థూపం, సత్తరతనభూసితం;
కరిస్సామ మహేసిస్స, ఇచ్చేవం మన్తయన్తి తే.
‘‘కికినో కాసిరాజస్స, తదా సేనాయ నాయకో;
హుత్వాహం అప్పమాణస్స, పమాణం చేతియే వదిం.
‘‘తదా తే మమ వాక్యేన, చేతియం యోజనుగ్గతం;
అకంసు నరవీరస్స, నానారతనభూసితం.
‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;
జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.
‘‘పచ్ఛిమే చ భవే దాని, జాతో సేట్ఠికులే అహం;
సావత్థియం పురవరే, ఇద్ధే ఫీతే మహద్ధనే.
‘‘పురప్పవేసే సుగతం, దిస్వా విమ్హితమానసో;
పబ్బజిత్వాన న చిరం, అరహత్తమపాపుణిం.
‘‘చేతియస్స పమాణం యం, అకరిం తేన కమ్మునా;
లకుణ్డకసరీరోహం, జాతో పరిభవారహో.
‘‘సరేన మధురేనాహం, పూజిత్వా ఇసిసత్తమం;
మఞ్జుస్సరానం భిక్ఖూనం, అగ్గత్తమనుపాపుణిం.
‘‘ఫలదానేన బుద్ధస్స, గుణానుస్సరణేన చ;
సామఞ్ఞఫలసమ్పన్నో, విహరామి అనాసవో.
‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.
అపరభాగే అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –
౪౬౬. ‘‘పరే అమ్బాటకారామే, వనసణ్డమ్హి భద్దియో;
సమూలం తణ్హమబ్బుయ్హ, తత్థ భద్దోవ ఝాయతి.
౪౬౭. ‘‘రమన్తేకే ముదిఙ్గేహి, వీణాహి పణవేహి చ;
అహఞ్చ రుక్ఖమూలస్మిం, రతో బుద్ధస్స సాసనే.
౪౬౮. ‘‘బుద్ధో చే మే వరం దజ్జా, సో చ లబ్భేథ మే వరో;
గణ్హేహం సబ్బలోకస్స, నిచ్చం కాయగతం సతి’’న్తి. –
ఇమా తిస్సో గాథా అభాసి.
తత్థ పరేతి సేట్ఠే అధికే, విసిట్ఠేతి అత్థో. అధికవాచీ హి అయం పరసద్దో ‘‘పరం వియ మత్తాయా’’తిఆదీసు వియ. అమ్బాటకారామేతి ఏవంనామకే ఆరామే. సో కిర ఛాయూదకసమ్పన్నో వనసణ్డమణ్డితో రమణీయో హోతి తేన ‘‘పరే’’తి విసేసేత్వా వుత్తో. ‘‘అమ్బాటకవనే అమ్బాటకేహి అభిలక్ఖితవనే’’తి చ వదన్తి. వనసణ్డమ్హీతి వనగహనే, ఘననిచితరుక్ఖగచ్ఛలతాసమూహే వనేతి అత్థో. భద్దియోతి ఏవంనామకో, అత్తానమేవ థేరో అఞ్ఞం వియ వదతి. సమూలం తణ్హమబ్బుయ్హాతి తణ్హాయ మూలం నామ అవిజ్జా. తస్మా సావిజ్జం తణ్హం అగ్గమగ్గేన సముగ్ఘాటేత్వాతి అత్థో. తత్థ భద్దోవ ఝాయతీతి లోకుత్తరేహి సీలాదీహి భద్దో సున్దరో తస్మింయేవ వనసణ్డే కతకిచ్చతాయ దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారవసేన అగ్గఫలఝానేన ఝాయతి.
ఫలసుఖేన చ ఝానసమాపత్తీహి చ వీతినామేతీతి అత్తనో వివేకరతిం దస్సేత్వా ‘‘రమన్తేకే’’తి గాథాయపి బ్యతిరేకముఖేన తమేవత్థం దస్సేతి. తత్థ ముదిఙ్గేహీతి అఙ్గికాదీహి మురజేహి. వీణాహీతి నన్దినీఆదీహి వీణాహి. పణవేహీతి తురియేహి రమన్తి ఏకే కామభోగినో, సా పన తేసం రతి అనరియా అనత్థసంహితా. అహఞ్చా తి అహం పన, ఏకకో బుద్ధస్స భగవతో సాసనే రతో, తతో ఏవ రుక్ఖమూలస్మిం రతో అభిరతో విహరామీతి అత్థో.
ఏవం అత్తనో వివేకాభిరతిం కిత్తేత్వా ఇదాని యం కాయగతాసతికమ్మట్ఠానం భావేత్వా అరహత్తం పత్తో, తస్స పసంసనత్థం ‘‘బుద్ధో చే మే’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – సచే బుద్ధో భగవా ‘‘ఏకాహం, భన్తే, భగవన్తం వరం యాచామీ’’తి మయా యాచితో ‘‘అతిక్కన్తవరా ఖో, భిక్ఖు, తథాగతా’’తి అపటిక్ఖిపిత్వా మయ్హం యథాయాచితం వరం దదేయ్య, సో చ వరో మమాధిప్పాయపూరకో లబ్భేథ మయ్హం మనోరథం మత్థకం పాపేయ్యాతి థేరో పరికప్పవసేన వదతి. ‘‘భన్తే, సబ్బో లోకో సబ్బకాలం కాయగతాసతికమ్మట్ఠానం భావేతూ’’తి ‘‘సబ్బలోకస్స నిచ్చం కాయగతాసతి భావేతబ్బా’’తి కత్వా వరం గణ్హే అహన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘గణ్హేహం సబ్బలోకస్స, నిచ్చం కాయగతం సతి’’న్తి. ఇదాని అపరిక్ఖణగరహాముఖేన పరిక్ఖణం పసంసన్తో –
౪౬౯. ‘‘యే మం రూపేన పామింసు, యే చ ఘోసేన అన్వగూ;
ఛన్దరాగవసూపేతా, న మం జానన్తి తే జనా.
౪౭౦. ‘‘అజ్ఝత్తఞ్చ న జానాతి, బహిద్ధా చ న పస్సతి;
సమన్తావరణో బాలో, స వే ఘోసేన వుయ్హతి.
౪౭౧. ‘‘అజ్ఝత్తఞ్చ న జానాతి, బహిద్ధా చ విపస్సతి;
బహిద్ధా ఫలదస్సావీ, సోపి ఘోసేన వుయ్హతి.
౪౭౨. ‘‘అజ్ఝత్తఞ్చ పజానాతి, బహిద్ధా చ విపస్సతి;
అనావరణదస్సావీ, న సో ఘోసేన వుయ్హతీ’’తి. –
ఇమా చతస్సో గాథా అభాసి.
తత్థ యే మం రూపేన పామింసూతి యే జనా అవిద్దసూ మమ రూపేన అపసాదికేన నిహీనేన ‘‘ఆకారసదిసీ పఞ్ఞా’’తి, ధమ్మసరీరేన చ మం నిహీనం పామింసు, ‘‘ఓరకో అయ’’న్తి హీళేన్తా పరిచ్ఛిన్దనవసేన మఞ్ఞింసూతి అత్థో. యే చ ఘోసేన అన్వగూతి యే చ సత్తా ఘోసేన మఞ్జునా మం సమ్భావనావసేన అనుగతా బహు మఞ్ఞింసు, తం తేసం మిచ్ఛా, న హి అహం రూపమత్తేన అవమన్తబ్బో, ఘోసమత్తేన వా న బహుం మన్తబ్బో, తస్మా ఛన్దరాగవసూపేతా, న మం జానన్తి తే జనాతి తే దువిధాపి జనా ఛన్దరాగస్స వసం ఉపేతా అప్పహీనఛన్దరాగా సబ్బసో పహీనఛన్దరాగం మం న జానన్తి.
అవిసయో తేసం మాదిసో అజ్ఝత్తం బహిద్ధా చ అపరిఞ్ఞాతవత్థుతాయాతి దస్సేతుం ‘‘అజ్ఝత్త’’న్తిఆది వుత్తం. అజ్ఝత్తన్తి అత్తనో సన్తానే ఖన్ధాయతనాదిధమ్మం. బహిద్ధాతి పరసన్తానే. అథ వా అజ్ఝత్తన్తి, మమ అబ్భన్తరే అసేక్ఖసీలక్ఖన్ధాదిం. బహిద్ధాతి, మమేవ ఆకప్పసమ్పత్తియాదియుత్తం బహిద్ధా రూపధమ్మప్పవత్తిం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిప్పవత్తిఞ్చ. సమన్తావరణోతి ఏవం అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చ అజాననేన సమన్తతో ఆవరణయుత్తో ఆవటఞాణగతికో. స వే ఘోసేన వుయ్హతీతి సో పరనేయ్యబుద్ధికో బాలో ఘోసేన పరేసం వచనేన వుయ్హతి నియ్యతి ఆకడ్ఢీయతి.
బహిద్ధా చ విపస్సతీతి యో చ వుత్తనయేన అజ్ఝత్తం న జానాతి, బహిద్ధా పన సుతానుసారేన ఆకప్పసమ్పత్తిఆదిఉపధారణేన వా విసేసతో పస్సతి. ‘‘గుణవిసేసయుత్తో సియా’’తి మఞ్ఞతి, సోపి బహిద్ధా ఫలదస్సావీ నయగ్గాహేన ఫలమత్తం గణ్హన్తో వుత్తనయేన ఘోసేన వుయ్హతి, సోపి మాదిసే న జానాతీతి అత్థో.
యో పన అజ్ఝత్తఞ్చ ఖీణాసవస్స అబ్భన్తరే అసేక్ఖసీలక్ఖన్ధాదిగుణం జానాతి, బహిద్ధా చస్స పటిపత్తిసల్లక్ఖణేన విసేసతో గుణవిసేసయోగం పస్సతి. అనావరణదస్సావీ కేనచి అనావటో హుత్వా అరియానం గుణే దట్ఠుం ఞాతుం సమత్థో, న సో ఘోసమత్తేన వుయ్హతి యాథావతో దస్సనతోతి.
లకుణ్డకభద్దియత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. భద్దత్థేరగాథావణ్ణనా
ఏకపుత్తోతిఆదికా ఆయస్మతో భద్దత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరం భగవన్తం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ సతసహస్సపరిమాణం చీవరాదీహి చతూహి పచ్చయేహి పూజేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం సేట్ఠికులే నిబ్బత్తి. నిబ్బత్తమానో చ అపుత్తకేసు మాతాపితూసు దేవతాయాచనాదీని కత్వాపి అలభన్తేసు సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘సచే, భన్తే, మయం ఏకం పుత్తం లచ్ఛామ, తం తుమ్హాకం దాసత్థాయ దస్సామా’’తి వత్వా ఆయాచిత్వా గతేసు సత్థు అధిప్పాయం ఞత్వా అఞ్ఞతరో దేవపుత్తో ఖీణాయుకో హుత్వా ఠితో సక్కేన దేవరఞ్ఞా ‘‘అముకస్మిం కులే నిబ్బత్తాహీ’’తి ఆణత్తో తత్థ నిబ్బత్తి, భద్దోతిస్స నామం అకంసు. తం సత్తవస్సుద్దేసికం జాతం మాతాపితరో అలఙ్కరిత్వా భగవతో సన్తికం నేత్వా ‘‘అయం సో, భన్తే, తుమ్హే ఆయాచిత్వా లద్ధదారకో, ఇమం తుమ్హాకం నియ్యాతేమా’’తి ఆహంసు. సత్థా ఆనన్దత్థేరం ఆణాపేసి – ‘‘ఇమం పబ్బాజేహీ’’తి. ఆణాపేత్వా చ గన్ధకుటిం పావిసి. థేరో తం పబ్బాజేత్వా సఙ్ఖేపేన విపస్సనాముఖం ఆచిక్ఖి. సో ఉపనిస్సయసమ్పన్నత్తా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో సూరియే అనోగ్గతేయేవ భావనం ఉస్సుక్కాపేత్వా ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౫.౫౪-౬౯) –
‘‘పదుముత్తరసమ్బుద్ధం, మేత్తచిత్తం మహామునిం;
ఉపేతి జనతా సబ్బా, సబ్బలోకగ్గనాయకం.
‘‘సత్తుకఞ్చ బద్ధకఞ్చ, ఆమిసం పానభోజనం;
దదన్తి సత్థునో సబ్బే, పుఞ్ఞక్ఖేత్తే అనుత్తరే.
‘‘అహమ్పి దానం దస్సామి, దేవదేవస్స తాదినో;
బుద్ధసేట్ఠం నిమన్తేత్వా, సఙ్ఘమ్పి చ అనుత్తరం.
‘‘ఉయ్యోజితా మయా చేతే, నిమన్తేసుం తథాగతం;
కేవలం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ, పుఞ్ఞక్ఖేత్తం అనుత్తరం.
‘‘సతసహస్సపల్లఙ్కం, సోవణ్ణం గోనకత్థతం;
తూలికాపటలికాయ, ఖోమకప్పాసికేహి చ;
మహారహం పఞ్ఞాపయిం, ఆసనం బుద్ధయుత్తకం.
‘‘పదుముత్తరో లోకవిదూ, దేవదేవో నరాసభో;
భిక్ఖుసఙ్ఘపరిబ్యూళ్హో, మమ ద్వారముపాగమి.
‘‘పచ్చుగ్గన్త్వాన సమ్బుద్ధం, లోకనాథం యసస్సినం;
పసన్నచిత్తో సుమనో, అభినామయిం సఙ్ఘరం.
‘‘భిక్ఖూనం సతసహస్సం, బుద్ధఞ్చ లోకనాయకం;
పసన్నచిత్తో సుమనో, పరమన్నేన తప్పయిం.
‘‘పదుముత్తరో లోకవిదూ, ఆహుతీనం పటిగ్గహో;
భిక్ఖుసఙ్ఘే నిసీదిత్వా, ఇమా గాథా అభాసథ.
‘‘యేనిదం ఆసనం దిన్నం, సోవణ్ణం గోనకత్థతం;
తమహం కిత్తయిస్సామి, సుణాథ మమ భాసతో.
‘‘చతుసత్తతిక్ఖత్తుం సో, దేవరజ్జం కరిస్సతి;
అనుభోస్సతి సమ్పత్తిం, అచ్ఛరాహి పురక్ఖతో.
‘‘పదేసరజ్జం సహస్సం, వసుధం ఆవసిస్సతి;
ఏకపఞ్ఞాసక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ భవిస్సతి.
‘‘సబ్బాసు భవయోనీసు, ఉచ్చాకులీ భవిస్సతి;
సో చ పచ్ఛా పబ్బజిత్వా, సుక్కమూలేన చోదితో;
భద్దియో నామ నామేన, హేస్సతి సత్థు సావకో.
‘‘వివేకమనుయుత్తోమ్హి, పన్తసేననివాసహం;
ఫలఞ్చాధిగతం సబ్బం, చత్తక్లేసోమ్హి అజ్జహం.
‘‘మమ సబ్బం అభిఞ్ఞాయ, సబ్బఞ్ఞూ లోకనాయకో;
భిక్ఖుసఙ్ఘే నిసీదిత్వా, ఏతదగ్గే ఠపేసి మం.
‘‘పటిసమ్భిదా చతస్సో, విమోక్ఖాపి చ అట్ఠిమే;
ఛళభిఞ్ఞా సచ్ఛికతా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.
తస్స భగవా ఛళభిఞ్ఞుప్పత్తిం ఞత్వా ‘‘ఏహి, భద్దా’’తి ఆహ. సో తావదేవ సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా పఞ్జలికో సత్థు సమీపే అట్ఠాసి, సా ఏవ చస్స ఉపసమ్పదా అహోసి. బుద్ధూపసమ్పదా నామ కిరేసా. థేరో జాతితో పట్ఠాయ అత్తనో పవత్తియా కథనముఖేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –