౫. పఞ్చకనిపాతో

౧. రాజదత్తత్థేరగాథావణ్ణనా

పఞ్చకనిపాతే భిక్ఖు సివథికం గన్త్వాతిఆదికా ఆయస్మతో రాజదత్తత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో, తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో, ఇతో చతుద్దసే కప్పే బుద్ధసుఞ్ఞే లోకే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో, ఏకదివసం కేనచిదేవ కరణీయేన వనన్తం ఉపగతో తత్థ అఞ్ఞతరం పచ్చేకబుద్ధం రుక్ఖమూలే నిసిన్నం దిస్వా పసన్నమానసో సుపరిసుద్ధం అమ్బాటకఫలం అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం సత్థవాహకులే నిబ్బత్తి. తస్స మహారాజం వేస్సవణం ఆరాధేత్వా పటిలద్ధభావతో మాతాపితరో రాజదత్తోతి నామం అకంసు. సో వయప్పత్తో పఞ్చహి సకటసతేహి భణ్డం ఆదాయ వాణిజ్జవసేన రాజగహం అగమాసి. తేన చ సమయేన రాజగహే అఞ్ఞతరా గణికా అభిరూపా దస్సనీయా పరమసోభగ్గయోగతో దివసే దివసే సహస్సం లభతి. అథ సో సత్థవాహపుత్తో దివసే దివసే తస్సా గణికాయ సహస్సం దత్వా సంవాసం కప్పేన్తో నచిరస్సేవ సబ్బం ధనం ఖేపేత్వా దుగ్గతో హుత్వా ఘాసచ్ఛాదనమత్తమ్పి అలభన్తో ఇతో చితో చ పరిబ్భమన్తో సంవేగప్పత్తో అహోసి. సో ఏకదివసం ఉపాసకేహి సద్ధిం వేళువనం అగమాసి.

తేన చ సమయేన సత్థా మహతియా పరిసాయ పరివుతో ధమ్మం దేసేన్తో నిసిన్నో హోతి. సో పరిసపరియన్తే నిసీదిత్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా ధుతఙ్గాని సమాదియిత్వా సుసానే వసతి. తదా అఞ్ఞతరోపి సత్థవాహపుత్తో సహస్సం దత్వా తాయ గణికాయ సహ వసతి. సా చ గణికా తస్స హత్థే మహగ్ఘరతనం దిస్వా లోభం ఉప్పాదేత్వా అఞ్ఞేహి ధుత్తపురిసేహి తం మారాపేత్వా తం రతనం గణ్హి. అథ తస్స సత్థవాహపుత్తస్స మనుస్సా తం పవత్తిం సుత్వా ఓచరకమనుస్సే పేసేసుం. తే రత్తియం తస్సా గణికాయ ఘరం పవిసిత్వా ఛవిఆదీని అనుపహచ్చేవ తం మారేత్వా సివథికాయ ఛడ్డేసుం. రాజదత్తత్థేరో అసుభనిమిత్తం గహేతుం సుసానే విచరన్తో తస్సా గణికాయ కళేవరం పటిక్కులతో మనసి కాతుం ఉపగతో కతిపయవారే యోనిసో మనసి కత్వా అచిరమతభావతో సోణసిఙ్గాలాదీహి అనుపహతఛవితాయ విసభాగవత్థుతాయ చ అయోనిసో మనసికరోన్తో, తత్థ కామరాగం ఉప్పాదేత్వా సంవిగ్గతరమానసో అత్తనో చిత్తం పరిభాసిత్వా ముహుత్తం ఏకమన్తం అపసక్కిత్వా ఆదితో ఉపట్ఠితం అసుభనిమిత్తమేవ గహేత్వా యోనిసో మనసికరోన్తో ఝానం ఉప్పాదేత్వా తం ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా తావదేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౪.౫౫-౫౯) –

‘‘విపినే బుద్ధం దిస్వాన, సయమ్భుం అపరాజితం;

అమ్బాటకం గహేత్వాన, సయమ్భుస్స అదాసహం.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం ఫలమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా పీతిసోమనస్సజాతో –

౩౧౫. ‘‘భిక్ఖు సివథికం గన్త్వా, అద్దస ఇత్థిముజ్ఝితం;

అపవిద్ధం సుసానస్మిం, ఖజ్జన్తిం కిమిహీ ఫుటం.

౩౧౬. ‘‘యఞ్హి ఏకే జిగుచ్ఛన్తి, మతం దిస్వాన పాపకం;

కామరాగో పాతురహు, అన్ధోవ సవతీ అహుం.

౩౧౭. ‘‘ఓరం ఓదనపాకమ్హా, తమ్హా ఠానా అపక్కమిం;

సతిమా సమ్పజానోహం, ఏకమన్తం ఉపావిసిం.

౩౧౮. ‘‘తతో మే మనసీకారో, యోనిసో ఉదపజ్జథ;

ఆదీనవో పాతురహు, నిబ్బిదా సమతిట్ఠథ.

౩౧౯. ‘‘తతో చిత్తం విముచ్చి మే, పస్స ధమ్మసుధమ్మతం;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి. –

ఇమా పఞ్చ గాథా అభాసి.

తత్థ భిక్ఖు సివథికం గన్త్వాతి సంసారే భయస్స ఇక్ఖనతో భిక్ఖు, అసుభకమ్మట్ఠానత్థం ఆమకసుసానం ఉపగన్త్వా. ‘‘భిక్ఖూ’’తి చేతం అత్తానం సన్ధాయ థేరో సయం వదతి. ఇత్థిన్తి థీయతి ఏత్థ సుక్కసోణితం సత్తసన్తానభావేన సంహఞ్ఞతీతి థీ, మాతుగామో. ఏవఞ్చ సభావనిరుత్తివసేన ‘‘ఇత్థీ’’తిపి వుచ్చతి. వఞ్ఝాదీసు పన తంసదిసతాయ తంసభావానతివత్తనతో చ తబ్బోహారో. ‘‘ఇత్థీ’’తి ఇత్థికళేవరం వదతి. ఉజ్ఝితన్తి పరిచ్చత్తం ఉజ్ఝనియత్తా ఏవ అపవిద్ధం అనపేక్ఖభావేన ఖిత్తం. ఖజ్జన్తిం కిమిహీ ఫుటన్తి కిమీహి పూరితం హుత్వా ఖజ్జమానం.

యఞ్హి ఏకే జిగుచ్ఛన్తి, మతం దిస్వాన పాపకన్తి యం అపగతాయుఉస్మావిఞ్ఞాణతాయ మతం కళేవరం పాపకం నిహీనం లామకం ఏకే చోక్ఖజాతికా జిగుచ్ఛన్తి, ఓలోకేతుమ్పి న ఇచ్ఛన్తి. కామరాగో పాతురహూతి తస్మిం కుణపే అయోనిసోమనసికారస్స బలవతాయ కామరాగో మయ్హం పాతురహోసి ఉప్పజ్జి. అన్ధోవ సవతీ అహున్తి తస్మిం కళేవరే నవహి ద్వారేహి అసుచిం సవతి సన్దన్తే అసుచిభావస్స అదస్సనేన అన్ధో వియ అహోసిం. తేనాహ –

‘‘రత్తో అత్థం న జానాతి, రత్తో ధమ్మం న పస్సతి;

అన్ధతమం తదా హోతి, యం రాగో సహతే నర’’న్తి చ.

‘‘కామచ్ఛన్దో ఖో, బ్రాహ్మణ, అన్ధకరణో అచక్ఖుకరణో’’తి చ ఆది. కేచి పనేత్థ తకారాగమం కత్వా ‘‘కిలేసపరియుట్ఠానేన అవసవత్తి కిలేసస్స వా వసవత్తీ’’తి అత్థం వదన్తి. అపరే ‘‘అన్ధోవ అసతి అహు’’న్తి పాళిం వత్వా ‘‘కామరాగేన అన్ధో ఏవ హుత్వా సతిరహితో అహోసి’’న్తి అత్థం వదన్తి. తదుభయం పన పాళియం నత్థి.

ఓరం ఓదనపాకమ్హాతి ఓదనపాకతో ఓరం, యావతా కాలేన సుపరిధోతతిన్తతణ్డులనాళియా ఓదనం పచతి, తతో ఓరమేవ కాలం, తతోపి లహుకాలేన రాగం వినోదేన్తో, తమ్హా ఠానా అపక్కమిం యస్మిం ఠానే ఠితస్స మే రాగో ఉప్పజ్జి, తమ్హా ఠానా అపక్కమిం అపసక్కిం. అపక్కన్తోవ సతిమా సమ్పజానోహం సమణసఞ్ఞం ఉపట్ఠపేత్వా సతిపట్ఠానమనసికారవసేన సతిమా, సమ్మదేవ ధమ్మసభావజాననేన సమ్పజానో చ హుత్వా ఏకమన్తం ఉపావిసిం, పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసీదిం. నిసిన్నస్స చ తతో మే మనసీకారో, యోనిసో ఉదపజ్జథాతిఆది సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయమేవాతి.

రాజదత్తత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సుభూతత్థేరగాథావణ్ణనా

అయోగేతిఆదికా ఆయస్మతో సుభూతత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో కస్సపస్స భగవతో కాలే బారాణసియం గహపతిమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పసన్నమానసో సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠాయ మాసే మాసే అట్ఠక్ఖత్తుం చతుజ్జాతియగన్ధేన సత్థు గన్ధకుటిం ఓపుఞ్జాపేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే సుగన్ధసరీరో హుత్వా, ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధరట్ఠే గహపతికులే నిబ్బత్తిత్వా సుభూతోతి లద్ధనామో వయప్పత్తో, నిస్సరణజ్ఝాసయతాయ ఘరావాసం పహాయ తిత్థియేసు పబ్బజిత్వా తత్థ సారం అలభన్తో, సత్థు సన్తికే ఉపతిస్సకోలితసేలాదికే బహూ సమణబ్రాహ్మణే పబ్బజిత్వా సామఞ్ఞసుఖం అనుభవన్తే దిస్వా సాసనే పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా ఆచరియుపజ్ఝాయే ఆరాధేత్వా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వివేకవాసం వసన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౫.౨౭౨-౩౦౮) –

‘‘ఇమమ్హి భద్దకే కప్పే, బ్రహ్మబన్ధు మహాయసో;

కస్సపో నామ గోత్తేన, ఉప్పజ్జి వదతం వరో.

‘‘అనుబ్యఞ్జనసమ్పన్నో, బాత్తింసవరలక్ఖణో;

బ్యామప్పభాపరివుతో, రంసిజాలసమోత్థటో.

‘‘అస్సాసేతా యథా చన్దో, సూరియోవ పభఙ్కరో;

నిబ్బాపేతా యథా మేఘో, సాగరోవ గుణాకరో.

‘‘ధరణీరివ సీలేన, హిమవావ సమాధినా;

ఆకాసో వియ పఞ్ఞాయ, అసఙ్గో అనిలో యథా.

‘‘తదాహం బారాణసియం, ఉపపన్నో మహాకులే;

పహూతధనధఞ్ఞస్మిం, నానారతనసఞ్చయే.

‘‘మహతా పరివారేన, నిసిన్నం లోకనాయకం;

ఉపేచ్చ ధమ్మమస్సోసిం, అమతంవ మనోహరం.

‘‘ద్వత్తింసలక్ఖణధరో, సనక్ఖత్తోవ చన్దిమా;

అనుబ్యఞ్జనసమ్పన్నో, సాలరాజావ ఫుల్లితో.

‘‘రంసిజాలపరిక్ఖిత్తో, దిత్తోవ కనకాచలో;

బ్యామప్పభాపరివుతో, సతరంసీ దివాకరో.

‘‘సోణ్ణాననో జినవరో, సమణీవ సిలుచ్చయో;

కరుణాపుణ్ణహదయో, గుణేన వియ సాగరో.

‘‘లోకవిస్సుతకిత్తి చ, సినేరూవ నగుత్తమో;

యససా విత్థతో వీరో, ఆకాససదిసో ముని.

‘‘అసఙ్గచిత్తో సబ్బత్థ, అనిలో వియ నాయకో;

పతిట్ఠా సబ్బభూతానం, మహీవ మునిసత్తమో.

‘‘అనుపలిత్తో లోకేన, తోయేన పదుమం యథా;

కువాదగచ్ఛదహనో, అగ్గిక్ఖన్ధోవ సోభతి.

‘‘అగదో వియ సబ్బత్థ, కిలేసవిసనాసకో;

గన్ధమాదనసేలోవ, గుణగన్ధవిభూసితో.

‘‘గుణానం ఆకరో వీరో, రతనానంవ సాగరో;

సిన్ధూవ వనరాజీనం, కిలేసమలహారకో.

‘‘విజయీవ మహాయోధో, మారసేనావమద్దనో;

చక్కవత్తీవ సో రాజా, బోజ్ఝఙ్గరతనిస్సరో.

‘‘మహాభిసక్కసఙ్కాసో, దోసబ్యాధితికిచ్ఛకో;

సల్లకత్తో యథా వేజ్జో, దిట్ఠిగణ్డవిఫాలకో.

‘‘సో తదా లోకపజ్జోతో, సనరామరసక్కతో;

పరిసాసు నరాదిచ్చో, ధమ్మం దేసయతే జినో.

‘‘దానం దత్వా మహాభోగో, సీలేన సుగతూపగో;

భావనాయ చ నిబ్బాతి, ఇచ్చేవమనుసాసథ.

‘‘దేసనం తం మహస్సాదం, ఆదిమజ్ఝన్తసోభనం;

సుణన్తి పరిసా సబ్బా, అమతంవ మహారసం.

‘‘సుత్వా సుమధురం ధమ్మం, పసన్నో జినసాసనే;

సుగతం సరణం గన్త్వా, యావజీవం నమస్సహం.

‘‘మునినో గన్ధకుటియా, ఓపుఞ్జేసిం తదా మహిం;

చతుజ్జాతేన గన్ధేన, మాసే అట్ఠ దినేస్వహం.

‘‘పణిధాయ సుగన్ధత్తం, సరీరవిస్సగన్ధినో;

తదా జినో వియాకాసి, సుగన్ధతనులాభితం.

‘‘యో యం గన్ధకుటిభూమిం, గన్ధేనోపుఞ్జతే సకిం;

తేన కమ్మవిపాకేన, ఉపపన్నో తహిం తహిం.

‘‘సుగన్ధదేహో సబ్బత్థ, భవిస్సతి అయం నరో;

గుణగన్ధయుత్తో హుత్వా, నిబ్బాయిస్సతినాసవో.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘పచ్ఛిమే చ భవే దాని, జాతో విప్పకులే అహం;

గబ్భం మే వసతో మాతా, దేహేనాసి సుగన్ధితా.

‘‘యదా చ మాతుకుచ్ఛిమ్హా, నిక్ఖమామి తదా పురీ;

సావత్థి సబ్బగన్ధేహి, వాసితా వియ వాయథ.

‘‘పుప్ఫవస్సఞ్చ సురభి, దిబ్బగన్ధం మనోరమం;

ధూపాని చ మహగ్ఘాని, ఉపవాయింసు తావదే.

‘‘దేవా చ సబ్బగన్ధేహి, ధూపపుప్ఫేహి తం ఘరం;

వాసయింసు సుగన్ధేన, యస్మిం జాతో అహం ఘరే.

‘‘యదా చ తరుణో భద్దో, పఠమే యోబ్బనే ఠితో;

తదా సేలం సపరిసం, వినేత్వా నరసారథి.

‘‘తేహి సబ్బేహి పరివుతో, సావత్థిపురమాగతో;

తదా బుద్ధానుభావం తం, దిస్వా పబ్బజితో అహం.

‘‘సీలం సమాధిపఞ్ఞఞ్చ, విముత్తిఞ్చ అనుత్తరం;

భావేత్వా చతురో ధమ్మే, పాపుణిం ఆసవక్ఖయం.

‘‘యదా పబ్బజితో చాహం, యదా చ అరహా అహుం;

నిబ్బాయిస్సం యదా చాహం, గన్ధవస్సో తదా అహు.

‘‘సరీరగన్ధో చ సదాతిసేతి మే, మహారహం చన్దనచమ్పకుప్పలం;

తథేవ గన్ధే ఇతరే చ సబ్బసో, పసయ్హ వాయామి తతో తహిం తహిం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా తిత్థియేసు పబ్బజిత్వా అత్తనో పత్తం అత్తకిలమథానుయోగం దుక్ఖం, సాసనే పబ్బజిత్వా పత్తం ఝానాదిసుఖఞ్చ చిన్తేత్వా అత్తనో పటిపత్తిపచ్చవేక్ఖణముఖేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౩౨౦. ‘‘అయోగే యుఞ్జమత్తానం, పురిసో కిచ్చమిచ్ఛకో;

చరం చే నాధిగచ్ఛేయ్య, తం మే దుబ్భగలక్ఖణం.

౩౨౧. ‘‘అబ్బూళ్హం అఘగతం విజితం, ఏకఞ్చే ఓస్సజేయ్య కలీవ సియా;

సబ్బానిపి చే ఓస్సజేయ్య అన్ధోవ సియా, సమవిసమస్స అదస్సనతో.

౩౨౨. ‘‘యఞ్హి కయిరా తఞ్హి వదే, యం న కయిరా న తం వదే;

అకరోన్తం భాసమానం, పరిజానన్తి పణ్డితా.

౩౨౩. ‘‘యథాపి రుచిరం పుప్ఫం, వణ్ణవన్తం అగన్ధకం;

ఏవం సుభాసితా వాచా, అఫలా హోతి అకుబ్బతో.

౩౨౪. ‘‘యథాపి రుచిరం పుప్ఫం, వణ్ణవన్తం సుగన్ధకం;

ఏవం సుభాసితా వాచా, సఫలా హోతి కుబ్బతో’’తి. –

ఇమా పఞ్చ గాథా అభాసి.

తత్థ అయోగేతి అయుఞ్జితబ్బే అసేవితబ్బే అన్తద్వయే. ఇధ పన అత్తకిలమథానుయోగవసేన అత్థో వేదితబ్బో. యుఞ్జన్తి తస్మిం అత్తానం యుఞ్జన్తో యోజేన్తో తథా పటిపజ్జన్తో. కిచ్చమిచ్ఛకోతి ఉభయహితావహం కిచ్చం ఇచ్ఛన్తో, తప్పటిపక్ఖతో అయోగే చరం చరన్తో చే భవేయ్య. నాధిగచ్ఛేయ్యాతి యథాధిప్పేతం హితసుఖం న పాపుణేయ్యాతి ఞాయో. తస్మా యం అహం తిత్థియమతవఞ్చితో అయోగే యుఞ్జిం, తం మే దుబ్భగలక్ఖణం అపుఞ్ఞసభావో. ‘‘పురిమకమ్మబ్యామోహితో అయోగే యుఞ్జి’’న్తి దస్సేతి.

అబ్బూళ్హం అఘగతం విజితన్తి విబాధనసభావతాయ అఘా నామ రాగాదయో, అఘాని ఏవ అఘగతం, అఘగతానం విజితం సంసారప్పవత్తి, తేసం విజయో కుసలధమ్మాభిభవో. ‘‘అఘగతం విజిత’’న్తి అనునాసికలోపం అకత్వా వుత్తం. తం అబ్బూళ్హం అనుద్ధతం యేన, తం అబ్బూళ్హాఘగతం విజితం కత్వా ఏవంభూతో హుత్వా, కిలేసే అసముచ్ఛిన్దిత్వాతి అత్థో. ఏకఞ్చే ఓస్సజేయ్యాతి అదుతియతాయ పధానతాయ చ ఏకం అప్పమాదం సమ్మాపయోగమేవ వా ఓస్సజేయ్య పరిచ్చజేయ్య చే. కలీవ సో పుగ్గలో కాళకణ్ణీ వియ సియా. సబ్బానిపి చే ఓస్సజేయ్యాతి సబ్బానిపి విముత్తియా పరిపాచకాని సద్ధావీరియసతిసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియాని ఓస్సజేయ్య చే, అభావనాయ ఛడ్డేయ్య చే, అన్ధోవ సియా సమవిసమస్స అదస్సనతో.

యథాతి ఓపమ్మసమ్పటిపాదనత్థే నిపాతో. రుచిరన్తి సోభనం. వణ్ణవన్తన్తి వణ్ణసణ్ఠానసమ్పన్నం. అగన్ధకన్తి గన్ధరహితం పాలిభద్దకగిరికణ్ణికజయసుమనాదిభేదం. ఏవం సుభాసితా వాచాతి సుభాసితా వాచా నామ తేపిటకం బుద్ధవచనం వణ్ణసణ్ఠానసమ్పన్నపుప్ఫసదిసం. యథా హి అగన్ధకం పుప్ఫం ధారేన్తస్స సరీరే గన్ధో న ఫరతి, ఏవం ఏతమ్పి యో సక్కచ్చసవనాదీహి చ సమాచరతి, తస్స సక్కచ్చం అసమాచరన్తస్స యం తత్థ కత్తబ్బం, తం అకుబ్బతో సుతగన్ధం పటిపత్తిగన్ధఞ్చ న ఆవహతి అఫలా హోతి. తేన వుత్తం ‘‘ఏవం సుభాసితా వాచా, అఫలా హోతి అకుబ్బతో’’తి.

సుగన్ధకన్తి సుమనచమ్పకనీలుప్పలపుప్ఫాదిభేదం. ఏవన్తి యథా తం పుప్ఫం ధారేన్తస్స సరీరే గన్ధో ఫరతి, ఏవం తేపిటకబుద్ధవచనసఙ్ఖాతా సుభాసితా వాచాపి యో సక్కచ్చసవనాదీహి తత్థ కత్తబ్బం కరోతి, అస్స పుగ్గలస్స సఫలా హోతి, సుతగన్ధపటిపత్తిగన్ధానం ఆవహనతో మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా. తస్మా యథోవాదం పటిపజ్జేయ్య, యథాకారీ తథావాదీ చ భవేయ్యాతి. సేసం వుత్తనయమేవ.

సుభూతత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. గిరిమానన్దత్థేరగాథావణ్ణనా

వస్సతి దేవోతిఆదికా ఆయస్మతో గిరిమానన్దత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో సుమేధస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో ఘరావాసం వసన్తో అత్తనో భరియాయ పుత్తే చ కాలఙ్కతే సోకసల్లసమప్పితో అరఞ్ఞం పవిట్ఠో సత్థారా తత్థ గన్త్వా ధమ్మం కథేత్వా సోకసల్లే అబ్బూళ్హే పసన్నమానసో సుగన్ధపుప్ఫేహి పూజేత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా సిరసి అఞ్జలిం కత్వా అభిత్థవి.

సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే బిమ్బిసారరఞ్ఞో పురోహితస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, గిరిమానన్దోతిస్స నామం అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థు రాజగహగమనే బుద్ధానుభావం దిస్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం కరోన్తో కతిపయం దివసం గామకావాసే వసిత్వా సత్థారం వన్దితుం రాజగహం అగమాసి. బిమ్బిసారమహారాజా తస్స ఆగమనం సుత్వా ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఇధేవ, భన్తే, వసథ, అహం చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహామీ’’తి సమ్పవారేత్వా గతో బహుకిచ్చతాయ న సరి. ‘‘థేరో అబ్భోకాసే వసతీ’’తి దేవతా థేరస్స తేమనభయేన వస్సం వారేసుం. రాజా అవస్సనకారణం సల్లక్ఖేత్వా థేరస్స కుటికం కారాపేసి. థేరో కుటికాయం వసన్తో సేనాసనసప్పాయలాభేన సమాధానం లభిత్వా వీరియసమతం యోజేత్వా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౪౦.౪౧౯-౪౪౮) –

‘‘భరియా మే కాలఙ్కతా, పుత్తో సివథికం గతో;

మాతా పితా మతా భాతా, ఏకచితమ్హి డయ్హరే.

‘‘తేన సోకేన సన్తత్తో, కిసో పణ్డు అహోసహం;

చిత్తక్ఖేపో చ మే ఆసి, తేన సోకేన అట్టితో.

‘‘సోకసల్లపరేతోహం, వనన్తముపసఙ్కమిం;

పవత్తఫలం భుఞ్జిత్వా, రుక్ఖమూలే వసామహం.

‘‘సుమేధో నామ సమ్బుద్ధో, దుక్ఖస్సన్తకరో జినో;

మముద్ధరితుకామో సో, ఆగఞ్ఛి మమ సన్తికం.

‘‘పదసద్దం సుణిత్వాన, సుమేధస్స మహేసినో;

పగ్గహేత్వానహం సీసం, ఉల్లోకేసిం మహామునిం.

‘‘ఉపాగతే మహావీరే, పీతి మే ఉదపజ్జథ;

తదాసిమేకగ్గమనో, దిస్వా తం లోకనాయకం.

‘‘సతిం పటిలభిత్వాన, పణ్ణముట్ఠిమదాసహం;

నిసీది భగవా తత్థ, అనుకమ్పాయ చక్ఖుమా.

‘‘నిసజ్జ తత్థ భగవా, సుమేధో లోకనాయకో;

ధమ్మం మే కథయీ బుద్ధో, సోకసల్లవినోదనం.

‘‘అనవ్హితా తతో ఆగుం, అననుఞ్ఞాతా ఇతో గతా;

యథాగతా తథా గతా, తత్థ కా పరిదేవనా.

‘‘యథాపి పథికా సత్తా, వస్సమానాయ వుట్ఠియా;

సభణ్డా ఉపగచ్ఛన్తి, వస్సస్సాపతనాయ తే.

‘‘వస్సే చ తే ఓరమితే, సమ్పయన్తి యదిచ్ఛకం;

ఏవం మాతా పితా తుయ్హం, తత్థ కా పరిదేవనా.

‘‘ఆగన్తుకా పాహునకా, చలితేరితకమ్పితా;

ఏవం మాతా పితా తుయ్హం, తత్థ కా పరిదేవనా.

‘‘యథాపి ఉరగో జిణ్ణం, హిత్వా గచ్ఛతి సం తచం;

ఏవం మాతా పితా తుయ్హం, సం తనుం ఇధ హీయరే.

‘‘బుద్ధస్స గిరమఞ్ఞాయ, సోకసల్లం వివజ్జయిం;

పామోజ్జం జనయిత్వాన, బుద్ధసేట్ఠం అవన్దహం.

‘‘వన్దిత్వాన మహానాగం, పూజయిం గిరిమఞ్జరిం;

దిబ్బగన్ధం సమ్పవన్తం, సుమేధం లోకనాయకం.

‘‘పూజయిత్వాన సమ్బుద్ధం, సిరే కత్వాన అఞ్జలిం;