౬. నదీకస్సపత్థేరగాథావణ్ణనా

అత్థాయ వత మేతిఆదికా ఆయస్మతో నదీకస్సపత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం సత్థారం పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా పసన్నమానసో అత్తనా రోపితస్స అమ్బరుక్ఖస్స పఠముప్పన్నం మనోసిలావణ్ణం ఏకం అమ్బఫలం అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధరట్ఠే బ్రాహ్మణకులే ఉరువేలకస్సపస్స భాతా హుత్వా నిబ్బత్తో. వయప్పత్తో నిస్సరణజ్ఝాసయతాయ ఘరావాసం అనిచ్ఛన్తో తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా తీహి తాపససతేహి సద్ధిం నేరఞ్జరాయ నదియా తీరే అస్సమం మాపేత్వా విహరతి. నదీతీరే వసనతో హిస్స కస్సపగోత్తతాయ చ నదీకస్సపోతి సమఞ్ఞా అహోసి. తస్స భగవా సపరిసస్స ఏహిభిక్ఖుభావేన ఉపసమ్పదం అదాసి. తం సబ్బం ఖన్ధకే (మహావ. ౩౬-౩౯) ఆగతమేవ. సో భగవతో ఆదిత్తపరియాయదేసనాయ (మహావ. ౫౪; సం. ని. ౪.౨౮) అరహత్తే పతిట్ఠాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౪.౮౧-౮౭) –

‘‘పదుముత్తరబుద్ధస్స, లోకజేట్ఠస్స తాదినో;

పిణ్డాయ విచరన్తస్స, ధారతో ఉత్తమం యసం.

‘‘అగ్గఫలం గహేత్వాన, విప్పసన్నేన చేతసా;

దక్ఖిణేయ్యస్స వీరస్స, అదాసిం సత్థునో అహం.

‘‘తేన కమ్మేన ద్విపదిన్ద, లోకజేట్ఠ నరాసభ;

పత్తోమ్హి అచలం ఠానం, హిత్వా జయపరాజయం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం దానమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, అగ్గదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తే పన పతిట్ఠితో అపరభాగే అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా దిట్ఠిసముగ్ఘాతకిత్తనముఖేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౩౪౦. ‘‘అత్థాయ వత మే బుద్ధో, నదిం నేరఞ్జరం అగా;

యస్సాహం ధమ్మం సుత్వాన, మిచ్ఛాదిట్ఠిం వివజ్జయిం.

౩౪౧. ‘‘యజిం ఉచ్చావచే యఞ్ఞే, అగ్గిహుత్తం జుహిం అహం;

ఏసా సుద్ధీతి మఞ్ఞన్తో, అన్ధభూతో పుథుజ్జనో.

౩౪౨. ‘‘దిట్ఠిగహనపక్ఖన్దో, పరామాసేన మోహితో;

అసుద్ధిం మఞ్ఞిసం సుద్ధిం, అన్ధభూతో అవిద్దసు.

౩౪౩. ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠి పహీనా మే, భవా సబ్బే విదాలితా;

జుహామి దక్ఖిణేయ్యగ్గిం, నమస్సామి తథాగతం.

౩౪౪. ‘‘మోహా సబ్బే పహీనా మే, భవతణ్హా పదాలితా;

విక్ఖీణో జాతిసంసారో, నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి. –

ఇమా పఞ్చ గాథా అభాసి.

తత్థ అత్థాయ వత మేతి మయ్హం అత్థాయ వత హితాయ వత. బుద్ధోతి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధో. నదిం నేరఞ్జరం అగాతి నేరఞ్జరాసఙ్ఖాతం నదిం అగఞ్ఛి, తస్సా నదియా తీరే చ మమ భాతు ఉరువేలకస్సపస్స అస్సమం ఉపగతోతి అధిప్పాయో.

ఇదాని యథావుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘యస్సాహ’’న్తిఆది వుత్తం. యస్సాతి యస్స బుద్ధస్స భగవతో. ధమ్మం సుత్వానాతి చతుసచ్చపటిసంయుత్తం ధమ్మం సుత్వా, సోతద్వారానుసారేన ఉపలభిత్వా. మిచ్ఛాదిట్ఠిం వివజ్జయిన్తి ‘‘యఞ్ఞాదీహి సుద్ధి హోతీ’’తిఆదినయప్పవత్తం విపరీతదస్సనం పజహిం.

మిచ్ఛాదిట్ఠిం వివజ్జయిన్తి వుత్తమేవత్థం విత్థారేత్వా దస్సేతుం ‘‘యజి’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ యజిం ఉచ్చావచే యఞ్ఞేతి పాకటయఞ్ఞే సోమయాగవాజపేయ్యాదికే నానావిధే యఞ్ఞే యజిం. అగ్గిహుత్తం జుహిం అహన్తి తేసం యఞ్ఞానం యజనవసేన ఆహుతిం పగ్గణ్హన్తో అగ్గిం పరిచరిం. ఏసా సుద్ధీతి మఞ్ఞన్తోతి ఏసా యఞ్ఞకిరియా అగ్గిపారిచరియా సుద్ధిహేతుభావతో సుద్ధి ‘‘ఏవం మే సంసారసుద్ధి హోతీ’’తి మఞ్ఞమానో. అన్ధభూతో పుథుజ్జనోతి పఞ్ఞాచక్ఖువేకల్లేన అవిజ్జన్ధతాయ అన్ధభూతో పుథుజ్జనో హుత్వా వనగహనపబ్బతగహనాదీని వియ దురతిక్కమనట్ఠేన దిట్ఠియేవ గహనం దిట్ఠిగహనం, తం పక్ఖన్దో అనుపవిట్ఠోతి దిట్ఠిగహనపక్ఖన్దో. పరామాసేనాతి ధమ్మసభావం అతిక్కమిత్వా ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి పరామసనతో పరామాససఙ్ఖాతేన మిచ్ఛాభినివేసేన. మోహితోతి మూళ్హభావం పాపితో. అసుద్ధిం మఞ్ఞిసం సుద్ధిన్తి అసుద్ధిం మగ్గం ‘‘సుద్ధిం మగ్గ’’న్తి మఞ్ఞిసం మఞ్ఞిం. తత్థ కారణమాహ ‘‘అన్ధభూతో అవిద్దసూ’’తి. యస్మా అవిజ్జాయ అన్ధభూతో, తతో ఏవ ధమ్మాధమ్మం యుత్తాయుత్తఞ్చ అవిద్వా, తస్మా తథా మఞ్ఞిన్తి అత్థో.

మిచ్ఛాదిట్ఠి పహీనా మేతి ఏవంభూతస్స పన సత్థు సమ్ముఖా చతుసచ్చగబ్భం ధమ్మకథం సుత్వా యోనిసో పటిపజ్జన్తస్స అరియమగ్గసమ్మాదిట్ఠియా సబ్బాపి మిచ్ఛాదిట్ఠి సముచ్ఛేదప్పహానవసేన మయ్హం పహీనా. భవాతి కామభవాదయో సబ్బేపి భవా అరియమగ్గసత్థేన విదాలితా విద్ధంసితా. జుహామి దక్ఖిణేయ్యగ్గిన్తి ఆహవనీయాదికే అగ్గీ ఛడ్డేత్వా సదేవకస్స లోకస్స అగ్గదక్ఖిణేయ్యతాయ సబ్బస్స చ పాపస్స దహనతో దక్ఖిణేయ్యగ్గిం సమ్మాసమ్బుద్ధం జుహామి పరిచరామి. తయిదం మయ్హం దక్ఖిణేయ్యగ్గిపరిచరణం దధినవనీతమథితసప్పిఆదినిరపేక్ఖం సత్థు నమస్సనమేవాతి ఆహ ‘‘నమస్సామి తథాగత’’న్తి. అథ వా జుహామి దక్ఖిణేయ్యగ్గిన్తి దాయకానం దక్ఖిణాయ మహప్ఫలభావకరణేన పాపస్స చ దహనేన దక్ఖిణేయ్యగ్గిభూతం అత్తానం జుహామి పరిచరామి తథా కత్వా పరిచరామి, తథా కత్వా పరిహరామి. పుబ్బే అగ్గిదేవం నమస్సామి, ఇదాని పన నమస్సామి తథాగతన్తి.

మోహా సబ్బే పహీనా మేతి దుక్ఖే అఞ్ఞాణాదిభేదా సబ్బే మోహా మయ్హం పహీనా సముచ్ఛిన్నా, తతో ఏవ ‘‘భవతణ్హా పదాలితా. విక్ఖీణో జాతిసంసారో, నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి తీసు పదేసు మే-సద్దో ఆనేత్వా యోజేతబ్బో.

నదీకస్సపత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.