౧౦. దసకనిపాతో

౧. కాళుదాయిత్థేరగాథావణ్ణనా

దసకనిపాతే అఙ్గారినోతిఆదికా ఆయస్మతో కాళుదాయిత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పదుముత్తరబుద్ధస్స కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం కులప్పసాదకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా తజ్జం అభినీహారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి.

సో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం బోధిసత్తస్స మాతుకుచ్ఛియం పటిసన్ధిగ్గహణదివసే కపిలవత్థుస్మింయేవ అమచ్చగేహే పటిసన్ధిం గణ్హి. బోధిసత్తేన సద్ధిం ఏకదివసంయేవ జాతోతి తందివసంయేవ నం దుకూలచుమ్బటే నిపజ్జాపేత్వా బోధిసత్తస్స ఉపట్ఠానం నయింసు. బోధిసత్తేన హి సద్ధిం బోధిరుక్ఖో, రాహులమాతా, చత్తారో నిధీ, ఆరోహనియహత్థీ, అస్సకణ్డకో, ఛన్నో కాళుదాయీతి ఇమే సత్త ఏకదివసంయేవ జాతత్తా సహజాతా నామ అహేసుం. అథస్స నామగ్గహణదివసే సకలనగరస్స ఉదగ్గచిత్తదివసే జాతత్తా ఉదాయీత్వేవ నామం అకంసు, థోకం కాళధాతుకత్తా పన కాళుదాయీతి పఞ్ఞాయిత్థ. సో బోధిసత్తేన సద్ధిం కుమారకీళం కీళన్తో వుద్ధిం అగమాసి.

అపరభాగే లోకనాథే మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా అనుక్కమేన సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కే రాజగహం ఉపనిస్సాయ వేళువనే విహరన్తే సుద్ధోదనమహారాజా తం పవత్తిం సుత్వా పురిససహస్సపరివారం ఏకం అమచ్చం ‘‘పుత్తం మే ఇధానేహీ’’తి పేసేసి. సో ధమ్మదేసనావేలాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుత్వా సపరిసో అరహత్తం పాపుణి. అథ నే సత్థా ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో’’తి హత్థం పసారేతి. సబ్బే తఙ్ఖణంయేవ ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా వస్ససట్ఠికత్థేరా వియ అహేసుం. అరహత్తం పత్తతో పట్ఠాయ పన అరియా మజ్ఝత్తావ హోన్తి, తస్మా రఞ్ఞా పహితసాసనం దసబలస్స న కథేసి. రాజా ‘‘నేవ గతబలకోట్ఠకో ఆగచ్ఛతి, న సాసనం సుయ్యతీ’’తి అపరమ్పి అమచ్చం పురిససహస్సేన పేసేసి. తస్మిమ్పి తథా పటిపన్నే అపరన్తి ఏవం నవహి అమచ్చేహి సద్ధిం నవ పురిససహస్సాని పేసేసి సబ్బే అరహత్తం పత్వా తుణ్హీ అహేసుం.

అథ రాజా చిన్తేసి – ‘‘ఏత్తకా జనా మయి సినేహాభావేన దసబలస్స ఇధాగమనత్థాయ న కిఞ్చి కథయింసు, అయం ఖో పన ఉదాయీ దసబలేన సమవయో సహపంసుకీళికో, మయి చ సినేహవా, ఇమం పేసేస్సామీ’’తి తం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తాత, త్వం పురిససహస్సపరివారో రాజగహం గన్త్వా దసబలం ఆనేహీ’’తి వత్వా పేసేసి. సో పన గచ్ఛన్తో ‘‘సచాహం, దేవ, పబ్బజితుం లభిస్సామి, ఏవాహం భగవన్తం ఇధానేస్సామీ’’తి వత్వా ‘‘యం కిఞ్చి కత్వా మమ పుత్తం దస్సేహీ’’తి వుత్తో రాజగహం గన్త్వా సత్థు ధమ్మదేసనావేలాయ పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుత్వా సపరివారో అరహత్తం పత్వా ఏహిభిక్ఖుభావే పతిట్ఠాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౪.౪౮-౬౩) –

‘‘పదుముత్తరబుద్ధస్స, లోకజేట్ఠస్స తాదినో;

అద్ధానం పటిపన్నస్స, చరతో చారికం తదా.

‘‘సుఫుల్లం పదుమం గయ్హ, ఉప్పలం మల్లికఞ్చహం;

పరమన్నం గహేత్వాన, అదాసిం సత్థునో అహం.

‘‘పరిభుఞ్జి మహావీరో, పరమన్నం సుభోజనం;

తఞ్చ పుప్ఫం గహేత్వాన, జనస్స సమ్పదస్సయి.

‘‘ఇట్ఠం కన్తం పియం లోకే, జలజం పుప్ఫముత్తమం;

సుదుక్కరం కతం తేన, యో మే పుప్ఫం అదాసిదం.

‘‘యో పుప్ఫమభిరోపేసి, పరమన్నఞ్చదాసి మే;

తమహం కిత్తయిస్సామి, సుణాథ మమ భాసతో.

‘‘దస అట్ఠ చక్ఖత్తుం సో, దేవరజ్జం కరిస్సతి;

ఉప్పలం పదుమఞ్చాపి, మల్లికఞ్చ తదుత్తరి.

‘‘అస్స పుఞ్ఞవిపాకేన, దిబ్బగన్ధసమాయుతం;

ఆకాసే ఛదనం కత్వా, ధారయిస్సతి తావదే.

‘‘పఞ్చవీసతిక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ భవిస్సతి;

పథబ్యా రజ్జం పఞ్చసతం, వసుధం ఆవసిస్సతి.

‘‘కప్పసతసహస్సమ్హి, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘సకకమ్మాభిరద్ధో సో, సుక్కమూలేన చోదితో;

సక్యానం నన్దిజననో, ఞాతిబన్ధు భవిస్సతి.

‘‘సో పచ్ఛా పబ్బజిత్వాన, సుక్కమూలేన చోదితో;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, నిబ్బాయిస్సతినాసవో.

‘‘పటిసమ్భిదమనుప్పత్తం, కతకిచ్చమనాసవం;

గోతమో లోకబన్ధు తం, ఏతదగ్గే ఠపేస్సతి.

‘‘పధానపహితత్తో సో, ఉపసన్తో నిరూపధి;

ఉదాయీ నామ నామేన, హేస్సతి సత్థు సావకో.

‘‘రాగో దోసో చ మోహో చ, మానో మక్ఖో చ ధంసితో;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, విహరామి అనాసవో.

‘‘తోసయిఞ్చాపి సమ్బుద్ధం, ఆతాపీ నిపకో అహం;

పసాదితో చ సమ్బుద్ధో, ఏతదగ్గే ఠపేసి మం.

‘‘పటిసమ్భిదా చతస్సో…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా ‘‘న తావాయం దసబలస్స కులనగరం గన్తుం కాలో, వసన్తే పన ఉపగతే పుప్ఫితేసు వనసణ్డేసు హరితతిణసఞ్ఛన్నాయ భూమియా గమనకాలో భవిస్సతీ’’తి కాలం పటిమానేన్తో వసన్తే సమ్పత్తే సత్థు కులనగరం గన్తుం గమనమగ్గవణ్ణం సంవణ్ణేన్తో –

౫౨౭. ‘‘అఙ్గారినో దాని దుమా భదన్తే, ఫలేసినో ఛదనం విప్పహాయ;

తే అచ్చిమన్తోవ పభాసయన్తి, సమయో మహావీర భాగీరసానం.

౫౨౮. ‘‘దుమాని ఫుల్లాని మనోరమాని, సమన్తతో సబ్బదిసా పవన్తి;

పత్తం పహాయ ఫలమాససానా, కాలో ఇతో పక్కమనాయ వీర.

౫౨౯. ‘‘నేవాతిసీతం న పనాతిఉణ్హం, సుఖా ఉతు అద్ధనియా భదన్తే;

పస్సన్తు తం సాకియా కోళియా చ, పచ్ఛాముఖం రోహినియం తరన్తం.

౫౩౦. ‘‘ఆసాయ కసతే ఖేత్తం, బీజం ఆసాయ వప్పతి;

ఆసాయ వాణిజా యన్తి, సముద్దం ధనహారకా;

యాయ ఆసాయ తిట్ఠామి, సా మే ఆసా సమిజ్ఝతు.

౫౩౧. ‘‘పునప్పునఞ్చేవ వపన్తి బీజం, పునప్పునం వస్సతి దేవరాజా;

పునప్పునం ఖేత్తం కసన్తి కస్సకా, పునప్పునం ధఞ్ఞముపేతి రట్ఠం.

౫౩౨. ‘‘పునప్పునం యాచనకా చరన్తి, పునప్పునం దానపతీ దదన్తి;

పునప్పునం దానపతీ దదిత్వా, పునప్పునం సగ్గముపేన్తి ఠానం.

౫౩౩. ‘‘వీరో హవే సత్తయుగం పునేతి, యస్మిం కులే జాయతి భూరిపఞ్ఞో;

మఞ్ఞామహం సక్కతి దేవదేవో, తయా హి జాతో ముని సచ్చనామో.

౫౩౪. ‘‘సుద్ధోదనో నామ పితా మహేసినో, బుద్ధస్స మాతా పన మాయనామా;

యా బోధిసత్తం పరిహరియ కుచ్ఛినా, కాయస్స భేదా తిదివమ్హి మోదతి.

౫౩౫. ‘‘సా గోతమీ కాలకతా ఇతో చుతా, దిబ్బేహి కామేహి సమఙ్గిభూతా;

సా మోదతి కామగుణేహి పఞ్చహి, పరివారితా దేవగణేహి తేహి.

౫౩౬. ‘‘బుద్ధస్స పుత్తోమ్హి అసయ్హసాహినో, అఙ్గీరసస్సప్పటిమస్స తాదినో;

పితుపితా మయ్హం తువంసి సక్క, ధమ్మేన మే గోతమ అయ్యకోసీ’’తి. –

ఇమా గాథా అభాసి.

తత్థ అఙ్గారినోతి అఙ్గారాని వియాతి అఙ్గారాని, రత్తపవాళవణ్ణాని రుక్ఖానం పుప్ఫపల్లవాని, తాని ఏతేసం సన్తీతి అఙ్గారినో, అతిలోహితకుసుమకిసలయేహి అఙ్గారవుట్ఠిసంపరికిణ్ణా వియాతి అత్థో. ఇదానీతి ఇమస్మిం కాలే. దుమాతి రుక్ఖా. భదన్తేతి, భద్దం అన్తే ఏతస్సాతి భదన్తేతి ఏకస్స దకారస్స లోపం కత్వా వుచ్చతి, గుణవిసేసయుత్తో, గుణవిసేసయుత్తానఞ్చ అగ్గభూతో సత్థా. తస్మా భదన్తేతి సత్థు ఆలపనం. పచ్చత్తవచనఞ్చేతం ఏకారన్తం ‘‘సుకటే పటికమ్మే సుఖే దుక్ఖేపి చే’’తిఆదీసు వియ. ఇధ పన సమ్బోధనత్థే దట్ఠబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘భదన్తేతి ఆలపన’’న్తి. ‘‘భద్దసద్దసమానత్థం పదన్తరమేక’’న్తి కేచి. ఫలాని ఏసన్తీతి ఫలేసినో. అచేతనేపి హి సచేతనకిరియమారోపేత్వా వోహరన్తి, యథా కులం పతితుకామన్తి, ఫలాని గహేతుమారద్ధా సమ్పత్తిఫలగహణకాలాతి అత్థో. ఛదనం విప్పహాయాతి పురాణపణ్ణాని పజహిత్వా సమ్పన్నపణ్డుపలాసాతి అత్థో. తేతి దుమా. అచ్చిమన్తోవ పభాసయన్తీతి దీపసిఖావన్తో వియ జలితఅగ్గీ వియ వా ఓభాసయన్తి సబ్బా దిసాతి అధిప్పాయో. సమయోతి కాలో, ‘‘అనుగ్గహాయా’’తి వచనసేసో. మహావీరాతి మహావిక్కన్త. భాగీ రసానన్తి అత్థరసాదీనం భాగీ. వుత్తఞ్హేతం ధమ్మసేనాపతినా – ‘‘భాగీ వా భగవా అత్థరసస్స ధమ్మరసస్సా’’తిఆది (చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨). మహావీర, భాగీతి చ ఇదమ్పి ద్వయం సమ్బోధనవచనం దట్ఠబ్బం. భాగీరథానన్తి పన పాఠే భగీరథో నామ ఆదిరాజా. తబ్బంసజాతతాయ సాకియా భాగీరథా, తేసం భాగీరథానం ఉపకారత్థన్తి అధిప్పాయో.

దుమానీతి లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం, దుమా రుక్ఖాతి అత్థో. సమన్తతో సబ్బదిసా పవన్తీతి, సమన్తతో సబ్బభాగతో సబ్బదిసాసు చ ఫుల్లాని, తథా ఫుల్లత్తా ఏవ సబ్బదిసా పవన్తి గన్ధం విస్సజ్జేన్తి. ఆసమానాతి ఆసీసన్తా గహితుకామా. ఏవం రుక్ఖసోభాయ గమనమగ్గస్స రామణేయ్యతం దస్సేత్వా ఇదాని ‘‘నేవాతిసీత’’న్తిఆదినా ఉతుసమ్పత్తిం దస్సేతి. సుఖాతి నాతిసీతనాతిఉణ్హభావేనేవ సుఖా ఇట్ఠా. ఉతు అద్ధనియాతి అద్ధానగమనయోగ్గా ఉతు. పస్సన్తు తం సాకియా కోళియా చ, పచ్ఛాముఖం రోహినియం తరన్తన్తి రోహినీ నామ నదీ సాకియకోళియజనపదానం అన్తరే ఉత్తరదిసతో దక్ఖిణముఖా సన్దతి, రాజగహం చస్సా పురత్థిమదక్ఖిణాయ దిసాయ, తస్మా రాజగహతో కపిలవత్థుం గన్తుం తం నదిం తరన్తా పచ్ఛాముఖా హుత్వా తరన్తి. తేనాహ ‘‘పస్సన్తు తం…పే… తరన్త’’న్తి. ‘‘భగవన్తం పచ్ఛాముఖం రోహినిం నామ నదిం అతిక్కమన్తం సాకియకోళియజనపదవాసినో పస్సన్తూ’’తి కపిలవత్థుగమనాయ భగవన్తం ఆయాచన్తో ఉస్సాహేతి.

ఇదాని అత్తనో పత్థనం ఉపమాహి పకాసేన్తో ‘‘ఆసాయ కసతే’’తి గాథమాహ. ఆసాయ కసతే ఖేత్తన్తి కస్సకో కసన్తో ఖేత్తం ఫలాసాయ కసతి. బీజం ఆసాయ వప్పతీతి కసిత్వా చ వపన్తేన ఫలాసాయ ఏవ బీజం వప్పతి నిక్ఖిపీయతి. ఆసాయ వాణిజా యన్తీతి ధనహారకా వాణిజా ధనాసాయ సముద్దం తరితుం దేసం ఉపగన్తుం సముద్దం నావాయ యన్తి గచ్ఛన్తి. యాయ ఆసాయ తిట్ఠామీతి ఏవం అహమ్పి యాయ ఆసాయ పత్థనాయ భగవా తుమ్హాకం కపిలపురగమనపత్థనాయ ఇధ తిట్ఠామి. సా మే ఆసా సమిజ్ఝతు, తుమ్హేహి ‘‘కపిలవత్థు గన్తబ్బ’’న్తి వదతి, ఆసాయ సదిసతాయ చేత్థ కత్తుకమ్యతాఛన్దం ఆసాతి ఆహ.

గమనమగ్గసంవణ్ణనాదినా అనేకవారం యాచనాయ కారణం దస్సేతుం ‘‘పునప్పున’’న్తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – సకిం వుత్తమత్తేన వప్పే అసమ్పజ్జమానే కస్సకా పునప్పునం దుతియమ్పి తతియమ్పి బీజం వపన్తి. పజ్జున్నో దేవరాజాపి ఏకవారమేవ అవస్సిత్వా పునప్పునం కాలేన కాలం వస్సతి. కస్సకాపి ఏకవారమేవ అకసిత్వా సస్ససమ్పత్తిఅత్థం పంసుం కద్దమం వా ముదుం కాతుం ఖేత్తం పునప్పునం కసన్తి. ఏకవారమేవ ధఞ్ఞం సఙ్గహం కత్వా ‘‘అలమేత్తావతా’’తి అపరితుస్సనతో కోట్ఠాగారాదీసు పటిసామనవసేన మనుస్సేహి ఉపనీయమానం పునప్పునం సాలిఆదిధఞ్ఞం రట్ఠం ఉపేతి ఉపగచ్ఛతి.

యాచనకాపి యాచన్తా పునప్పునం కులాని చరన్తి ఉపగచ్ఛన్తి, న ఏకవారమేవ, యాచితా పన తేసం పునప్పునం దానపతీ దదన్తి, న సకింయేవ. తథా పన దేయ్యధమ్మం పునప్పునం దానపతీ దదిత్వా దానమయం పుఞ్ఞం ఉపచినిత్వా పునప్పునం అపరాపరం సగ్గముపేన్తి ఠానం పటిసన్ధివసేన దేవలోకం ఉపగచ్ఛన్తి. తస్మా అహమ్పి పునప్పునం యాచామి భగవా మయ్హం మనోరథం మత్థకం పాపేహీతి అధిప్పాయో.

ఇదాని యదత్థం సత్థారం కపిలవత్థుగమనం యాచతి, తం దస్సేతుం ‘‘వీరో హవే’’తిగాథమాహ. తస్సత్థో – వీరో వీరియవా మహావిక్కన్తో భూరిపఞ్ఞో మహాపఞ్ఞో పురిసో యస్మిం కులే జాయతి నిబ్బత్తతి, తత్థ హవే ఏకంసేన సత్తయుగం సత్తపురిసయుగం యావసత్తమం పితామహయుగం సమ్మాపటిపత్తియా పునేతి సోధేతీతి లోకవాదో అతివాదో అఞ్ఞేసు. భగవా పన సబ్బేసం దేవానం ఉత్తమదేవతాయ దేవదేవో పాపనివారణేన కల్యాణపతిట్ఠాపనేన తతో పరమ్పి సోధేతుం సక్కతి సక్కోతీతి మఞ్ఞామి అహం. కస్మా? తయా హి జాతో ముని సచ్చనామో యస్మా తయా సత్థారా అరియాయ జాతియా జాతో మునిభావో, ముని వా సమానో అత్తహితపరహితానం ఇధలోకపరలోకానఞ్చ ముననట్ఠేన ‘‘మునీ’’తి అవితథనామో, మోనవా వా ముని, ‘‘సమణో పబ్బజితో ఇసీ’’తి అవితథనామో తయా జాతో. తస్మా సత్తానం ఏకన్తహితపటిలాభహేతుభావతో భగవా తవ తత్థ గమనం యాచామాతి అత్థో.

ఇదాని ‘‘సత్తయుగ’’న్తి వుత్తే పితుయుగం దస్సేతుం ‘‘సుద్ధోదనో నామా’’తిఆది వుత్తం. సుద్ధం ఓదనం జీవనం ఏతస్సాతి సుద్ధోదనో. బుద్ధపితా హి ఏకంసతో సువిసుద్ధకాయవచీమనోసమాచారో సువిసుద్ధాజీవో హోతి తథా అభినీహారసమ్పన్నత్తా. మాయనామాతి కులరూపసీలాచారాదిసమ్పత్తియా ఞాతిమిత్తాదీహి ‘‘మా యాహీ’’తి వత్తబ్బగుణతాయ ‘‘మాయా’’తి లద్ధనామా. పరిహరియాతి ధారేత్వా. కాయస్స భేదాతి సదేవకస్స లోకస్స చేతియసదిసస్స అత్తనో కాయస్స వినాసతో ఉద్ధం. తిదివమ్హీతి తుసితదేవలోకే.

సాతి మాయాదేవీ. గోతమీతి గోత్తేన తం కిత్తేతి. దిబ్బేహి కామేహీతి, తుసితభవనపరియాపన్నేహి దిబ్బేహి వత్థుకామేహి. సమఙ్గిభూతాతి సమన్నాగతా. కామగుణేహీతి కామకోట్ఠాసేహి, ‘‘కామేహీ’’తి వత్వా పున ‘‘కామగుణేహీ’’తి వచనేన అనేకభాగేహి వత్థుకామేహి పరిచారియతీతి దీపేతి. తేహీతి యస్మిం దేవనికాయే నిబ్బత్తి, తేహి తుసితదేవగణేహి, తేహి వా కామగుణేహి. ‘‘సమఙ్గిభూతా పరివారితా’’తి చ ఇత్థిలిఙ్గనిద్దేసో పురిమత్తభావసిద్ధం ఇత్థిభావం, దేవతాభావం వా సన్ధాయ కతో, దేవూపపత్తి పన పురిసభావేనేవ జాతా.

ఏవం థేరేన యాచితో భగవా తత్థ గమనే బహూనం విసేసాధిగమం దిస్వా వీసతిసహస్స ఖీణాసవపరివుతో రాజగహతో అతురితచారికావసేన కపిలవత్థుగామిమగ్గం పటిపజ్జి. థేరో ఇద్ధియా కపిలవత్థుం గన్త్వా రఞ్ఞో పురతో ఆకాసే ఠితో అదిట్ఠపుబ్బం వేసం దిస్వా రఞ్ఞా ‘‘కోసి త్వ’’న్తి పుచ్ఛితో, ‘‘సచే అమచ్చపుత్తం తయా భగవతో సన్తికం పేసితం మం న జానాసి, ఏవం పన జానాహీ’’తి దస్సేన్తో –

‘‘బుద్ధస్స పుత్తోమ్హి అసయ్హసాహినో, అఙ్గీరసస్సప్పటిమస్స తాదినో;

పితుపితా మయ్హం తువంసి సక్క, ధమ్మేన మే గోతమ అయ్యకోసీ’’తి. –

ఓసానగాథమాహ.

తత్థ బుద్ధస్స పుత్తోమ్హీతి, సబ్బఞ్ఞుబుద్ధస్స ఉరే జాతతాయ ఓరసపుత్తో అమ్హి. అసయ్హసాహినోతి, అభిసమ్బోధితో పుబ్బే ఠపేత్వా మహాబోధిసత్తం అఞ్ఞేహి సహితుం వహితుం అసక్కుణేయ్యత్తా అసయ్హస్స సకలస్స బోధిసమ్భారస్స మహాకారుణికాధికారస్స చ సహనతో వహనతో, తతో పరమ్పి అఞ్ఞేహి సహితుం అభిభవితుం అసక్కుణేయ్యత్తా అసయ్హానం పఞ్చన్నం మారానం సహనతో అభిభవనతో, ఆసయానుసయచరితాధిముత్తిఆదివిభాగావబోధనేన యథారహం వేనేయ్యానం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి అనుసాసనీసఙ్ఖాతస్స అఞ్ఞేహి అసయ్హస్స బుద్ధకిచ్చస్స చ సహనతో, తత్థ వా సాధుకారీభావతో అసయ్హసాహినో. అఙ్గీరసస్సాతి అఙ్గీకతసీలాదిసమ్పత్తికస్స. ‘‘అఙ్గమఙ్గేహి నిచ్ఛరణకఓభాసస్సా’’తి అపరే. కేచి పన ‘‘అఙ్గీరసో, సిద్ధత్థోతి ద్వే నామాని పితరాయేవ గహితానీ’’తి వదన్తి. అప్పటిమస్సాతి అనూపమస్స. ఇట్ఠానిట్ఠేసు తాదిలక్ఖణప్పత్తియా తాదినో. పితుపితా మయ్హం తువంసీతి అరియజాతివసేన మయ్హం పితు సమ్మాసమ్బుద్ధస్స లోకవోహారేన త్వం పితా అసి. సక్కాతి జాతివసేన రాజానం ఆలపతి. ధమ్మేనాతి సభావేన అరియజాతి లోకియజాతీతి ద్విన్నం జాతీనం సభావసమోధానేన గోతమాతి రాజానం గోత్తేన ఆలపతి. అయ్యకోసీతి పితామహో అసి. ఏత్థ చ ‘‘బుద్ధస్స పుత్తోమ్హీ’’తిఆదిం వదన్తో థేరో అఞ్ఞం బ్యాకాసి.

ఏవం పన అత్తానం జానాపేత్వా హట్ఠతుట్ఠేన రఞ్ఞా మహారహే పల్లఙ్కే నిసీదాపేత్వా అత్తనో పటియాదితస్స నానగ్గరసస్స భోజనస్స పత్తం పూరేత్వా దిన్నే గమనాకారం దస్సేతి. ‘‘కస్మా గన్తుకామత్థ, భుఞ్జథా’’తి చ వుత్తే, ‘‘సత్థు సన్తికం గన్త్వా భుఞ్జిస్సామీ’’తి. ‘‘కహం పన సత్థా’’తి? ‘‘వీసతిసహస్సభిక్ఖుపరివారో తుమ్హాకం దస్సనత్థాయ మగ్గం పటిపన్నో’’తి. ‘‘తుమ్హే ఇమం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా యావ మమ పుత్తో ఇమం నగరం సమ్పాపుణాతి, తావస్స ఇతోవ పిణ్డపాతం హరథా’’తి. థేరో భత్తకిచ్చం కత్వా రఞ్ఞో పరిసాయ చ ధమ్మం కథేత్వా సత్థు ఆగమనతో పురేతరమేవ సకలం రాజనివేసనం రతనత్తయే అభిప్పసన్నం కరోన్తో సబ్బేసం పస్సన్తానంయేవ సత్థు ఆహరితబ్బభత్తపుణ్ణం పత్తం ఆకాసే విస్సజ్జేత్వా సయమ్పి వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పిణ్డపాతం ఉపనేత్వా సత్థు హత్థే ఠపేసి. సత్థా తం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జి. ఏవం సట్ఠియోజనం మగ్గం దివసే దివసే యోజనం గచ్ఛన్తస్స సత్థు రాజగేహతోవ భత్తం ఆహరిత్వా అదాసి. అథ నం భగవా ‘‘మయ్హం పితు మహారాజస్స సకలనివేసనం పసాదేసీ’’తి కులప్పసాదకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

కాళుదాయిత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఏకవిహారియత్థేరగాథావణ్ణనా

పురతో పచ్ఛతో వాతిఆదికా ఆయస్మతో ఏకవిహారియత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో కస్సపదసబలస్స కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా వివేకవాసం వసి.

సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే భగవతి పరినిబ్బుతే ధమ్మాసోకరఞ్ఞో కనిట్ఠభాతా హుత్వా నిబ్బత్తి. అసోకమహారాజా కిర సత్థు పరినిబ్బానతో ద్విన్నం వస్ససతానం ఉపరి అట్ఠారసమే వస్సే సకలజమ్బుదీపే ఏకరజ్జాభిసేకం పత్వా అత్తనో కనిట్ఠం తిస్సకుమారం ఓపరజ్జే ఠపేత్వా ఏకేన ఉపాయేన తం సాసనే అభిప్పసన్నం అకాసి. సో ఏకదివసం మిగవం గతో అరఞ్ఞే యోనకమహాధమ్మరక్ఖితత్థేరం హత్థినాగేన సాలసాఖం గహేత్వా బీజియమానం నిసిన్నం దిస్వా సఞ్జాతపసాదో ‘‘అహో వతాహమ్పి అయం మహాథేరో వియ పబ్బజిత్వా అరఞ్ఞే విహరేయ్య’’న్తి చిన్తేసి. థేరో తస్స చిత్తాచారం ఞత్వా తస్స పస్సన్తస్సేవ ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా అసోకారామే పోక్ఖరణియా అభిజ్జమానే ఉదకే ఠత్వా చీవరఞ్చ ఉత్తరాసఙ్గఞ్చ ఆకాసే ఓలగ్గేత్వా న్హాయితుం ఆరభి. కుమారో థేరస్స ఆనుభావం దిస్వా అభిప్పసన్నో అరఞ్ఞతో నివత్తిత్వా రాజగేహం గన్త్వా ‘‘పబ్బజిస్సామీ’’తి రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా తం అనేకప్పకారం యాచిత్వా పబ్బజ్జాధిప్పాయం నివత్తేతుం నాసక్ఖి. సో ఉపాసకో హుత్వా పబ్బజ్జాసుఖం పత్థేన్తో –

౫౩౭. ‘‘పురతో పచ్ఛతో వాపి, అపరో చే న విజ్జతి;

అతీవ ఫాసు భవతి, ఏకస్స వసతో వనే.

౫౩౮. ‘‘హన్ద ఏకో గమిస్సామి, అరఞ్ఞం బుద్ధవణ్ణితం;

ఫాసు ఏకవిహారిస్స, పహితత్తస్స భిక్ఖునో.

౫౩౯. ‘‘యోగీ-పీతికరం రమ్మం, మత్తకుఞ్జరసేవితం;

ఏకో అత్థవసీ ఖిప్పం, పవిసిస్సామి కాననం.

౫౪౦. ‘‘సుపుప్ఫితే సీతవనే, సీతలే గిరికన్దరే;

గత్తాని పరిసిఞ్చిత్వా, చఙ్కమిస్సామి ఏకకో.

౫౪౧. ‘‘ఏకాకియో అదుతియో, రమణీయే మహావనే;

కదాహం విహరిస్సామి, కతకిచ్చో అనాసవో.

౫౪౨. ‘‘ఏవం మే కత్తుకామస్స, అధిప్పాయో సమిజ్ఝతు;

సాధయిస్సామహంయేవ, నాఞ్ఞో అఞ్ఞస్స కారకో’’తి. –

ఇమా ఛ గాథా అభాసి.

తత్థ పురతో పచ్ఛతో వాతి అత్తనో పురతో వా పచ్ఛతో వా, వా-సద్దస్స వికప్పత్థత్తా పస్సతో వా అపరో అఞ్ఞో జనో న విజ్జతి చే, అతీవ అతివియ ఫాసు చిత్తసుఖం భవతి. ఏకవిహారీభావేన ఏకస్స అసహాయస్స. వనే వసతోతి చిరపరిచితేన వివేకజ్ఝాసయేన ఆకడ్ఢియమానహదయో సో రత్తిన్దివం మహాజనపరివుతస్స వసతో సఙ్గణికవిహారం నిబ్బిన్దన్తో వివేకసుఖఞ్చ బహుం మఞ్ఞన్తో వదతి.

హన్దాతి వోస్సగ్గత్థే నిపాతో, తేన ఇదాని కరీయమానస్స అరఞ్ఞగమనస్స నిచ్ఛితభావమాహ. ఏకో గమిస్సామీతి ‘‘సుఞ్ఞాగారే ఖో, గహపతి, తథాగతా అభిరమన్తీ’’తిఆదివచనతో (చూళవ. ౩౦౬) బుద్ధేహి వణ్ణితం పసట్ఠం అరఞ్ఞం ఏకో అసహాయో గమిస్సామి వాసాధిప్పాయేన ఉపగచ్ఛామి. యస్మా ఏకవిహారిస్స ఠానాదీసు అసహాయభావేన ఏకవిహారిస్స నిబ్బానం పటిపేసితచిత్తతాయ పహితత్తస్స అధిసీలసిక్ఖాదికా తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖతో భిక్ఖునో అరఞ్ఞం ఫాసు ఇట్ఠం సుఖావహన్తి అత్థో.

యోగీ-పీతికరన్తి యోగీనం భావనాయ యుత్తప్పయుత్తానం అప్పసద్దాదిభావేన ఝానవిపస్సనాదిపీతిం ఆవహనతో యోగీ-పీతికరం. విసభాగారమ్మణాభావేన పటిసల్లానసారుప్పతాయ రమ్మం. మత్తకుఞ్జరసేవితన్తి మత్తవరవారణవిచరితం, ఇమినాపి బ్రహారఞ్ఞభావేన జనవివేకంయేవ దస్సేతి. అత్థవసీతి ఇధ అత్థోతి సమణధమ్మో అధిప్పేతో. ‘‘కథం ను ఖో సో మే భవేయ్యా’’తి తస్స వసం గతో.

సుపుప్ఫితేతి సుట్ఠు పుప్ఫితే. సీతవనేతి ఛాయూదకసమ్పత్తియా సీతే వనే. ఉభయేనపి తస్స రమణీయతంయేవ విభావేతి. గిరికన్దరేతి గిరీనం అబ్భన్తరే కన్దరే. కన్తి హి ఉదకం, తేన దారితం నిన్నట్ఠానం కన్దరం నామ. తాదిసే సీతలే గిరికన్దరే ఘమ్మపరితాపం వినోదేత్వా అత్తనో గత్తాని పరిసిఞ్చిత్వా న్హాయిత్వా చఙ్కమిస్సామి ఏకకోతి కత్థచి అనాయత్తవుత్తితం దస్సేతి.

ఏకాకియోతి ఏకాకీ అసహాయో. అదుతియోతి తణ్హాసఙ్ఖాతదుతియాభావేన అదుతియో. తణ్హా హి పురిసస్స సబ్బదా అవిజహనట్ఠేన దుతియా నామ. తేనాహ భగవా – ‘‘తణ్హాదుతియో పురిసో, దీఘమద్ధాన సంసర’’న్తి (ఇతివు. ౧౫, ౧౦౫).

ఏవం మే కత్తుకామస్సాతి ‘‘హన్ద ఏకో గమిస్సామీ’’తిఆదినా వుత్తవిధినా అరఞ్ఞం గన్త్వా భావనాభియోగం కత్తుకామస్స మే. అధిప్పాయో సమిజ్ఝతూతి ‘‘కదాహం విహరిస్సామి, కతకిచ్చో అనాసవో’’తి ఏవం పవత్తో మనోరథో ఇజ్ఝతు సిద్ధిం పాపుణాతు. అరహత్తప్పత్తి చ యస్మా న ఆయాచనమత్తేన సిజ్ఝతి, నాపి అఞ్ఞేన సాధేతబ్బా, తస్మా ఆహ ‘‘సాధయిస్సామహంయేవ, నాఞ్ఞో అఞ్ఞస్స కారకో’’తి.

ఏవం ఉపరాజస్స పబ్బజ్జాయ దళ్హనిచ్ఛయతం ఞత్వా రాజా అసోకారామగమనీయం మగ్గం అలఙ్కారాపేత్వా కుమారం సబ్బాలఙ్కారవిభూసితం మహతియా సేనాయ మహచ్చరాజానుభావేన విహారం నేసి. కుమారో పధానఘరం గన్త్వా మహాధమ్మరక్ఖితత్థేరస్స సన్తికే పబ్బజి, అనేకసతా మనుస్సా తం అనుపబ్బజింసు. రఞ్ఞో భాగినేయ్యో సఙ్ఘమిత్తాయ సామికో అగ్గిబ్రహ్మాపి తమేవ అనుపబ్బజి. సో పబ్బజిత్వా హట్ఠతుట్ఠో అత్తనా కాతబ్బం పకాసేన్తో –

౫౪౩. ‘‘ఏస బన్ధామి సన్నాహం, పవిసిస్సామి కాననం;

న తతో నిక్ఖమిస్సామి, అప్పత్తో ఆసవక్ఖయం.

౫౪౪. ‘‘మాలుతే ఉపవాయన్తే, సీతే సురభిగన్ధికే;

అవిజ్జం దాలయిస్సామి, నిసిన్నో నగముద్ధని.

౫౪౫. ‘‘వనే కుసుమసఞ్ఛన్నే, పబ్భారే నూన సీతలే;

విముత్తిసుఖేన సుఖితో, రమిస్సామి గిరిబ్బజే’’తి. –

తిస్సో గాథా అభాసి.

తత్థ ఏస బన్ధామి సన్నాహన్తి ఏసాహం వీరియసఙ్ఖాతం సన్నాహం బన్ధామి, కాయే చ జీవితే చ నిరపేక్ఖో వీరియసన్నాహేన సన్నయ్హామి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా నామ సూరో పురిసో పచ్చత్థికే పచ్చుపట్ఠితే తం జేతుకామో అఞ్ఞం కిచ్చం పహాయ కవచపటిముచ్చనాదినా యుద్ధాయ సన్నయ్హతి, యుద్ధభూమిఞ్చ గన్త్వా పచ్చత్థికే అజేత్వా తతో న నివత్తతి, ఏవమహమ్పి కిలేసపచ్చత్థికే జేతుం ఆదిత్తమ్పి సీసం చేలఞ్చ అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా చతుబ్బిధసమ్మప్పధానవీరియసన్నాహం సన్నయ్హామి, కిలేసే అజేత్వా కిలేసవిజయయోగ్గం వివేకట్ఠానం న విస్సజ్జేమీతి. తేన వుత్తం ‘‘పవిసిస్సామి కాననం న తతో నిక్ఖమిస్సామి, అప్పత్తో ఆసవక్ఖయ’’న్తి.

‘‘మాలుతే ఉపవాయన్తే’’తిఆదినా అరఞ్ఞట్ఠానస్స కమ్మట్ఠానభావనాయోగ్యతం వదతి, రమిస్సామి నూన గిరిబ్బజేతి యోజనా. పబ్బతపరిక్ఖేపే అభిరమిస్సామి మఞ్ఞేతి అనాగతత్థం పరికప్పేన్తో వదతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఏవం వత్వా థేరో అరఞ్ఞం పవిసిత్వా సమణధమ్మం కరోన్తో ఉపజ్ఝాయేన సద్ధిం కలిఙ్గరట్ఠం అగమాసి. తత్థస్స పాదే చమ్మికాబాధో ఉప్పజ్జి, తం దిస్వా ఏకో వేజ్జో ‘‘సప్పిం, భన్తే, పరియేసథ, తికిచ్ఛిస్సామి న’’న్తి ఆహ. థేరో సప్పిపరియేసనం అకత్వా విపస్సనాయ ఏవ కమ్మం కరోతి, రోగో వడ్ఢతి, వేజ్జో థేరస్స తత్థ అప్పోస్సుక్కతం దిస్వా సయమేవ సప్పిం పరియేసిత్వా థేరం అరోగం అకాసి. సో అరోగో హుత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౪.౧-౧౨) –

‘‘ఇమమ్హి భద్దకే కప్పే, బ్రహ్మబన్ధు మహాయసో;

కస్సపో నామ గోత్తేన, ఉప్పజ్జి వదతం వరో.

‘‘నిప్పపఞ్చో నిరాలమ్బో, ఆకాససమమానసో;

సుఞ్ఞతాబహులో తాదీ, అనిమిత్తరతో వసీ.

‘‘అసఙ్గచిత్తో నిక్లేసో, అసంసట్ఠో కులే గణే;

మహాకారుణికో వీరో, వినయోపాయకోవిదో.

‘‘ఉయ్యుత్తో పరకిచ్చేసు, వినయన్తో సదేవకే;

నిబ్బానగమనం మగ్గం, గతిం పఙ్కవిసోసనం.

‘‘అమతం పరమస్సాదం, జరామచ్చునివారణం;

మహాపరిసమజ్ఝే సో, నిసిన్నో లోకతారకో.

‘‘కరవీకరుతో నాథో, బ్రహ్మఘోసో తథాగతో;

ఉద్ధరన్తో మహాదుగ్గా, విప్పనట్ఠే అనాయకే.

‘‘దేసేన్తో విరజం ధమ్మం, దిట్ఠో మే లోకనాయకో;

తస్స ధమ్మం సుణిత్వాన, పబ్బజిం అనగారియం.

‘‘పబ్బజిత్వా తదాపాహం, చిన్తేన్తో జినసాసనం;

ఏకకోవ వనే రమ్మే, వసిం సంసగ్గపీళితో.

‘‘సక్కాయవూపకాసో మే, హేతుభూతో మమాభవీ;

మనసో వూపకాసస్స, సంసగ్గభయదస్సినో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా థేరే తత్థ విహరన్తే రాజా కోటిధనపరిచ్చాగేన భోజకగిరివిహారం నామ కారేత్వా థేరం తత్థ వాసేసి. సో తత్థ విహరన్తో పరినిబ్బానకాలే –

౫౪౬. ‘‘సోహం పరిపుణ్ణసఙ్కప్పో, చన్దో పన్నరసో యథా;

సబ్బాసవపరిక్ఖీణో, నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి. –

ఓసానగాథమాహ. సా ఉత్తానత్థావ. తదేవ చ థేరస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణం అహోసీతి.

ఏకవిహారియత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. మహాకప్పినత్థేరగాథావణ్ణనా

అనాగతం యో పటికచ్చ పస్సతీతిఆదికా ఆయస్మతో మహాకప్పినత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతీనగరే కులఘరే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం భిక్ఖుఓవాదకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా తజ్జం అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి.

సో తత్థ యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే బారాణసియం కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో పురిససహస్సగణజేట్ఠకో హుత్వా గబ్భసహస్సపటిమణ్డితం మహన్తం పరివేణం కారాపేసి. తే సబ్బేపి జనా యావజీవం కుసలం కత్వా తం ఉపాసకం జేట్ఠకం కత్వా సపుత్తదారా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరింసు. తేసు గణజేట్ఠకో అమ్హాకం సత్థు నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ పచ్చన్తదేసే కుక్కుటనామకే నగరే రాజగేహే నిబ్బత్తి, తస్స కప్పినోతి నామం అహోసి. సేసపురిసా తస్మింయేవ నగరే అమచ్చకులే నిబ్బత్తింసు. కప్పినకుమారో పితు అచ్చయేన ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా మహాకప్పినరాజా నామ జాతో. సో సుతవిత్తకతాయ పాతోవ చతూహి ద్వారేహి సీఘం దూతే పేసేసి – ‘‘యత్థ బహుస్సుతే పస్సథ, తతో నివత్తిత్వా మయ్హం ఆరోచేథా’’తి.

తేన చ సమయేన అమ్హాకం సత్థా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా సావత్థిం ఉపనిస్సాయ విహరతి. తస్మిం కాలే సావత్థివాసినో వాణిజా సావత్థియం ఉట్ఠానకభణ్డం గహేత్వా తం నగరం గన్త్వా భణ్డం పటిసామేత్వా ‘‘రాజానం పస్సిస్సామా’’తి పణ్ణాకారహత్థా రఞ్ఞో ఆరోచాపేసుం. తే రాజా పక్కోసాపేత్వా నియ్యాదితపణ్ణాకారే వన్దిత్వా ఠితే ‘‘కుతో ఆగతత్థా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సావత్థితో, దేవా’’తి. ‘‘కచ్చి వో రట్ఠం సుభిక్ఖం, ధమ్మికో రాజా’’తి? ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘కీదిసో ధమ్మో తుమ్హాకం దేసే ఇదాని పవత్తతీ’’తి? ‘‘తం, దేవ, న సక్కా ఉచ్ఛిట్ఠముఖేహి కథేతు’’న్తి. రాజా సువణ్ణభిఙ్గారేన ఉదకం దాపేసి. తే ముఖం విక్ఖాలేత్వా దసబలాభిముఖా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా, ‘‘దేవ, అమ్హాకం దేసే బుద్ధరతనం నామ ఉప్పన్న’’న్తి ఆహంసు. రఞ్ఞో ‘‘బుద్ధో’’తి వచనే సుతమత్తేయేవ సకలసరీరం ఫరమానా పీతి ఉప్పజ్జి. తతో ‘‘బుద్ధోతి, తాతా, వదేథా’’తి ఆహ. ‘‘బుద్ధోతి, దేవ, వదామా’’తి. ఏవం తిక్ఖత్తుం వదాపేత్వా ‘‘బుద్ధోతి పదం అపరిమాణ’’న్తి తస్మింయేవ పదే పసన్నో సతసహస్సం దత్వా ‘‘అపరం వదేథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘దేవ, లోకే ధమ్మరతనం నామ ఉప్పన్న’’న్తి. తమ్పి సుత్వా తథేవ సతసహస్సం దత్వా ‘‘అపరం వదేథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘దేవ, సఙ్ఘరతనం నామ ఉప్పన్న’’న్తి. తమ్పి సుత్వా తథేవ సతసహస్సం దత్వా ‘‘బుద్ధస్స భగవతో సన్తికే పబ్బజిస్సామీ’’తి తతోవ నిక్ఖమి. అమచ్చాపి తథేవ నిక్ఖమింసు. సో అమచ్చసహస్సేన సద్ధిం గఙ్గాతీరం పత్వా ‘‘సచే సత్థా సమ్మాసమ్బుద్ధో, ఇమేసం అస్సానం ఖురమత్తమ్పి మా తేమేతూ’’తి సచ్చాధిట్ఠానం కత్వా ఉదకపిట్ఠేనేవ పూరం గఙ్గానదిం అతిక్కమిత్వా అపరమ్పి అడ్ఢయోజనవిత్థారం నదిం తథేవ అతిక్కమిత్వా తతియం చన్దభాగం నామ మహానదిం పత్వా తమ్పి తాయ ఏవ సచ్చకిరియాయ అతిక్కమి.

సత్థాపి తందివసం పచ్చూససమయంయేవ మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ లోకం వోలోకేన్తో ‘‘అజ్జ మహాకప్పినో తియోజనసతికం రజ్జం పహాయ అమచ్చసహస్సపరివారో మమ సన్తికే పబ్బజితుం ఆగమిస్సతీ’’తి దిస్వా ‘‘మయా తేసం పచ్చుగ్గమనం కాతుం యుత్త’’న్తి పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో సయమేవ ఆకాసేన గన్త్వా చన్దభాగాయ నదియా తీరే తేసం ఉత్తరణతిత్థస్సాభిముఖట్ఠానే మహానిగ్రోధమూలే పల్లఙ్కేన నిసిన్నో ఛబ్బణ్ణబుద్ధరస్మియో విస్సజ్జేసి. తే తేన తిత్థేన ఉత్తరన్తా బుద్ధరస్మియో ఇతో చితో చ విధావన్తియో ఓలోకేన్తో భగవన్తం దిస్వా ‘‘యం సత్థారం ఉద్దిస్స మయం ఆగతా, అద్ధా సో ఏసో’’తి దస్సనేనేవ నిట్ఠం గన్త్వా దిట్ఠట్ఠానతో పట్ఠాయ ఓనమిత్వా పరమనిపచ్చాకారం కరోన్తా భగవన్తం ఉపసఙ్కమింసు. రాజా భగవతో గోప్ఫకేసు గహేత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది సద్ధిం అమచ్చసహస్సేన. సత్థా తేసం ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే సద్ధిం పరిసాయ అరహత్తే పతిట్ఠాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౪.౬౬-౧౦౭) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, సబ్బధమ్మాన పారగూ;

ఉదితో అజటాకాసే, రవీవ సరదమ్బరే.

‘‘వచనాభాయ బోధేతి, వేనేయ్యపదుమాని సో;

కిలేసపఙ్కం సోసేతి, మతిరంసీహి నాయకో.

‘‘తిత్థియానం యసే హన్తి, ఖజ్జోతాభా యథా రవి;

సచ్చత్థాభం పకాసేతి, రతనంవ దివాకరో.

‘‘గుణానం ఆయతిభూతో, రతనానంవ సాగరో;

పజ్జున్నోరివ భూతాని, ధమ్మమేఘేన వస్సతి.

‘‘అక్ఖదస్సో తదా ఆసిం, నగరే హంససవ్హయే;

ఉపేచ్చ ధమ్మమస్సోసిం, జలజుత్తమనామినో.

‘‘ఓవాదకస్స భిక్ఖూనం, సావకస్స కతావినో;

గుణం పకాసయన్తస్స, తప్పయన్తస్స మే మనం.

‘‘సుత్వా పతీతో సుమనో, నిమన్తేత్వా తథాగతం;