౯. నవకనిపాతో

౧. భూతత్థేరగాథావణ్ణనా

నవకనిపాతే యదా దుక్ఖన్తిఆదికా ఆయస్మతో భూతత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా సేనోతి లద్ధనామో విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం సత్థారం దిస్వా పసన్నమానసో ‘‘ఉసభం పవర’’న్తిఆదినా చతూహి గాథాహి అభిత్థవి.

సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సాకేతనగరస్స ద్వారగామే మహావిభవస్స సేట్ఠిస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. తస్స కిర సేట్ఠినో జాతా జాతా దారకా బద్ధాఘాతేన ఏకేన యక్ఖేన ఖాదితా, ఇమస్స పన పచ్ఛిమభవికత్తా భూతా ఆరక్ఖం గణ్హింసు. యక్ఖో పన వేస్సవణస్స ఉపట్ఠానం గతో, పున నాగమాసి. నామకరణదివసే చస్స ‘‘ఏవం కతే అమనుస్సా అనుకమ్పన్తా పరిహరేయ్యు’’న్తి భూతోతి నామం అకంసు. సో పన అత్తనో పుఞ్ఞబలేన అనన్తరాయో వడ్ఢి, తస్స ‘‘తయో పాసాదా అహేసు’’న్తిఆది సబ్బం యసస్స కులపుత్తస్స విభవకిత్తనే వియ వేదితబ్బం. సో విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థరి సాకేతే వసన్తే ఉపాసకేహి సద్ధిం విహారం గతో. సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా అజకరణియా నామ నదియా తీరే లేణే వసన్తో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౭.౨౦-౨౮) –

‘‘ఉసభం పవరం వీరం, మహేసిం విజితావినం;

సువణ్ణవణ్ణం సమ్బుద్ధం, కో దిస్వా నప్పసీదతి.

‘‘హిమవా వాపరిమేయ్యో, సాగరోవ దురుత్తరో;

తథేవ ఝానం బుద్ధస్స, కో దిస్వా నప్పసీదతి.

‘‘వసుధా యథాప్పమేయ్యా, చిత్తా వనవటంసకా;

తథేవ సీలం బుద్ధస్స, కో దిస్వా నప్పసీదతి.

‘‘అనిలఞ్జసాసఙ్ఖుబ్భో, యథాకాసో అసఙ్ఖియో;

తథేవ ఞాణం బుద్ధస్స, కో దిస్వా నప్పసీదతి.

‘‘ఇమాహి చతుగాథాహి, బ్రాహ్మణో సేనసవ్హయో;

బుద్ధసేట్ఠం థవిత్వాన, సిద్ధత్థం అపరాజితం.

‘‘చతున్నవుతికప్పాని, దుగ్గతిం నుపపజ్జథ;

సుగతిం సుఖసమ్పత్తిం, అనుభోసిమనప్పకం.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, థవిత్వా లోకనాయకం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, థోమనాయ ఇదం ఫలం.

‘‘చాతుద్దసమ్హి కప్పమ్హి, చతురో ఆసుముగ్గతా;

సత్తరతనసమ్పన్నా, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అపరేన సమయేన ఞాతీనం అనుకమ్పాయ సాకేతం గన్త్వా కతిపాహం తేహి ఉపట్ఠియమానో అఞ్జనవనే వసిత్వా పున అత్తనా వసితట్ఠానమేవ గన్తుకామో గమనాకారం దస్సేసి. ఞాతకా ‘‘ఇధేవ, భన్తే, వసథ, తుమ్హేపి న కిలమిస్సథ, మయమ్పి పుఞ్ఞేన వడ్ఢిస్సామా’’తి థేరం యాచింసు. థేరో అత్తనో వివేకాభిరతిం తత్థ చ ఫాసువిహారం పకాసేన్తో –

౫౧౮. ‘‘యదా దుక్ఖం జరామరణన్తి పణ్డితో, అవిద్దసూ యత్థ సితా పుథుజ్జనా;

దుక్ఖం పరిఞ్ఞాయ సతోవ ఝాయతి, తతో రతిం పరమతరం న విన్దతి.

౫౧౯. ‘‘యదా దుక్ఖస్సావహనిం విసత్తికం, పపఞ్చసఙ్ఘాతదుఖాధివాహినిం;

తణ్హం పహన్త్వాన సతోవ ఝాయతి, తతో రతిం పరమతరం న విన్దతి.

౫౨౦. ‘‘యదా సివం ద్వేచతురఙ్గగామినం, మగ్గుత్తమం సబ్బకిలేససోధనం;

పఞ్ఞాయ పస్సిత్వ సతోవ ఝాయతి, తతో రతిం పరమతరం న విన్దతి.

౫౨౧. ‘‘యదా అసోకం విరజం అసఙ్ఖతం, సన్తం పదం సబ్బకిలేససోధనం;

భావేతి సఞ్ఞోజనబన్ధనచ్ఛిదం, తతో రతిం పరమతరం న విన్దతి.

౫౨౨. ‘‘యదా నభే గజ్జతి మేఘదున్దుభి, ధారాకులా విహగపథే సమన్తతో;

భిక్ఖూ చ పబ్భారగతోవ ఝాయతి, తతో రతిం పరమతరం న విన్దతి.

౫౨౩. ‘‘యదా నదీనం కుసుమాకులానం, విచిత్త-వానేయ్య-వటంసకానం;

తీరే నిసిన్నో సుమనోవ ఝాయతి, తతో రతిం పరమతరం న విన్దతి.

౫౨౪. ‘‘యదా నిసీథే రహితమ్హి కాననే, దేవే గళన్తమ్హి నదన్తి దాఠినో;

భిక్ఖూ చ పబ్భారగతోవ ఝాయతి, తతో రతిం పరమతరం న విన్దతి.

౫౨౫. ‘‘యదా వితక్కే ఉపరున్ధియత్తనో, నగన్తరే నగవివరం సమస్సితో;

వీతద్దరో వీతఖిలోవ ఝాయతి, తతో రతిం పరమతరం న విన్దతి.

౫౨౬. ‘‘యదా సుఖీ మలఖిలసోకనాసనో,

నిరగ్గళో నిబ్బనథో విసల్లో;

సబ్బాసవే బ్యన్తికతోవ ఝాయతి,

తతో రతిం పరమతరం న విన్దతీ’’తి. – ఇమా గాథా అభాసి;

తత్థాయం పదయోజనాముఖేన పఠమగాథాయ అత్థవణ్ణనా – ఖన్ధానం పరిపాకో జరా. భేదో మరణం. జరామరణసీసేన చేత్థ జరామరణవన్తో ధమ్మా గహితా. ‘‘తయిదం జరామరణం దుక్ఖ’’న్తి అవిద్దసూ యథాభూతం అజానన్తా పుథుజ్జనా యత్థ యస్మిం ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకే సితా పటిబన్ధా అల్లీనా, తం ‘‘ఇదం దుక్ఖం, ఏత్తకం దుక్ఖం, న ఇతో భియ్యో’’తి విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ పరిజానిత్వా, ఇధ ఇమస్మిం సాసనే సతో సమ్పజానో, పణ్డితో భిక్ఖు, యదా యస్మిం కాలే లక్ఖణూపనిజ్ఝానేన ఝాయతి. తతో విపస్సనారతితో మగ్గఫలరతితో చ పరమతరం ఉత్తమతరం రతిం న విన్దతి నప్పటిలభతి. తేనాహ భగవా –

‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానతం.

‘‘పఠబ్యా ఏకరజ్జేన, సగ్గస్స గమనేన వా;

సబ్బలోకాధిపచ్చేన, సోతాపత్తిఫలం వర’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౪, ౧౭౮);

ఏవం పరిఞ్ఞాభిసమయముఖేన వివేకరతిం దస్సేత్వా ఇదాని పహానాభిసమయాదిముఖేనపి తం దస్సేతుం దుతియాదికా తిస్సో గాథా అభాసి. తత్థ దుక్ఖస్సావహనిన్తి దుక్ఖస్స ఆయతిం పవత్తిం, దుక్ఖస్స నిప్ఫత్తికన్తి అత్థో. విసత్తికన్తి తణ్హం. సా హి విసతాతి విసత్తికా, విసాలాతి విసత్తికా, విసటాతి విసత్తికా, విసక్కతీతి విసత్తికా, విసం హరతీతి విసత్తికా, విసంవాదికాతి విసత్తికా, విసమూలాతి విసత్తికా, విసఫలాతి విసత్తికా, విసపరిభోగాతి విసత్తికా, విసాలా వా పన సా తణ్హా రూపే సద్దే గన్ధే రసే ఫోట్ఠబ్బే ధమ్మే కులే గణే విత్థటాతి విసత్తికాతి వుచ్చతి. పపఞ్చసఙ్ఘాతదుఖాధివాహినిన్తి సత్తసన్తానం సంసారే పపఞ్చేన్తి విత్థారేన్తీతి పపఞ్చా, రాగాదయో మానాదయో చ. తే ఏవ పవత్తిదుక్ఖస్స సఙ్ఘాతట్ఠేన సఙ్ఘాతా, సదరథపరిళాహసభావత్తా దుక్ఖఞ్చాతి పపఞ్చసఙ్ఘాతదుఖం, తస్స అధివాహతో నిబ్బత్తనతో పపఞ్చసఙ్ఘాతదుఖాధివాహినీ. తం తణ్హం పహన్త్వానాతి అరియమగ్గేన సముచ్ఛిన్దిత్వా.

సివన్తి ఖేమం, అఖేమకరానం కిలేసానం సముచ్ఛిన్దనేన తేహి అనుపద్దుతన్తి అత్థో. సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం వసేన ద్విచతురఙ్గో హుత్వా అరియే నిబ్బానం గమేతీతి ద్వేచతురఙ్గగామినం, గాథాసుఖత్థఞ్చేత్థ విభత్తిఅలోపో కతోతి దట్ఠబ్బం. రూపూపపత్తిమగ్గాదీసు సబ్బేసు మగ్గేసు ఉత్తమత్తా మగ్గుత్తమం. తేనాహ భగవా – ‘‘మగ్గానట్ఠఙ్గికో సేట్ఠో’’తిఆది (ధ. ప. ౨౭౩). సబ్బేహి కిలేసమలేహి సత్తానం సోధనతో సబ్బకిలేససోధనం. పఞ్ఞాయ పస్సిత్వాతి పటివేధపఞ్ఞాయ భావనాభిసమయవసేన అభిసమేచ్చ.

సోకహేతూనం అభావతో పుగ్గలస్స చ సోకాభావహేతుతో నత్థి ఏత్థ సోకోతి అసోకం. తథా విగతరాగాదిరజత్తా విరజం. న కేనచి పచ్చయేన సఙ్ఖతన్తి అసఙ్ఖతం. సబ్బేసం కిలేసానం సబ్బస్స చ దుక్ఖస్స వూపసమభావతో, సంసారదుక్ఖద్దితేహి పజ్జితబ్బతో అధిగన్తబ్బతో చ సన్తం పదం. సబ్బేహి కిలేసమలేహి సత్తసన్తానస్స సోధననిమిత్తతో సబ్బకిలేససోధనం. భావేతీతి సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన అభిసమేతి. బహుక్ఖత్తుఞ్హి నిబ్బానం ఆరబ్భ సచ్ఛికిరియాభిసమయం పవత్తేన్తస్స ఆలమ్బకే లబ్భమానవిసేసకం ఆలమ్బితబ్బే ఆరోపేత్వా ఏవం వుత్తం. సంయోజనసఙ్ఖాతానం బన్ధనానం ఛేదనతో సంయోజనబన్ధనచ్ఛిదం. నిమిత్తఞ్హేత్థ కత్తుభావేన ఉపచారితం, యథా అరియభావకరాని సచ్చాని అరియసచ్చానీతి. యథా పురిమగాథాసు యదా ఝాయతి, తదా తతో రతిం పరమతరం న విన్దతీతి యోజనా. ఏవం ఇధ యదా భావేతి, తదా తతో రతిం పరమతరం న విన్దతీతి యోజనా.

ఏవం థేరో చతూహి గాథాహి అత్తానం అనుపనేత్వావ చతుసచ్చపటివేధకిత్తనేన అఞ్ఞం బ్యాకరిత్వా ఇదాని అత్తనా వసితట్ఠానస్స వివిత్తభావేన ఫాసుతం దస్సేన్తో ‘‘యదా నభే’’తిఆదికా గాథా అభాసి. తత్థ నభేతి ఆకాసే. సినిద్ధగమ్భీరనిగ్ఘోసతాయ మేఘోయేవ దున్దుభి మేఘదున్దుభి. సమన్తతో పగ్ఘరన్తీహి ధారాహి ఆకులాతి ధారాకులా. విహగానం పక్ఖీనం గమనమగ్గత్తా విహగపథే నభేతి యోజనా. తతోతి ఝానరతితో.

కుసుమాకులానన్తి తరూహి గళితకుసుమేహి సమోహితానం. విచిత్తవానేయ్యవటంసకానన్తి వనే జాతత్తా వానేయ్యాని వనపుప్ఫాని, విచిత్తాని వానేయ్యాని వటంసకాని ఏతాసన్తి విచిత్తవానేయ్యవటంసకా నదియో, తాసం నానావిధవనపుప్ఫవటంసకానన్తి అత్థో. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మవసేన సున్దరో మనో ఏతస్సాతి సుమనో ఝాయతి.

నిసీథేతి రత్తియం. రహితమ్హీతి, జనసమ్బాధవిరహితే వివిత్తే. దేవేతి మేఘే. గళన్తమ్హీతి వుట్ఠిధారాయో పగ్ఘరన్తే వస్సన్తే. దాఠినోతి సీహబ్యగ్ఘాదయో పటిపక్ఖసత్తా. తే హి దాఠావుధాతి ‘‘దాఠినో’’తి వుచ్చన్తి, నదన్తి దాఠినోతి ఇదమ్పి జనవివేకదస్సనత్థమేవ గహితం.

వితక్కే ఉపరున్ధియత్తనోతి అత్తసన్తానపరియాపన్నతాయ అత్తనో కామవితక్కాదికే మిచ్ఛావితక్కే పటిపక్ఖబలేన నిసేధేత్వా. అత్తనోతి వా ఇదం విన్దతీతి ఇమినా యోజేతబ్బం ‘‘తతో రతిం పరమతరం అత్తనా న విన్దతీ’’తి. నగన్తరేతి పబ్బతన్తరే. నగవివరన్తి పబ్బతగుహం పబ్భారం వా. సమస్సితోతి నిస్సితో ఉపగతో. వీతద్దరోతి విగతకిలేసదరథో. వీతఖిలోతి పహీనచేతోఖిలో.

సుఖీతి ఝానాదిసుఖేన సుఖితో. మలఖిలసోకనాసనోతి రాగాదీనం మలానం పఞ్చన్నఞ్చ చేతోఖిలానం ఞాతివియోగాదిహేతుకస్స సోకస్స చ పహాయకో. నిరగ్గళోతి, అగ్గళం వుచ్చతి అవిజ్జా నిబ్బానపురపవేసనివారణతో, తదభావతో నిరగ్గళో. నిబ్బనథోతి నితణ్హో. విసల్లోతి, విగతరాగాదిసల్లో. సబ్బాసవేతి, కామాసవాదికే సబ్బేపి ఆసవే. బ్యన్తికతోతి బ్యన్తికతావీ అరియమగ్గేన విగతన్తే కత్వా ఠితో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థం యదా ఝాయతి, తతో ఝానరతితో పరమతరం రతిం న విన్దతీతి యోజనా. ఏవం పన వత్వా థేరో అజకరణీతీరమేవ గతో.

భూతత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నవకనిపాతవణ్ణనా నిట్ఠితా.