౩. గిరిమానన్దత్థేరగాథావణ్ణనా

వస్సతి దేవోతిఆదికా ఆయస్మతో గిరిమానన్దత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో సుమేధస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో ఘరావాసం వసన్తో అత్తనో భరియాయ పుత్తే చ కాలఙ్కతే సోకసల్లసమప్పితో అరఞ్ఞం పవిట్ఠో సత్థారా తత్థ గన్త్వా ధమ్మం కథేత్వా సోకసల్లే అబ్బూళ్హే పసన్నమానసో సుగన్ధపుప్ఫేహి పూజేత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా సిరసి అఞ్జలిం కత్వా అభిత్థవి.

సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే బిమ్బిసారరఞ్ఞో పురోహితస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, గిరిమానన్దోతిస్స నామం అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థు రాజగహగమనే బుద్ధానుభావం దిస్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం కరోన్తో కతిపయం దివసం గామకావాసే వసిత్వా సత్థారం వన్దితుం రాజగహం అగమాసి. బిమ్బిసారమహారాజా తస్స ఆగమనం సుత్వా ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఇధేవ, భన్తే, వసథ, అహం చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహామీ’’తి సమ్పవారేత్వా గతో బహుకిచ్చతాయ న సరి. ‘‘థేరో అబ్భోకాసే వసతీ’’తి దేవతా థేరస్స తేమనభయేన వస్సం వారేసుం. రాజా అవస్సనకారణం సల్లక్ఖేత్వా థేరస్స కుటికం కారాపేసి. థేరో కుటికాయం వసన్తో సేనాసనసప్పాయలాభేన సమాధానం లభిత్వా వీరియసమతం యోజేత్వా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౪౦.౪౧౯-౪౪౮) –

‘‘భరియా మే కాలఙ్కతా, పుత్తో సివథికం గతో;

మాతా పితా మతా భాతా, ఏకచితమ్హి డయ్హరే.

‘‘తేన సోకేన సన్తత్తో, కిసో పణ్డు అహోసహం;

చిత్తక్ఖేపో చ మే ఆసి, తేన సోకేన అట్టితో.

‘‘సోకసల్లపరేతోహం, వనన్తముపసఙ్కమిం;

పవత్తఫలం భుఞ్జిత్వా, రుక్ఖమూలే వసామహం.

‘‘సుమేధో నామ సమ్బుద్ధో, దుక్ఖస్సన్తకరో జినో;

మముద్ధరితుకామో సో, ఆగఞ్ఛి మమ సన్తికం.

‘‘పదసద్దం సుణిత్వాన, సుమేధస్స మహేసినో;

పగ్గహేత్వానహం సీసం, ఉల్లోకేసిం మహామునిం.

‘‘ఉపాగతే మహావీరే, పీతి మే ఉదపజ్జథ;

తదాసిమేకగ్గమనో, దిస్వా తం లోకనాయకం.

‘‘సతిం పటిలభిత్వాన, పణ్ణముట్ఠిమదాసహం;

నిసీది భగవా తత్థ, అనుకమ్పాయ చక్ఖుమా.

‘‘నిసజ్జ తత్థ భగవా, సుమేధో లోకనాయకో;

ధమ్మం మే కథయీ బుద్ధో, సోకసల్లవినోదనం.

‘‘అనవ్హితా తతో ఆగుం, అననుఞ్ఞాతా ఇతో గతా;

యథాగతా తథా గతా, తత్థ కా పరిదేవనా.

‘‘యథాపి పథికా సత్తా, వస్సమానాయ వుట్ఠియా;

సభణ్డా ఉపగచ్ఛన్తి, వస్సస్సాపతనాయ తే.

‘‘వస్సే చ తే ఓరమితే, సమ్పయన్తి యదిచ్ఛకం;

ఏవం మాతా పితా తుయ్హం, తత్థ కా పరిదేవనా.

‘‘ఆగన్తుకా పాహునకా, చలితేరితకమ్పితా;

ఏవం మాతా పితా తుయ్హం, తత్థ కా పరిదేవనా.

‘‘యథాపి ఉరగో జిణ్ణం, హిత్వా గచ్ఛతి సం తచం;

ఏవం మాతా పితా తుయ్హం, సం తనుం ఇధ హీయరే.

‘‘బుద్ధస్స గిరమఞ్ఞాయ, సోకసల్లం వివజ్జయిం;

పామోజ్జం జనయిత్వాన, బుద్ధసేట్ఠం అవన్దహం.

‘‘వన్దిత్వాన మహానాగం, పూజయిం గిరిమఞ్జరిం;

దిబ్బగన్ధం సమ్పవన్తం, సుమేధం లోకనాయకం.

‘‘పూజయిత్వాన సమ్బుద్ధం, సిరే కత్వాన అఞ్జలిం;

అనుస్సరం గుణగ్గాని, సన్థవిం లోకనాయకం.

‘‘నిత్తిణ్ణోసి మహావీర, సబ్బఞ్ఞు లోకనాయక;

సబ్బే సత్తే ఉద్ధరసి, ఞాణేన త్వం మహామునే.

‘‘విమతిం ద్వేళ్హకం వాపి, సఞ్ఛిన్దసి మహామునే;

పటిపాదేసి మే మగ్గం, తవ ఞాణేన చక్ఖుమ.

‘‘అరహా వసిపత్తా చ, ఛళభిఞ్ఞా మహిద్ధికా;

అన్తలిక్ఖచరా ధీరా, పరివారేన్తి తావదే.

‘‘పటిపన్నా చ సేఖా చ, ఫలట్ఠా సన్తి సావకా;

సురోదయేవ పదుమా, పుప్ఫన్తి తవ సావకా.

‘‘మహాసముద్దోవక్ఖోభో, అతులోపి దురుత్తరో;

ఏవం ఞాణేన సమ్పన్నో, అప్పమేయ్యోసి చక్ఖుమ.

‘‘వన్దిత్వాహం లోకజినం, చక్ఖుమన్తం మహాయసం;

పుథుదిసా నమస్సన్తో, పటికుటికో ఆగఞ్ఛహం.

‘‘దేవలోకా చవిత్వాన, సమ్పజానో పతిస్సతో;

ఓక్కమిం మాతుయా కుచ్ఛిం, సన్ధావన్తో భవాభవే.

‘‘అగారా అభినిక్ఖమ్మ, పబ్బజిం అనగారియం;

ఆతాపీ నిపకో ఝాయీ, పటిసల్లానగోచరో.

‘‘పధానం పదహిత్వాన, తోసయిత్వా మహామునిం;

చన్దోవబ్భఘనా ముత్తో, విచరామి అహం సదా.

‘‘వివేకమనుయుత్తోమ్హి, ఉపసన్తో నిరూపధి;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, విహరామి అనాసవో.

‘‘తింసకప్పసహస్సమ్హి, యం బుద్ధమభిపూజయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అథ థేరస్స అరహత్తప్పత్తియా హట్ఠతుట్ఠే వియ దేవే వస్సన్తే ఉపరి తం వస్సనే నియోజనముఖేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౩౨౫. ‘‘వస్సతి దేవో యథాసుగీతం, ఛన్నా మే కుటికా సుఖా నివాతా;

తస్సం విహరామి వూపసన్తో, అథ చే పత్థయసీ పవస్స దేవ.

౩౨౬. ‘‘వస్సతి దేవో యథాసుగీతం, ఛన్నా మే కుటికా సుఖా నివాతా;

తస్సం విహరామి సన్తచిత్తో, అథ చే పత్థయసీ పవస్స దేవ.

౩౨౭. ‘‘వస్సతి దేవో…పే… తస్సం విహరామి వీతరాగో…పే….

౩౨౮. ‘‘వస్సతి దేవో…పే… తస్సం విహరామి వీతదోసో…పే….

౩౨౯. ‘‘వస్సతి దేవో…పే… తస్సం విహరామి వీతమోహో;

అథ చే పత్థయసీ పవస్స దేవా’’తి. – ఇమా పఞ్చ గాథా అభాసి;

తత్థ యథాసుగీతన్తి సుగీతానురూపం, సున్దరస్స అత్తనో మేఘగీతస్స అనురూపమేవాతి అత్థో. వలాహకో హి యథా అగజ్జన్తో కేవలం వస్సన్తో న సోభతి, ఏవం సతపటలసహస్సపటలేన ఉట్ఠహిత్వా థనయన్తో గజ్జన్తో విజ్జుల్లతా నిచ్ఛారేన్తోపి అవస్సన్తో న సోభతి, తథాభూతో పన హుత్వా వస్సన్తో సోభతీతి వుత్తం ‘‘వస్సతి దేవో యథాసుగీత’’న్తి. తేనాహ – ‘‘అభిత్థనయ, పజ్జున్న’’, (చరియా. ౩.౮౯; జా. ౧.౧.౭౫) ‘‘గజ్జితా చేవ వస్సితా చా’’తి (అ. ని. ౪.౧౦౧; పు. ప. ౧౫౭) చ. తస్సం విహరామీతి తస్సం కుటికాయం అరియవిహారగబ్భేన ఇరియాపథవిహారేన విహరామి. వూపసన్తచిత్తోతి అగ్గఫలసమాధినా సమ్మదేవ ఉపసన్తమానసో.

ఏవం థేరస్స అనేకవారం కతం ఉయ్యోజనం సిరసా సమ్పటిచ్ఛన్తో వలాహకదేవపుత్తో నిన్నఞ్చ థలఞ్చ పూరేన్తో మహావస్సం వస్సాపేసి.

గిరిమానన్దత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.