౧. సున్దరసముద్దత్థేరగాథావణ్ణనా

సత్తకనిపాతే అలఙ్కతాతిఆదికా ఆయస్మతో సున్దరసముద్దత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే అఞ్ఞతరస్స మహావిభవస్స సేట్ఠినో పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. సముద్దోతిస్స నామం అహోసి. రూపసమ్పత్తియా పన సున్దరసముద్దోతి పఞ్ఞాయిత్థ. సో పఠమవయే ఠితో భగవతో రాజగహప్పవేసే బుద్ధానుభావం దిస్వా, పటిలద్ధసద్ధో నిస్సరణజ్ఝాసయతాయ పబ్బజిత్వా, లద్ధూపసమ్పదో సమాదిన్నధుతధమ్మో రాజగహతో సావత్థిం గన్త్వా, కల్యాణమిత్తస్స సన్తికే విపస్సనాచారం ఉగ్గహేత్వా, కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జన్తో విహరతి. తస్స మాతా రాజగహే ఉస్సవదివసే అఞ్ఞే సేట్ఠిపుత్తే సపజాపతికే అలఙ్కతపటియత్తే ఉస్సవకీళం కీళన్తే దిస్వా, పుత్తం అనుస్సరిత్వా రోదతి. తం దిస్వా అఞ్ఞతరా గణికా రోదనకారణం పుచ్ఛి. సా తస్సా తం కారణం కథేసి. తం సుత్వా గణికా ‘‘అహం తం ఆనేస్సామి, పస్స తావ మమ ఇత్థిభావ’’న్తి వత్వా ‘‘యది ఏవం తంయేవ తస్స పజాపతిం కత్వా ఇమస్స కులస్స సామినిం కరిస్సామీ’’తి తాయ బహుం ధనం దత్వా, విస్సజ్జితా మహతా పరివారేన సావత్థిం గన్త్వా, థేరస్స పిణ్డాయ విచరణట్ఠానే ఏకస్మిం గేహే వసమానా దివసే దివసే అఞ్ఞేహి థేరస్స సక్కచ్చం పిణ్డపాతం దాపేసి. అలఙ్కతపటియత్తా చ హుత్వా సువణ్ణపాదుకా ఆరుయ్హ అత్తానం దస్సేసి. అథేకదివసం గేహద్వారేన గచ్ఛన్తం థేరం దిస్వా, సువణ్ణపాదుకా ఓముఞ్చిత్వా, అఞ్జలిం పగ్గయ్హ పురతో గచ్ఛన్తీ నానప్పకారం థేరం కామనిమన్తనాయ నిమన్తేసి. తం సుత్వా థేరో ‘‘పుథుజ్జనచిత్తం నామ చఞ్చలం, యంనూన మయా ఇదానేవ ఉస్సాహో కరణీయో’’తి తత్థేవ ఠితో భావనం ఉస్సుక్కాపేత్వా ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తం సన్ధాయ వుత్తం –

౪౫౯. ‘‘అలఙ్కతా సువసనా, మాలధారీ విభూసితా;

అలత్తకకతాపాదా, పాదుకారుయ్హ వేసికా.

౪౬౦. ‘‘పాదుకా ఓరుహిత్వాన, పురతో పఞ్జలీకతా;

సా మం సణ్హేన ముదునా, మ్హితపుబ్బం అభాసథ.

౪౬౧. ‘‘‘యువాసి త్వం పబ్బజితో, తిట్ఠాహి మమ సాసనే;

భుఞ్జ మానుసకే కామే, అహం విత్తం దదామి తే;

సచ్చం తే పటిజానామి, అగ్గిం వా తే హరామహం.

౪౬౨. ‘‘‘యదా జిణ్ణా భవిస్సామ, ఉభో దణ్డపరాయనా;

ఉభోపి పబ్బజిస్సామ, ఉభయత్థ కటగ్గహో’’’.

౪౬౩. ‘‘తఞ్చ దిస్వాన యాచన్తిం, వేసికం పఞ్జలీకతం;

అలఙ్కతం సువసనం, మచ్చుపాసంవ ఓడ్డితం.

౪౬౪. ‘‘తతో మే మనసీకారో, యోనిసో ఉదపజ్జథ;

ఆదీనవో పాతురహు, నిబ్బిదా సమతిట్ఠథ.

౪౬౫. ‘‘తతో చిత్తం విముచ్చి మే, పస్స ధమ్మసుధమ్మతం;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

తత్థ మాలధారీతి మాలాధారినీ పిళన్ధపుప్ఫదామా. విభూసితాతి ఊనట్ఠానస్స పూరణవసేన పుప్ఫేహి చేవ గన్ధవిలేపనాదీహి చ విభూసితగత్తా. ‘‘అలఙ్కతా’’తి ఇమినా హత్థూపగగీవూపగాదీహి ఆభరణేహి అలఙ్కరణం అధిప్పేతం. అలత్తకకతాపాదాతి పరిణతజయసుమనపుప్ఫవణ్ణేన లాఖారసేన రఞ్జితచరణయుగళా. సమాసపదఞ్హేతం, ‘‘అలత్తకకతపాదా’’తి వత్తబ్బే గాథాసుఖత్థం దీఘం కత్వా వుత్తం. అసమాసభావే పన ‘‘తస్సా’’తి వచనసేసో వేదితబ్బో. పాదుకారుయ్హ వేసికాతి ఏకా రూపూపజీవికా ఇత్థీ యథావుత్తవేసా సువణ్ణపాదుకా పటిముఞ్చిత్వా ‘‘ఠితా’’తి వచనసేసో.

పాదుకా ఓరుహిత్వానాతి పాదుకాహి ఓతరిత్వా, సువణ్ణపాదుకాయో ఓముఞ్చిత్వాతి అత్థో. పఞ్జలీకతాతి పగ్గహితఅఞ్జలికా సా వేసీ మం. సామం వా వచనపరమ్పరం వినా సయమేవ అభాసథ. సణ్హేనాతి మట్ఠేన. ముదునాతి మధురేన. ‘‘వచనేనా’’తి అవుత్తమ్పి వుత్తమేవ హోతి, అభాసథాతి, వుత్తత్తా.

యువాసి త్వం పబ్బజితోతి త్వం పబ్బజన్తో యువా, దహరోయేవ హుత్వా పబ్బజితోసి, నను పబ్బజన్తేన సత్తమే దసకే సమ్పత్తేవ పబ్బజితబ్బన్తి దస్సేతి. తిట్ఠాహి మమ సాసనేతి మమ వచనే తిట్ఠ.

కిం పన తన్తి ఆహ ‘‘భుఞ్జ మానుసకే కామే’’తి కామే పరిభుఞ్జితుకామస్స రూపసమ్పత్తి, వయసమ్పత్తి, పరివారసమ్పత్తి, భోగసమ్పత్తి చ ఇచ్ఛితబ్బా. తత్థ ‘‘కుతో మే భోగసమ్పత్తీ’’తి వదేయ్యాతి, ఆహ ‘‘అహం విత్తం దదామి తే’’తి. ‘‘తయిదం వచనం కథం సద్దహాతబ్బ’’న్తి మఞ్ఞేయ్యాతి తం సద్దహాపేన్తీ ఆహ ‘‘సచ్చం తే పటిజానామి, అగ్గిం వా తే హరామహ’’న్తి. ‘‘భుఞ్జ మానుసకే కామే, అహం విత్తం దదామి తే’’తి యదిదం మయా పటిఞ్ఞాతం, తం ఏకంసేన సచ్చమేవ పటిజానామి, సచే మే న పత్తియాయసి, అగ్గిం వా తే హరామహం అగ్గిం హరిత్వా అగ్గిపచ్చయం సపథం కరోమీతి అత్థో. ఉభయత్థ కటగ్గహోతి అమ్హాకం ఉభిన్నం జిణ్ణకాలే పబ్బజ్జనం ఉభయత్థ జయగ్గాహో. యం మయం యావ దణ్డపరాయనకాలా భోగే భుఞ్జామ, ఏవం ఇధలోకేపి భోగేహి న జీయామ, మయం పచ్ఛా పబ్బజిస్సామ, ఏవం పరలోకేపి భోగేహి న జీయామాతి అధిప్పాయో. తతోతి తం నిమిత్తం, కామేహి నిమన్తేన్తియా ‘‘యువాసి త్వ’’న్తిఆదినా ‘‘యదా జిణ్ణా భవిస్సామా’’తిఆదినా చ తస్సా వేసియా వుత్తవచనహేతు. తఞ్హి వచనం అఙ్కుసం కత్వా థేరో సమణధమ్మం కరోన్తో సదత్థం పరిపూరేసి. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

సున్దరసముద్దత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.