౮. వక్కలిత్థేరగాథావణ్ణనా

వాతరోగాభినీతోతిఆదికా ఆయస్మతో వక్కలిత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థు సన్తికం గచ్ఛన్తేహి ఉపాసకేహి సద్ధిం విహారం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం సద్ధాధిముత్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయమ్పి తం ఠానం పత్థేన్తో సత్తాహం మహాదానం దత్వా పణిధానం అకాసి. సత్థా తస్స అనన్తరాయతం దిస్వా బ్యాకరి.

సోపి యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం సత్థు కాలే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి, వక్కలీతిస్స నామం అకంసు. సో వుద్ధిప్పత్తో తయో వేదే ఉగ్గణ్హిత్వా బ్రాహ్మణసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం గతో సత్థారం దిస్వా రూపకాయస్స సమ్పత్తిదస్సనేన అతిత్తో సత్థారా సద్ధింయేవ విచరతి. ‘‘అగారమజ్ఝే వసన్తో నిచ్చకాలం సత్థారం దట్ఠుం న లభిస్సామీ’’తి సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా ఠపేత్వా భోజనవేలం సరీరకిచ్చకాలఞ్చ సేసకాలే యత్థ ఠితేన సక్కా దసబలం పస్సితుం, తత్థ ఠితో అఞ్ఞం కిచ్చం పహాయ భగవన్తం ఓలోకేన్తోవ విహరతి. సత్థా తస్స ఞాణపరిపాకం ఆగమేన్తో బహుకాలం తస్మిం రూపదస్సనేనేవ విచరన్తే కిఞ్చి అవత్వా పునేకదివసం ‘‘కిం తే, వక్కలి, ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన? యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతి. యో మం పస్సతి, సో ధమ్మం పస్సతి. ధమ్మఞ్హి, వక్కలి, పస్సన్తో మం పస్సతి, మం పస్సన్తో ధమ్మం పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౭) ఆహ.

సత్థరి ఏవం వదన్తేపి థేరో సత్థు దస్సనం పహాయ అఞ్ఞత్థ గన్తుం న సక్కోతి. తతో సత్థా ‘‘నాయం భిక్ఖు సంవేగం అలభిత్వా బుజ్ఝిస్సతీ’’తి వస్సూపనాయికదివసే ‘‘అపేహి, వక్కలీ’’తి థేరం పణామేసి. సో సత్థారా పణామితో సమ్ముఖే ఠాతుం అసక్కోన్తో ‘‘కిం మయ్హం జీవితేన, యోహం సత్థారం దట్ఠుం న లభామీ’’తి గిజ్ఝకూటపబ్బతే పపాతట్ఠానం అభిరుహి. సత్థా తస్స తం పవత్తిం ఞత్వా ‘‘అయం భిక్ఖు మమ సన్తికా అస్సాసం అలభన్తో మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయం నాసేయ్యా’’తి అత్తానం దస్సేతుం ఓభాసం విస్సజ్జేన్తో –

‘‘పామోజ్జబహులో భిక్ఖు, పసన్నో బుద్ధసాసనే;

అధిగచ్ఛే పదం సన్తం, సఙ్ఖారూపసమం సుఖ’’న్తి. (ధ. ప. ౩౮౧) –

గాథం వత్వా ‘‘ఏహి, వక్కలీ’’తి హత్థం పసారేసి. థేరో ‘‘దసబలో మే దిట్ఠో, ‘ఏహీ’తి అవ్హానమ్పి లద్ధ’’న్తి బలవపీతిసోమనస్సం ఉప్పాదేత్వా ‘‘కుతో ఆగచ్ఛామీ’’తి అత్తనో గమనభావం అజానిత్వా సత్థు సమ్ముఖే ఆకాసే పక్ఖన్దన్తో పఠమపాదేన పబ్బతే ఠితోయేవ సత్థారా వుత్తగాథం ఆవజ్జేన్తో ఆకాసేయేవ పీతిం విక్ఖమ్భేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణీతి అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయం (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౦౮) ధమ్మపదవణ్ణనాయఞ్చ (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౩౮౧) ఆగతం.

ఇధ పన ఏవం వదన్తి – ‘‘కిం తే, వక్కలీ’’తిఆదినా సత్థారా ఓవదితో గిజ్ఝకూటే విహరన్తో విపస్సనం పట్ఠపేసి, తస్స సద్ధాయ బలవభావతో ఏవ విపస్సనా వీథిం న ఓతరతి, భగవా తం ఞత్వా కమ్మట్ఠానం సోధేత్వా అదాసి. పున విపస్సనం మత్థకం పాపేతుం నాసక్ఖియేవ, అథస్స ఆహారవేకల్లేన వాతాబాధో ఉప్పజ్జి, తం వాతాబాధేన పీళియమానం ఞత్వా భగవా తత్థ గన్త్వా పుచ్ఛన్తో –

౩౫౦. ‘‘వాతరోగాభినీతో త్వం, విహరం కాననే వనే;

పవిద్ధగోచరే లూఖే, కథం భిక్ఖు కరిస్ససీ’’తి. –

ఆహ. తం సుత్వా థేరో –

౩౫౧. ‘‘పీతిసుఖేన విపులేన, ఫరమానో సముస్సయం;

లూఖమ్పి అభిసమ్భోన్తో, విహరిస్సామి కాననే.

౩౫౨. ‘‘భావేన్తో సతిపట్ఠానే, ఇన్ద్రియాని బలాని చ;

బోజ్ఝఙ్గాని చ భావేన్తో, విహరిస్సామి కాననే.

౩౫౩. ‘‘ఆరద్ధవీరియే పహితత్తే, నిచ్చం దళ్హపరక్కమే;

సమగ్గే సహితే దిస్వా, విహరిస్సామి కాననే.

౩౫౪. ‘‘అనుస్సరన్తో సమ్బుద్ధం, అగ్గం దన్తం సమాహితం;

అతన్దితో రత్తిన్దివం, విహరిస్సామి కాననే’’తి. –

చతస్సో గాథా అభాసి.

తత్థ వాతరోగాభినీతోతి వాతాబాధేన అసేరిభావం ఉపనీతో, వాతబ్యాధినా అభిభూతో. త్వన్తి థేరం ఆలపతి. విహరన్తి తేన ఇరియాపథవిహారేన విహరన్తో. కాననే వనేతి కాననభూతే వనే, మహాఅరఞ్ఞేతి అత్థో. పవిద్ధగోచరేతి విస్సట్ఠగోచరే దుల్లభపచ్చయే. వాతరోగస్స సప్పాయానం సప్పిఆదిభేసజ్జానం అభావేన ఫరుసభూమిభాగతాయ చ లూఖే లూఖట్ఠానే. కథం భిక్ఖు కరిస్ససీతి భిక్ఖు త్వం కథం విహరిస్ససీతి భగవా పుచ్ఛి.

తం సుత్వా థేరో నిరామిసపీతిసోమనస్సాదినా అత్తనో సుఖవిహారం పకాసేన్తో ‘‘పీతిసుఖేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పీతిసుఖేనాతి ఉబ్బేగలక్ఖణాయ ఫరణలక్ఖణాయ చ పీతియా తంసమ్పయుత్తసుఖేన చ. తేనాహ ‘‘విపులేనా’’తి ఉళారేనాతి అత్థో. ఫరమానో సముస్సయన్తి యథావుత్తపీతిసుఖసముట్ఠితేహి పణీతేహి రూపేహి సకలం కాయం ఫరాపేన్తో నిరన్తరం ఫుటం కరోన్తో. లూఖమ్పి అభిసమ్భోన్తోతి అరఞ్ఞావాసజనితం సల్లేఖవుత్తిహేతుకం దుస్సహమ్పి పచ్చయలూఖం అభిభవన్తో అధివాసేన్తో. విహరిస్సామి కాననేతి ఝానసుఖేన విపస్సనాసుఖేన చ అరఞ్ఞాయతనే విహరిస్సామీతి అత్థో. తేనాహ – ‘‘సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేసి’’న్తి (పారా. ౧౧).

‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానత’’న్తి చ. (ధ. ప. ౩౭౪);

భావేన్తో సతిపట్ఠానేతి మగ్గపరియాపన్నే కాయానుపస్సనాదికే చత్తారో సతిపట్ఠానే ఉప్పాదేన్తో వడ్ఢేన్తో చ. ఇన్ద్రియానీతి మగ్గపరియాపన్నాని ఏవ సద్ధాదీని పఞ్చిన్ద్రియాని. బలానీతి తథా సద్ధాదీని పఞ్చ బలాని. బోజ్ఝఙ్గానీతి తథా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీని సత్త బోజ్ఝఙ్గాని. చ-సద్దేన సమ్మప్పధానఇద్ధిపాదమగ్గఙ్గాని సఙ్గణ్హాతి. తదవినాభావతో హి తగ్గహణేనేవ తేసం గహణం హోతి. విహరిస్సామీతి యథావుత్తే బోధిపక్ఖియధమ్మే భావేన్తో మగ్గసుఖేన తదధిగమసిద్ధేన ఫలసుఖేన నిబ్బానసుఖేన చ విహరిస్సామి.

ఆరద్ధవీరియేతి చతుబ్బిధసమ్మప్పధానవసేన పగ్గహితవీరియే. పహితత్తేతి నిబ్బానం పతిపేసితచిత్తే. నిచ్చం దళ్హపరక్కమేతి సబ్బకాలం అసిథిలవీరియే. అవివాదవసేన కాయసామగ్గిదానవసేన చ సమగ్గే. దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సహితే సబ్రహ్మచారీ దిస్వా. ఏతేన కల్యాణమిత్తసమ్పత్తిం దస్సేతి.

అనుస్సరన్తో సమ్బుద్ధన్తి సమ్మా సామం సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధం సబ్బసత్తుత్తమతాయ, అగ్గం ఉత్తమేన దమథేన దన్తం, అనుత్తరసమాధినా సమాహితం అతన్దితో అనలసో హుత్వా, రత్తిన్దివం సబ్బకాలం ‘‘ఇతిపి సో భగవా అరహ’’న్తిఆదినా అనుస్సరన్తో విహరిస్సామి. ఏతేన బుద్ధానుస్సతిభావనాయ యుత్తాకారదస్సనేన సబ్బత్థ కమ్మట్ఠానానుయోగమాహ, పురిమేన పారిహారియకమ్మట్ఠానానుయోగం.

ఏవం పన వత్వా థేరో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౪.౨౮-౬౫) –

‘‘ఇతో సతసహస్సమ్హి, కప్పే ఉప్పజ్జి నాయకో;

అనోమనామో అమితో, నామేన పదుముత్తరో.

‘‘పదుమాకారవదనో, పదుమామలసుచ్ఛవీ;

లోకేనానుపలిత్తోవ, తోయేన పదుమం యథా.

‘‘వీరో పదుమపత్తక్ఖో, కన్తో చ పదుమం యథా;

పదుముత్తరగన్ధోవ, తస్మా సో పదుముత్తరో.

‘‘లోకజేట్ఠో చ నిమ్మానో, అన్ధానం నయనూపమో;

సన్తవేసో గుణనిధి, కరుణామతిసాగరో.

‘‘స కదాచి మహావీరో, బ్రహ్మాసురసురచ్చితో;

సదేవమనుజాకిణ్ణే, జనమజ్ఝే జినుత్తమో.

‘‘వదనేన సుగన్ధేన, మధురేన రుతేన చ;

రఞ్జయం పరిసం సబ్బం, సన్థవీ సావకం సకం.

‘‘సద్ధాధిముత్తో సుమతి, మమ దస్సనలాలసో;

నత్థి ఏతాదిసో అఞ్ఞో, యథాయం భిక్ఖు వక్కలి.

‘‘తదాహం హంసవతియం, నగరే బ్రాహ్మణత్రజో;

హుత్వా సుత్వా చ తం వాక్యం, తం ఠానమభిరోచయిం.

‘‘ససావకం తం విమలం, నిమన్తేత్వా తథాగతం;

సత్తాహం భోజయిత్వాన, దుస్సేహచ్ఛాదయిం తదా.

‘‘నిపచ్చ సిరసా తస్స, అనన్తగుణసాగరే;

నిముగ్గో పీతిసమ్పుణ్ణో, ఇదం వచనమబ్రవిం.

‘‘యో సో తయా సన్థవితో, ఇతో సత్తమకే ముని;

భిక్ఖు సద్ధావతం అగ్గో, తాదిసో హోమహం మునే.

‘‘ఏవం వుత్తే మహావీరో, అనావరణదస్సనో;

ఇమం వాక్యం ఉదీరేసి, పరిసాయ మహాముని.

‘‘పస్సథేతం మాణవకం, పీతమట్ఠనివాసనం;

హేమయఞ్ఞోపచితఙ్గం, జననేత్తమనోహరం.

‘‘ఏసో అనాగతద్ధానే, గోతమస్స మహేసినో;

అగ్గో సద్ధాధిముత్తానం, సావకోయం భవిస్సతి.

‘‘దేవభూతో మనుస్సో వా, సబ్బసన్తాపవజ్జితో;

సబ్బభోగపరిబ్యూళ్హో, సుఖితో సంసరిస్సతి.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;

వక్కలి నామ నామేన, హేస్సతి సత్థు సావకో.

‘‘తేన కమ్మవిసేసేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘సబ్బత్థ సుఖితో హుత్వా, సంసరన్తో భవాభవే;

సావత్థియం పురే జాతో, కులే అఞ్ఞతరే అహం.

‘‘నోనీతసుఖుమాలం మం, జాతపల్లవకోమలం;

మన్దం ఉత్తానసయనం, పిసాచభయతజ్జితా.

‘‘పాదమూలే మహేసిస్స, సాయేసుం దీనమానసా;

ఇమం దదామ తే నాథ, సరణం హోహి నాయక.

‘‘తదా పటిగ్గహి సో మం, భీతానం సరణో ముని;

జాలినా చక్కఙ్కితేన, ముదుకోమలపాణినా.

‘‘తదా పభుతి తేనాహం, అరక్ఖేయ్యేన రక్ఖితో;

సబ్బవేరవినిముత్తో, సుఖేన పరివుద్ధితో.

‘‘సుగతేన వినా భూతో, ఉక్కణ్ఠామి ముహుత్తకం;

జాతియా సత్తవస్సోహం, పబ్బజిం అనగారియం.

‘‘సబ్బపారమిసమ్భూతం, నీలక్ఖినయనం వరం;

రూపం సబ్బసుభాకిణ్ణం, అతిత్తో విహరామహం.

‘‘బుద్ధరూపరతిం ఞత్వా, తదా ఓవది మం జినో;

అలం వక్కలి కిం రూపే, రమసే బాలనన్దితే.

‘‘యో హి పస్సతి సద్ధమ్మం, సో మం పస్సతి పణ్డితో;

అపస్సమానో సద్ధమ్మం, మం పస్సమ్పి న పస్సతి.

‘‘అనన్తాదీనవో కాయో, విసరుక్ఖసమూపమో;

ఆవాసో సబ్బరోగానం, పుఞ్జో దుక్ఖస్స కేవలో.

‘‘నిబ్బిన్దియ తతో రూపే, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

పస్స ఉపక్కిలేసానం, సుఖేనన్తం గమిస్ససి.

‘‘ఏవం తేనానుసిట్ఠోహం, నాయకేన హితేసినా;

గిజ్ఝకూటం సమారుయ్హ, ఝాయామి గిరికన్దరే.

‘‘ఠితో పబ్బతపాదమ్హి, అస్సాసయి మహాముని;

వక్కలీతి జినో వాచం, తం సుత్వా ముదితో అహం.

‘‘పక్ఖన్దిం సేలపబ్భారే, అనేకసతపోరిసే;

తదా బుద్ధానుభావేన, సుఖేనేవ మహిం గతో.

‘‘పునోపి ధమ్మం దేసేతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

తమహం ధమ్మమఞ్ఞాయ, అరహత్తమపాపుణిం.

‘‘సుమహాపరిసమజ్ఝే, తదా మం చరణన్తగో;

అగ్గం సద్ధాధిముత్తానం, పఞ్ఞపేసి మహామతి.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తోపి థేరో ఇమా ఏవ గాథా అభాసి. అథ నం సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘమజ్ఝే నిసిన్నో సద్ధాధిముత్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

వక్కలిత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.