౮. అట్ఠకనిపాతో

౧. మహాకచ్చాయనత్థేరగాథావణ్ణనా

అట్ఠకనిపాతే కమ్మం బహుకన్తిఆదికా ఆయస్మతో మహాకచ్చాయనత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే గహపతిమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా వుద్ధిప్పత్తో, ఏకదివసం సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారా సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం విభజన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపియమానం ఏకం భిక్ఖుం దిస్వా, సయమ్పి తం ఠానం పత్థేన్తో పణిధానం కత్వా, దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా, దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో సుమేధస్స భగవతో కాలే విజ్జాధరో హుత్వా ఆకాసేన గచ్ఛన్తో సత్థారం హిమవన్తపబ్బతే ఏకస్మిం వనసణ్డే నిసిన్నం దిస్వా పసన్నమానసో కణికారపుప్ఫేహి పూజం అకాసి.

సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన అపరాపరం సుగతీసుయేవ పరివత్తేన్తో కస్సపదసబలస్స కాలే బారాణసియం కులఘరే నిబ్బత్తిత్వా పరినిబ్బుతే భగవతి సువణ్ణచేతియకరణట్ఠానే సతసహస్సగ్ఘనికాయ సువణ్ణిట్ఠకాయ పూజం కత్వా, ‘‘భగవా మయ్హం నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే సరీరం సువణ్ణవణ్ణం హోతూ’’తి పత్థనం అకాసి.

తతో యావజీవం కుసలకమ్మం కత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే ఉజ్జేనియం రఞ్ఞో చణ్డపజ్జోతస్స పురోహితగేహే నిబ్బత్తి. తస్స నామగ్గహణదివసే మాతా ‘‘మయ్హం పుత్తో సువణ్ణవణ్ణో, అత్తనో నామం గహేత్వా ఆగతో’’తి కఞ్చనమాణవో త్వేవ నామం అకాసి. సో వుడ్ఢిమన్వాయ తయో వేదే ఉగ్గహేత్వా పితు అచ్చయేన పురోహితట్ఠానం లభి. సో గోత్తవసేన కచ్చాయనోతి పఞ్ఞాయిత్థ. తం రాజా చణ్డపజ్జోతో బుద్ధుప్పాదం సుత్వా, ‘‘ఆచరియ, త్వం తత్థ గన్త్వా సత్థారం ఇధానేహీ’’తి పేసేసి. సో అత్తట్ఠమో సత్థు సన్తికం ఉపగతో. తస్స సత్థా ధమ్మం దేసేతి. దేసనాపరియోసానే సో సత్తహి జనేహి సద్ధిం సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తే పతిట్ఠాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౪.౧-౨౭) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, అనేజో అజితం జయో;

సతసహస్సే కప్పానం, ఇతో ఉప్పజ్జి నాయకో.

‘‘వీరో కమలపత్తక్ఖో, ససఙ్కవిమలాననో;

కనకాచలసఙ్కాసో, రవిదిత్తిసమప్పభో.

‘‘సత్తనేత్తమనోహారీ, వరలక్ఖణభూసితో;

సబ్బవాక్యపథాతీతో, మనుజామరసక్కతో.

‘‘సమ్బుద్ధో బోధయం సత్తే, వాగీసో మధురస్సరో;

కరుణానిబన్ధసన్తానో, పరిసాసు విసారదో.

‘‘దేసేతి మధురం ధమ్మం, చతుసచ్చూపసంహితం;

నిముగ్గే మోహపఙ్కమ్హి, సముద్ధరతి పాణినే.

‘‘తదా ఏకచరో హుత్వా, తాపసో హిమవాలయో;

నభసా మానుసం లోకం, గచ్ఛన్తో జినమద్దసం.

‘‘ఉపేచ్చ సన్తికం తస్స, అస్సోసిం ధమ్మదేసనం;

వణ్ణయన్తస్స వీరస్స, సావకస్స మహాగుణం.

‘‘సంఖిత్తేన మయా వుత్తం, విత్థారేన పకాసయం;

పరిసం మఞ్చ తోసేతి, యథా కచ్చాయనో అయం.

‘‘నాహం ఏవమిధేకచ్చం, అఞ్ఞం పస్సామి సావకం;

తస్మాతదగ్గే ఏసగ్గో, ఏవం ధారేథ భిక్ఖవో.

‘‘తదాహం విమ్హితో హుత్వా, సుత్వా వాక్యం మనోరమం;

హిమవన్తం గమిత్వాన, ఆహిత్వా పుప్ఫసఞ్చయం.

‘‘పూజేత్వా లోకసరణం, తం ఠానమభిపత్థయిం;

తదా మమాసయం ఞత్వా, బ్యాకాసి స రణఞ్జహో.

‘‘పస్సథేతం ఇసివరం, నిద్ధన్తకనకత్తచం;

ఉద్ధగ్గలోమం పీణంసం, అచలం పఞ్జలిం ఠితం.

‘‘హాసం సుపుణ్ణనయనం, బుద్ధవణ్ణగతాసయం;

ధమ్మజం ఉగ్గహదయం, అమతాసిత్తసన్నిభం.

‘‘కచ్చానస్స గుణం సుత్వా, తం ఠానం పత్థయం ఠితో;

అనాగతమ్హి అద్ధానే, గోతమస్స మహామునే.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;

కచ్చానో నామ నామేన, హేస్సతి సత్థు సావకో.

‘‘బహుస్సుతో మహాఞాణీ, అధిప్పాయవిదూ మునే;

పాపుణిస్సతి తం ఠానం, యథాయం బ్యాకతో మయా.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘దువే భవే సంసరామి, దేవత్తే అథ మానుసే;

అఞ్ఞం గతిం న గచ్ఛామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘దువే కులే పజాయామి, ఖత్తియే అథ బ్రాహ్మణే;

నీచే కులే న జాయామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘పచ్ఛిమే చ భవే దాని, జాతో ఉజ్జేనియం పురే;

పజ్జోతస్స చ చణ్డస్స, పురోహితదిజాధినో.

‘‘పుత్తో తిరిటివచ్ఛస్స, నిపుణో వేదపారగూ;

మాతా చ చన్దిమా నామ, కచ్చానోహం వరత్తచో.

‘‘వీమంసనత్థం బుద్ధస్స, భూమిపాలేన పేసితో;

దిస్వా మోక్ఖపురద్వారం, నాయకం గుణసఞ్చయం.

‘‘సుత్వా చ విమలం వాక్యం, గతిపఙ్కవిసోసనం;

పాపుణిం అమతం సన్తం, సేసేహి సహ సత్తహి.

‘‘అధిప్పాయవిదూ జాతో, సుగతస్స మహామతే.

ఠపితో ఏతదగ్గే చ, సుసమిద్ధమనోరథో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అథ సత్థా ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో’’తి హత్థం పసారేసి. తే తావదేవ ద్వఙ్గులమత్తకేసమస్సుకా ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా వస్ససట్ఠికత్థేరా వియ అహేసుం. ఏవం థేరో సదత్థం నిప్ఫాదేత్వా, ‘‘భన్తే, రాజా పజ్జోతో తుమ్హాకం పాదే వన్దితుం ధమ్మఞ్చ సోతుం ఇచ్ఛతీ’’తి సత్థు ఆరోచేసి. సత్థా, ‘‘త్వంయేవ, భిక్ఖు, తత్థ గచ్ఛ, తయి గతేపి రాజా పసీదిస్సతీ’’తి ఆహ. థేరో సత్థు ఆణాయ అత్తట్ఠమో తత్థ గన్త్వా రాజానం పసాదేత్వా అవన్తీసు సాసనం పతిట్ఠాపేత్వా పున సత్థు సన్తికమేవ గతో. సో ఏకదివసం సమ్బహులే భిక్ఖూ సమణధమ్మం పహాయ కమ్మారామే సఙ్గణికారామే రసతణ్హానుగతే చ పమాదవిహారినో దిస్వా తేసం ఓవాదవసేన –

౪౯౪. ‘‘కమ్మం బహుకం న కారయే, పరివజ్జేయ్య జనం న ఉయ్యమే;

సో ఉస్సుక్కో రసానుగిద్ధో, అత్థం రిఞ్చతి యో సుఖాధివాహో.

౪౯౫. ‘‘పఙ్కోతి హి నం అవేదయుం, యాయం వన్దనపూజనా కులేసు;

సుఖుమం సల్లం దురుబ్బహం, సక్కారో కాపురిసేన దుజ్జహో’’తి. –

ద్వే గాథా అభాసి.

తత్థ కమ్మం బహుకం న కారయేతి నవావాసకారాపనాదిం సమణధమ్మకరణస్స పరిబన్ధభూతం మహన్తం నవకమ్మం న పట్ఠపేయ్య, ఖుద్దకం అప్పసమారమ్భం ఖణ్డఫుల్లపటిసఙ్ఖరణాదిం సత్థు వచనపటిపూజనత్థం కాతబ్బమేవ. పరివజ్జేయ్య జనన్తి గణసఙ్గణికవసేన జనం వివజ్జేయ్య. జనన్తి వా యాదిసం సంసేవతో భజతో పయిరుపాసతో కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, తాదిసం అకల్యాణమిత్తభూతం జనం పరివజ్జేయ్య. న ఉయ్యమేతి, పచ్చయుప్పాదనత్థం కులసఙ్గణ్హనవసేన న వాయమేయ్య, యస్మా సో ఉస్సుక్కో రసానుగిద్ధో, అత్థం రిఞ్చతి యో సుఖాధివాహోతి యో రసానుగిద్ధో రసతణ్హావసికో భిక్ఖు పచ్చయుప్పాదనపసుతో, సో కులసఙ్గణ్హనత్థం ఉస్సుక్కో, తేసు సుఖితేసు సుఖితో, దుక్ఖితేసు దుక్ఖితో, ఉప్పన్నేసు కిచ్చకరణీయేసు అత్తనా యోగం ఆపజ్జతి, యో సుఖాధివాహో సమథవిపస్సనామగ్గఫలనిబ్బానసుఖావహో సీలాదిఅత్థో, తం రిఞ్చతి పజహతి ఏకంసేన అత్తానం తతో వివేచేతీతి అత్థో.

ఏవం పఠమగాథాయ ‘‘కమ్మారామతం సఙ్గణికారామతం పచ్చయగేధఞ్చ వజ్జేథా’’తి ఓవదిత్వా ఇదాని సక్కారాభిలాసం గరహన్తో దుతియం గాథమాహ. తస్సత్థో – యా అయం భిక్ఖాయ ఉపగతానం పబ్బజితానం కులేసు గేహవాసీహి గుణసమ్భావనాయ కరీయమానా వన్దనా పూజనా చ, యస్మా తం అభావితత్తానం ఓసీదాపనట్ఠేన మలినభావకరణట్ఠేన చ పఙ్కో కద్దమోతి బుద్ధాదయో అరియా పవేదయుం అబ్భఞ్ఞంసు పవేదేసుం వా, యస్మా చ అపరిఞ్ఞాతక్ఖన్ధానం అన్ధపుథుజ్జనానం సక్కారాభిలాసం దువిఞ్ఞేయ్యసభావతాయ పీళాజననతో అన్తో తుదనతో దురుద్ధరణతో చ సుఖుమం సల్లం దురుబ్బహం పవేదయుం, తతో ఏవ సక్కారో కాపురిసేన దుజ్జహో దుప్పజహేయ్యో తస్స పహానపటిపత్తియా అప్పటిపజ్జనతో. సక్కారాభిలాసప్పహానేన హి సక్కారో పహీనో హోతి, తస్మా తస్స పహానాయ ఆయోగో కరణీయోతి దస్సేతి –

౪౯౬. ‘‘న పరస్సుపనిధాయ, కమ్మం మచ్చస్స పాపకం;

అత్తనా తం న సేవేయ్య, కమ్మబన్ధూ హి మాతియా.

౪౯౭. ‘‘న పరే వచనా చోరో, న పరే వచనా ముని;

అత్తా చ నం యథా వేది, దేవాపి నం తథా విదూ.

౪౯౮. ‘‘పరే చ న విజానన్తి, మయమేత్థ యమామసే;

యే చ తత్థ విజానన్తి, తతో సమ్మన్తి మేధగా.

౪౯౯. ‘‘జీవతే వాపి సప్పఞ్ఞో, అపి విత్తపరిక్ఖయో;

పఞ్ఞాయ చ అలాభేన, విత్తవాపి న జీవతి.

౫౦౦. ‘‘సబ్బం సుణాతి సోతేన, సబ్బం పస్సతి చక్ఖునా;

న చ దిట్ఠం సుతం ధీరో, సబ్బం ఉజ్ఝితుమరహతి.

౫౦౧. ‘‘చక్ఖుమాస్స యథా అన్ధో, సోతవా బధిరో యథా;

పఞ్ఞవాస్స యథా మూగో, బలవా దుబ్బలోరివ;

అథ అత్థే సముప్పన్నే, సయేథ మతసాయిక’’న్తి. –

ఇమా ఛ గాథా రఞ్ఞో పజ్జోతస్స ఓవాదవసేన అభాసి. సో కిర బ్రాహ్మణే సద్దహిత్వా పసుఘాతయఞ్ఞం కారేతి, కమ్మం అసోధేత్వావ అచోరే చోరసఞ్ఞాయ దణ్డేసి, అట్టకరణే చ అస్సామికే సామికే కరోతి, సామికే చ అస్సామికే. తతో నం థేరో వివేచేతుం ‘‘న పరస్సా’’తిఆదినా ఛ గాథా అభాసి.

తత్థ న పరస్సుపనిధాయ, కమ్మం మచ్చస్స పాపకన్తి పరస్స మచ్చస్స సత్తస్స ఉపనిధాయ ఉద్దిస్స కారణం కత్వా పాపకం వధబన్ధాదికమ్మం న సేవేయ్య, పరేన న కారాపేయ్యాతి అత్థో. అత్తనా తం న సేవేయ్యాతి అత్తనాపి తం పాపకం న కరేయ్య. కస్మా? కమ్మబన్ధూ హి మాతియా ఇమే మాతియా మచ్చా కమ్మదాయాదా, తస్మా అత్తనా చ కిఞ్చి పాపకమ్మం న కరేయ్య, పరేనపి న కారాపేయ్యాతి అత్థో.

న పరే వచనా చోరోతి అత్తనా చోరియం అకత్వా పరవచనా పరస్స వచనమత్తేన చోరో నామ న హోతి, తథా న పరే వచనా ముని పరస్స వచనమత్తేన ముని సువిసుద్ధకాయవచీమనోసమాచారో న హోతి. ఏత్థ హి పరేతి విభత్తిఅలోపం కత్వా నిద్దేసో. కేచి పన ‘‘పరేసన్తి వత్తబ్బే పరేతి సం-కారలోపం కత్వా నిద్దిట్ఠ’’న్తి వదన్తి. అత్తా చ నం యథా వేదీతి నం సత్తం తస్స అత్తా చిత్తం యథా ‘‘అహం పరిసుద్ధో, అపరిసుద్ధో వా’’తి యాథావతో అవేది జానాతి. దేవాపి నం తథా విదూతి విసుద్ధిదేవా, ఉపపత్తిదేవా చ తథా విదూ విదన్తి జానన్తి, తస్మా సయం తాదిసా దేవా చ పమాణం సుద్ధాసుద్ధానం సుద్ధాసుద్ధభావజాననే, న యే కేచి ఇచ్ఛాదోసపరేతా సత్తాతి అధిప్పాయో.

పరేతి పణ్డితే ఠపేత్వా తతో అఞ్ఞే, కుసలాకుసలసావజ్జానవజ్జం కమ్మం కమ్మఫలం కాయస్స అసుభతం సఙ్ఖారానం అనిచ్చతం అజానన్తా ఇధ పరే నామ. తే మయమేత్థ ఇమస్మిం జీవలోకే యమామ ఉపరమామ, ‘‘సతతం సమితం మచ్చు సన్తికం గచ్ఛామా’’తి న జానన్తి. యే చ తత్థ విజానన్తీతి యే చ తత్థ పణ్డితా ‘‘మయం మచ్చు సమీపం గచ్ఛామా’’తి విజానన్తి. తతో సమ్మన్తి మేధగాతి ఏవఞ్హి తే జానన్తా మేధగానం పరవిహింసనానం వూపసమాయ పటిపజ్జన్తి, అత్తనా పరే చ అఞ్ఞే న మేధన్తి న బాధేన్తీతి అత్థో. త్వం పన జీవితనిమిత్తం అచోరే చోరే కరోన్తోపి దణ్డనేన సామికే అస్సామికే కరోన్తోపి ధనజానియా బాధసి పఞ్ఞావేకల్లతో. తథా అకరోన్తోపి జీవతే వాపి సప్పఞ్ఞో, అపి విత్తపరిక్ఖయో పరిక్ఖీణధనోపి సప్పఞ్ఞజాతికో ఇతరీతరసన్తోసేన సన్తుట్ఠో అనవజ్జాయ జీవికాయ జీవతియేవ. తస్స హి జీవితం నామ. తేనాహ భగవా – ‘‘పఞ్ఞాజీవిం జీవితమాహు సేట్ఠ’’న్తి (సం. ని. ౧.౭౩, ౨౪౬; సు. ని. ౧౮౪). దుమ్మేధపుగ్గలో పన పఞ్ఞాయ చ అలాభేన దిట్ఠధమ్మికం సమ్పరాయికఞ్చ అత్థం విరాధేన్తో విత్తవాపి న జీవతి గరహాదిపవత్తియా జీవన్తో నామ న హోతి, అనుపాయఞ్ఞుతాయ యథాధిగతం ధనం నాసేన్తో జీవితమ్పి సన్ధారేతుం న సక్కోతియేవ.

ఇమా కిర చతస్సోపి గాథా థేరో సుపినన్తేన రఞ్ఞో కథేసి. రాజా సుపినం దిస్వా థేరం నమస్సన్తోయేవ పబుజ్ఝిత్వా పభాతాయ రత్తియా థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా అత్తనా దిట్ఠనియామేన సుపినం కథేసి. తం సుత్వా థేరో తా గాథా పచ్చునుభాసిత్వా ‘‘సబ్బం సుణాతీ’’తిఆదినా ద్వీహి గాథాహి రాజానం ఓవది. తత్థ సబ్బం సుణాతి సోతేనాతి ఇధ సోతబ్బం సద్దం ఆపాథగతం సబ్బం సుభాసితం దుబ్భాసితఞ్చ అబధిరో సోతేన సుణాతి. తథా సబ్బం రూపం సున్దరం అసున్దరమ్పి చక్ఖునా అనన్ధో పస్సతి, అయమిన్ద్రియానం సభావో. తత్థ పన న చ దిట్ఠం సుతం ధీరో, సబ్బం ఉజ్ఝితున్తి చ నిదస్సనమత్తమేతం. యఞ్హి తం దిట్ఠం సుతం వా, న తం సబ్బం ధీరో సప్పఞ్ఞో ఉజ్ఝితుం పరిచ్చజితుం గహేతుం వా అరహతి. గుణాగుణం పన తత్థ ఉపపరిక్ఖిత్వా ఉజ్ఝితబ్బమేవ ఉజ్ఝితుం గహేతబ్బఞ్చ గహేతుం అరహతి, తస్మా చక్ఖుమాస్స యథా అన్ధో చక్ఖుమాపి సమానో ఉజ్ఝితబ్బే దిట్ఠే అన్ధో యథా అస్స అపస్సన్తో వియ భవేయ్య, తథా ఉజ్ఝితబ్బే సుతే సోతవాపి బధిరో యథా అస్స అసుణన్తో వియ భవేయ్య. పఞ్ఞవాస్స యథా మూగోతి విచారణపఞ్ఞాయ పఞ్ఞవా వచనకుసలోపి అవత్తబ్బే మూగో వియ భవేయ్య. బలవా థామసమ్పన్నోపి అకత్తబ్బే దుబ్బలోరివ, రకారో పదసన్ధికరో, అసమత్థో వియ భవేయ్య. అథ అత్థే సముప్పన్నే, సయేథ మతసాయికన్తి అత్తనా కాతబ్బకిచ్చే ఉప్పన్నే ఉపట్ఠితే మతసాయికం సయేథ, మతసాయికం సయిత్వాపి తం కిచ్చం తీరేతబ్బమేవ, న విరాధేతబ్బం. అథ వా అథ అత్థే సముప్పన్నేతి అత్తనా అకరణీయే అత్థే కిచ్చే ఉప్పన్నే ఉపట్ఠితే మతసాయికం సయేథ, మతసాయికం సయిత్వాపి తం న కాతబ్బమేవ. న హి పణ్డితో అయుత్తం కాతుమరహతీతి ఏవం థేరేన ఓవదితో రాజా అకత్తబ్బం పహాయ కాతబ్బేయేవ యుత్తప్పయుత్తో అహోసీతి.

మహాకచ్చాయనత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సిరిమిత్తత్థేరగాథావణ్ణనా

అక్కోధనోతిఆదికా ఆయస్మతో సిరిమిత్తత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే మహద్ధనకుటుమ్బికస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, సిరిమిత్తోతి లద్ధనామో. తస్స కిర మాతా సిరిగుత్తస్స భగినీ. తస్స వత్థు ధమ్మపదవణ్ణనాయం (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.గరహదిన్నవత్థు) ఆగతమేవ. సో సిరిగుత్తస్స భాగినేయ్యో సిరిమిత్తో వయప్పత్తో సత్థు ధనపాలదమనే లద్ధప్పసాదో పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ అరహత్తం పత్తో. ఏకదివసం పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితుం ఆసనం అభిరుహిత్వా చిత్తబీజనిం గహేత్వా నిసిన్నో భిక్ఖూనం ధమ్మం కథేసి. కథేన్తో చ ఉళారతరే గుణే విభజిత్వా దస్సేన్తో –

౫౦౨. ‘‘అక్కోధనోనుపనాహీ, అమాయో రిత్తపేసుణో;

స వే తాదిసకో భిక్ఖు, ఏవం పేచ్చ న సోచతి.

౫౦౩. ‘‘అక్కోధనోనుపనాహీ, అమాయో రిత్తపేసుణో;

గుత్తద్వారో సదా భిక్ఖు, ఏవం పేచ్చ న సోచతి.

౫౦౪. ‘‘అక్కోధనోనుపనాహీ, అమాయో రిత్తపేసుణో;

కల్యాణసీలో సో భిక్ఖు, ఏవం పేచ్చ న సోచతి.

౫౦౫. ‘‘అక్కోధనోనుపనాహీ, అమాయో రిత్తపేసుణో;

కల్యాణమిత్తో సో భిక్ఖు, ఏవం పేచ్చ న సోచతి.

౫౦౬. ‘‘అక్కోధనోనుపనాహీ, అమాయో రిత్తపేసుణో;

కల్యాణపఞ్ఞో సో భిక్ఖు, ఏవం పేచ్చ న సోచతి.

౫౦౭. ‘‘యస్స సద్ధా తథాగతే, అచలా సుప్పతిట్ఠితా;

సీలఞ్చ యస్స కల్యాణం, అరియకన్తం పసంసితం.

౫౦౮. ‘‘సఙ్ఘే పసాదో యస్సత్థి, ఉజుభూతఞ్చ దస్సనం;

అదలిద్దోతి తం ఆహు, అమోఘం తస్స జీవితం.

౫౦౯. ‘‘తస్మా సద్ధఞ్చ సీలఞ్చ, పసాదం ధమ్మదస్సనం;

అనుయుఞ్జేథ మేధావీ, సరం బుద్ధాన సాసన’’న్తి. – ఇమా గాథా అభాసి;

తత్థ అక్కోధనోతి అకుజ్ఝనసీలో. ఉపట్ఠితే హి కోధుప్పత్తినిమిత్తే అధివాసనఖన్తియం ఠత్వా కోపస్స అనుప్పాదకో. అనుపనాహీతి న ఉపనాహకో, పరేహి కతం అపరాధం పటిచ్చ ‘‘అక్కోచ్ఛి మం అవధి మం, అజిని మం అహాసి మే’’తిఆదినా (ధ. ప. ౩; మహావ. ౪౬౪; మ. ని. ౩.౨౩౭) కోధస్స అనుపనయ్హనసీలో. సన్తదోసపటిచ్ఛాదనలక్ఖణాయ మాయాయ అభావతో అమాయో. పిసుణవాచావిరహితతో రిత్తపేసుణో, స వే తాదిసకో భిక్ఖూతి సో తథారూపో తథాజాతికో యథావుత్తగుణసమన్నాగతో భిక్ఖు. ఏవం యథావుత్తపటిపత్తియా పేచ్చ పరలోకే న సోచతి సోకనిమిత్తస్స అభావతో. చక్ఖుద్వారాదయో కాయద్వారాదయో చ గుత్తా పిహితా సంవుతా ఏతస్సాతి గుత్తద్వారో. కల్యాణసీలోతి సున్దరసీలో సువిసుద్ధసీలో. కల్యాణమిత్తోతి –

‘‘పియో గరుభావనియో, వత్తా చ వచనక్ఖమో;

గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తా, నో చట్ఠానే నియోజయే’’తి. (అ. ని. ౭.౩౭) –

ఏవం విభావితలక్ఖణో కల్యాణమిత్తో ఏతస్సాతి కల్యాణమిత్తో. కల్యాణపఞ్ఞోతి సున్దరపఞ్ఞో. యదిపి పఞ్ఞా నామ అసున్దరా నత్థి, నియ్యానికాయ పన పఞ్ఞాయ వసేన ఏవం వుత్తం

ఏవమేత్థ కోధాదీనం విక్ఖమ్భనవసేన సముచ్ఛేదవసేన చ అక్కోధనాదిముఖేన, పుగ్గలాధిట్ఠానాయ గాథాయ సమ్మాపటిపత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని నిప్ఫత్తితలోకుత్తరసద్ధాదికే ఉద్ధరిత్వా పుగ్గలాధిట్ఠానాయ ఏవ గాథాయ సమ్మాపటిపత్తిం దస్సేన్తో ‘‘యస్స సద్ధా’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యస్స పుగ్గలస్స తథాగతే సమ్మాసమ్బుద్ధే ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినయప్పవత్తా మగ్గేనాగతసద్ధా, తతో ఏవ అచలా అవికమ్పా సుట్ఠు పతిట్ఠితా. ‘‘అత్థీ’’తి, పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. అరియకన్తన్తి అరియానం కన్తం పియాయితం భవన్తరేపి అవిజహనతో. పసంసితన్తి బుద్ధాదీహి పసట్ఠం, వణ్ణితం థోమితం అత్థీతి యోజనా. తం పనేతం సీలం గహట్ఠసీలం పబ్బజితసీలన్తి దువిధం. తత్థ గహట్ఠసీలం నామ పఞ్చసిక్ఖాపదసీలం, యం గహట్ఠేన రక్ఖితుం సక్కా. పబ్బజితసీలం నామ దససిక్ఖాపదసీలం ఉపాదాయ సబ్బం చతుపారిసుద్ధిసీలం, తయిదం సబ్బమ్పి అఖణ్డాదిభావేన అపరామట్ఠతాయ ‘‘కల్యాణ’’న్తి వేదితబ్బం.

సఙ్ఘే పసాదో యస్సత్థీతి ‘‘సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో’’తిఆదినా అరియసఙ్ఘే పసాదో సద్ధా యస్స పుగ్గలస్స అత్థి అచలో సుప్పతిట్ఠితోతి ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. ఉజుభూతఞ్చ దస్సనన్తి దిట్ఠివఙ్కాభావతో కిలేసవఙ్కాభావతో చ ఉజుభూతం. అకుటిలం అజిమ్హం కమ్మస్సకతాదస్సనఞ్చేవ సప్పచ్చయనామరూపదస్సనఞ్చాతి దువిధమ్పి దస్సనం యస్స అత్థి అచలం సుప్పతిట్ఠితన్తి యోజనా. అదలిద్దోతి తం ఆహు సద్ధాధనం, సీలధనం, సుతధనం, చాగధనం, పఞ్ఞాధనన్తి ఇమేసం సువిసుద్ధానం ధనానం అత్థితాయ ‘‘అదలిద్దో’’తి తం తాదిసం పుగ్గలం బుద్ధాదయో అరియా ఆహు. అమోఘం తస్స జీవితం తస్స తథారూపస్స జీవితం దిట్ఠధమ్మికాదిఅత్థాధిగమేన అమోఘం అవఞ్ఝం సఫలమేవాతి ఆహూతి అత్థో.

తస్మాతి, యస్మా యథావుత్తసద్ధాదిగుణసమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘అదలిద్దో అమోఘజీవితో’’తి వుచ్చతి, తస్మా అహమ్పి తథారూపో భవేయ్యన్తి. సద్ధఞ్చ…పే… సాసనన్తి ‘‘సబ్బపాపస్స అకరణ’’న్తిఆదినా (ధ. ప. ౧౮౩; దీ. ని. ౨.౯౦) వుత్తం బుద్ధానం సాసనం అనుస్సరన్తో కులపుత్తో వుత్తప్పభేదం సద్ధఞ్చేవ సీలఞ్చ ధమ్మదస్సనహేతుకం ధమ్మే సునిచ్ఛయా విమోక్ఖభూతం పసాదఞ్చ అనుయుఞ్జేయ్య వడ్ఢేయ్యాతి.

ఏవం థేరో భిక్ఖూనం ధమ్మదేసనాముఖేన అత్తని విజ్జమానే గుణే పకాసేన్తో అఞ్ఞం బ్యాకాసి.

సిరిమిత్తత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. మహాపన్థకత్థేరగాథావణ్ణనా

యదా పఠమమద్దక్ఖిన్తిఆదికా ఆయస్మతో మహాపన్థకత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే విభవసమ్పన్నో కుటుమ్బియో హుత్వా ఏకదివసం సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం సఞ్ఞావివట్టకుసలానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయమ్పి తం ఠానన్తరం పత్థేన్తో బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సత్తాహం మహాదానం పవత్తేత్వా, ‘‘భన్తే, యం భిక్ఖుం తుమ్హే ఇతో సత్తదివసమత్థకే – ‘సఞ్ఞావివట్టకుసలానం అయం మమ సాసనే అగ్గో’తి ఏతదగ్గే ఠపయిత్థ, అహమ్పి ఇమస్స అధికారకమ్మస్స బలేన సో భిక్ఖు వియ అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే అగ్గో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం అకాసి. కనిట్ఠభాతా పనస్స తథేవ భగవతి అధికారకమ్మం కత్వా మనోమయస్స కాయస్సాభినిమ్మానం చేతోవివట్టకోసల్లన్తి ద్విన్నం అఙ్గానం వసేన వుత్తనయేనేవ పణిధానం అకాసి. భగవా ద్విన్నమ్పి పత్థనం అనన్తరాయేన సమిజ్ఝనభావం దిస్వా ‘‘అనాగతే కప్పసతసహస్సమత్థకే గోతమస్స నామ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సాసనే తుమ్హాకం పత్థనా సమిజ్ఝిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి.

తే ఉభోపి జనా తత్థ యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా తతో చుతో దేవలోకే నిబ్బత్తింసు. తత్థ మహాపన్థకస్స అన్తరాకతం కల్యాణధమ్మం న కథీయతి. చూళపన్థకో పన కస్సపస్స భగవతో సాసనే పబ్బజిత్వా వీసతి వస్ససహస్సాని ఓదాతకసిణకమ్మం కత్వా దేవపురే నిబ్బత్తి. అపదానే పన ‘‘చూళపన్థకో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే తాపసో హుత్వా హిమవన్తే వసన్తో తత్థ భగవన్తం దిస్వా పుప్ఫచ్ఛత్తేన పూజం అకాసీ’’తి ఆగతం. తేసం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తానంయేవ కప్పసతసహస్సం అతిక్కన్తం. అథ అమ్హాకం సత్థా అభిసమ్బోధిం పత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో రాజగహం ఉపనిస్సాయ వేళువనే మహావిహారే విహరతి.

తేన చ సమయేన రాజగహే ధనసేట్ఠిస్స ధీతా అత్తనో దాసేన సద్ధిం సన్థవం కత్వా ఞాతకేహి భీతా హత్థసారం గహేత్వా తేన సద్ధిం పలాయిత్వా అఞ్ఞత్థ వసన్తీ తం పటిచ్చ గబ్భం లభిత్వా పరిపక్కగబ్భా ‘‘ఞాతిఘరం గన్త్వా విజాయిస్సామీ’’తి గచ్ఛన్తీ అన్తరామగ్గేయేవ పుత్తం విజాయిత్వా సామినా నివత్తితా పుబ్బే వసితట్ఠానే వసన్తీ పుత్తస్స పన్థే జాతత్తా పన్థకోతి, నామం అకాసి. తస్మిం ఆధావిత్వా విధావిత్వా విచరణకాలే తమేవ పటిచ్చ దుతియం గబ్భం పటిలభిత్వా పరిపక్కగబ్భా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ అన్తరామగ్గే పుత్తం విజాయిత్వా సామినా నివత్తితా జేట్ఠపుత్తస్స మహాపన్థకోతి కనిట్ఠస్స చూళపన్థకోతి నామం కత్వా యథావసితట్ఠానేయేవ వసన్తీ అనుక్కమేన దారకేసు వడ్ఢన్తేసు తేహి, ‘‘అమ్మ, అయ్యకకులం నో దస్సేహీ’’తి నిబున్ధియమానా దారకే మాతాపితూనం సన్తికం పేసేసి. తతో పట్ఠాయ దారకా ధనసేట్ఠినో గేహే వడ్ఢన్తి. తేసు చూళపన్థకో అతిదహరో. మహాపన్థకో పన అయ్యకేన సద్ధిం భగవతో సన్తికం గతో సత్థారం దిస్వా సహ దస్సనేన పటిలద్ధసద్ధో ధమ్మం సుత్వా ఉపనిస్సయసమ్పన్నతాయ పబ్బజితుకామో హుత్వా పితామహం ఆపుచ్ఛి. సో సత్థు తమత్థం ఆరోచేత్వా తం పబ్బాజేసి. సో పబ్బజిత్వా బహుం బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా పరిపుణ్ణవస్సో ఉపసమ్పజ్జిత్వా యోనిసోమనసికారే కమ్మం కరోన్తో విసేసతో చతున్నం అరూపజ్ఝానానం లాభీ హుత్వా తతో వుట్ఠాయ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. ఇతి సో సఞ్ఞావివట్టకుసలానం అగ్గో జాతో. సో ఝానసుఖేన ఫలసుఖేన వీతినామేన్తో ఏకదివసం అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా అధిగతసమ్పత్తిం పటిచ్చ సఞ్జాతసోమనస్సో సీహనాదం నదన్తో –

౫౧౦. ‘‘యదా పఠమమద్దక్ఖిం, సత్థారమకుతోభయం;

తతో మే అహు సంవేగో, పస్సిత్వా పురిసుత్తమం.

౫౧౧. ‘‘సిరిం హత్థేహి పాదేహి, యో పణామేయ్య ఆగతం;

ఏతాదిసం సో సత్థారం, ఆరాధేత్వా విరాధయే.

౫౧౨. ‘‘తదాహం పుత్తదారఞ్చ, ధనధఞ్ఞఞ్చ ఛడ్డయిం;

కేసమస్సూని ఛేదేత్వా, పబ్బజిం అనగారియం.

౫౧౩. ‘‘సిక్ఖాసాజీవసమ్పన్నో, ఇన్ద్రియేసు సుసంవుతో;

నమస్సమానో సమ్బుద్ధం, విహాసిం అపరాజితో.

౫౧౪. ‘‘తతో మే పణిధీ ఆసి, చేతసో అభిపత్థితో;

న నిసీదే ముహుత్తమ్పి, తణ్హాసల్లే అనూహతే.

౫౧౫. ‘‘తస్స మేవం విహరతో, పస్స వీరియపరక్కమం;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసనం.

౫౧౬. ‘‘పుబ్బేనివాసం జానామి, దిబ్బచక్ఖు విసోధితం;

అరహా దక్ఖిణేయ్యోమ్హి, విప్పముత్తో నిరూపధి.

౫౧౭. ‘‘తతో రత్యావివసానే, సూరియుగ్గమనం పతి;

సబ్బం తణ్హం విసోసేత్వా, పల్లఙ్కేన ఉపావిసి’’న్తి. – ఇమా గాథా అభాసి;

తత్థ యదాతి యస్మిం కాలే. పఠమన్తి ఆదితో. అద్దక్ఖిన్తి పస్సిం, సత్థారన్తి, భగవన్తం. అకుతోభయన్తి నిబ్భయం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – సబ్బేసం భయహేతూనం బోధిమూలేయేవ పహీనత్తా కుతోచిపి భయాభావతో అకుతోభయం నిబ్భయం, చతువేసారజ్జవిసారదం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి వేనేయ్యానం యథారహమనుసాసనతో సత్థారం సమ్మాసమ్బుద్ధం మయ్హం పితామహేన సద్ధిం గన్త్వా యాయ వేలాయ సబ్బపఠమం పస్సిం, తం పురిసుత్తమం సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలం పస్సిత్వా తతో దస్సనహేతు తతో దస్సనతో పచ్ఛా ‘‘ఏత్తకం కాలం సత్థారం దట్ఠుం ధమ్మఞ్చ సోతుం నాలత్థ’’న్తి మయ్హం సంవేగో అహు సహోత్తప్పం ఞాణం ఉప్పజ్జి. ఉప్పన్నసంవేగో పనాహం ఏవం చిన్తేసిన్తి దస్సేతి సిరిం హత్థేహీతి గాథాయ. తస్సత్థో – యో విభవత్థికో పురిసో ‘‘ఉపట్ఠాయికో హుత్వా తవ సన్తికే వసిస్సామీ’’తి సవిగ్గహం సిరిం సయనే ఉపగతం హత్థేహి చ పాదేహి చ కోట్టేన్తో పణామేయ్య నీహరేయ్య, సో తథారూపో అలక్ఖికపురిసో ఏతాదిసం సత్థారం సమ్మాసమ్బుద్ధం ఆరాధేత్వా ఇమస్మిం నవమే ఖణే పటిలభిత్వా విరాధయే తస్స ఓవాదాకరణేన తం విరజ్ఝేయ్య, అహం పనేవం న కరోమీతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తదాహం…పే… అనగారియ’’న్తి. తత్థ ఛడ్డయిన్తి, పజహిం. ‘‘ఛడ్డియ’’న్తిపి పాఠో. నను అయం థేరో దారపరిగ్గహం అకత్వావ పబ్బజితో, సో కస్మా ‘‘పుత్తదారఞ్చ ఛడ్డయి’’న్తి అవోచాతి? యథా నామ పురిసో అనిబ్బత్తఫలమేవ రుక్ఖం ఛిన్దన్తో అచ్ఛిన్నే తతో లద్ధఫలేహి పరిహీనో నామ హోతి. ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నోతి యా అధిసీలసిక్ఖా, తాయ చ, యత్థ భిక్ఖూ సహ జీవన్తి, ఏకజీవికా సభాగవుత్తినో హోన్తి, తేన భగవతా పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదసఙ్ఖాతేన సాజీవేన చ సమన్నాగతో సిక్ఖనభావేన సమఙ్గీభూతో, సిక్ఖం పరిపూరేన్తో సాజీవఞ్చ అవీతిక్కమన్తో హుత్వా తదుభయం సమ్పాదేన్తోతి అత్థో. తేన సువిసుద్ధే పాతిమోక్ఖే సీలే పతిట్ఠితభావం దస్సేతి. ఇన్ద్రియేసు సుసంవుతోతి మనచ్ఛట్ఠేసు ఇన్ద్రియేసు సుట్ఠు సంవుతో. రూపాదివిసయేసు ఉప్పజ్జనకానం అభిజ్ఝాదీనం పవత్తినివారణవసేన సతికవాటేన సుపిహితచక్ఖాదిద్వారోతి అత్థో. ఏవం పాతిమోక్ఖసంవరఇన్ద్రియసంవరసీలసమ్పత్తిదస్సనేన ఇతరసీలమ్పి అత్థతో దస్సితమేవ హోతీతి థేరో అత్తనో చతుపారిసుద్ధిసీలసమ్పదం దస్సేత్వా ‘‘నమస్సమానో సమ్బుద్ధ’’న్తి ఇమినా బుద్ధానుస్సతిభావనానుయోగమాహ. విహాసిం అపరాజితోతి కిలేసమారాదీహి అపరాజితో ఏవ హుత్వా విహరిం, యావ అరహత్తప్పత్తి, తావ తేహి అనభిభూతో, అఞ్ఞదత్థు తే అభిభవన్తో ఏవ విహాసిన్తి అత్థో.

తతోతి తస్మా, యస్మా సువిసుద్ధసీలో సత్థరి అభిప్పసన్నో కిలేసాభిభవనపటిపత్తియఞ్చ ఠితో, తస్మా. పణిధీతి పణిధానం. తతో వా చిత్తాభినీహారో. ఆసీతి అహోసి. చేతసో అభిపత్థితోతి, మమ చిత్తేన ఇచ్ఛితో. కీదిసో పన సోతి ఆహ ‘‘న నిసీదే ముహుత్తమ్పి, తణ్హాసల్లే అనూహతే’’తి. ‘‘అగ్గమగ్గసణ్డాసేన మమ హదయతో తణ్హాసల్లే అనుద్ధటే ముహుత్తమ్పి న నిసీదే, నిసజ్జం న కప్పేయ్య’’న్తి ఏవం మే చిత్తాభినీహారో అహోసీతి అత్థో.

ఏవం పన చిత్తం అధిట్ఠాయ భావనం భావయిత్వా ఠానచఙ్కమేహేవ రత్తిం వీతినామేన్తో అరూపసమాపత్తితో వుట్ఠాయ ఝానఙ్గముఖేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. తేన వుత్తం ‘‘తస్స మే’’తిఆది. నిరూపధీతి కిలేసుపధిఆదీనం అభావేన నిరుపధి. రత్యావివసానేతి రత్తిభాగస్స విగమనే విభాతాయ రత్తియా. సూరియుగ్గమనం పతీతి సూరియుగ్గమనం లక్ఖణం కత్వా. సబ్బం తణ్హన్తి కామతణ్హాదిభేదం సబ్బం తణ్హాసోతం అగ్గమగ్గేన విసోసేత్వా సుక్ఖాపేత్వా ‘‘తణ్హాసల్లే అనూహతే న నిసీదే’’తి, పటిఞ్ఞాయ మోచితత్తా. పల్లఙ్కేన ఉపావిసిన్తి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసీదిన్తి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

మహాపన్థకత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అట్ఠకనిపాతవణ్ణనా నిట్ఠితా.