౧. రాజదత్తత్థేరగాథావణ్ణనా

పఞ్చకనిపాతే భిక్ఖు సివథికం గన్త్వాతిఆదికా ఆయస్మతో రాజదత్తత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో, తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో, ఇతో చతుద్దసే కప్పే బుద్ధసుఞ్ఞే లోకే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో, ఏకదివసం కేనచిదేవ కరణీయేన వనన్తం ఉపగతో తత్థ అఞ్ఞతరం పచ్చేకబుద్ధం రుక్ఖమూలే నిసిన్నం దిస్వా పసన్నమానసో సుపరిసుద్ధం అమ్బాటకఫలం అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం సత్థవాహకులే నిబ్బత్తి. తస్స మహారాజం వేస్సవణం ఆరాధేత్వా పటిలద్ధభావతో మాతాపితరో రాజదత్తోతి నామం అకంసు. సో వయప్పత్తో పఞ్చహి సకటసతేహి భణ్డం ఆదాయ వాణిజ్జవసేన రాజగహం అగమాసి. తేన చ సమయేన రాజగహే అఞ్ఞతరా గణికా అభిరూపా దస్సనీయా పరమసోభగ్గయోగతో దివసే దివసే సహస్సం లభతి. అథ సో సత్థవాహపుత్తో దివసే దివసే తస్సా గణికాయ సహస్సం దత్వా సంవాసం కప్పేన్తో నచిరస్సేవ సబ్బం ధనం ఖేపేత్వా దుగ్గతో హుత్వా ఘాసచ్ఛాదనమత్తమ్పి అలభన్తో ఇతో చితో చ పరిబ్భమన్తో సంవేగప్పత్తో అహోసి. సో ఏకదివసం ఉపాసకేహి సద్ధిం వేళువనం అగమాసి.

తేన చ సమయేన సత్థా మహతియా పరిసాయ పరివుతో ధమ్మం దేసేన్తో నిసిన్నో హోతి. సో పరిసపరియన్తే నిసీదిత్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా ధుతఙ్గాని సమాదియిత్వా సుసానే వసతి. తదా అఞ్ఞతరోపి సత్థవాహపుత్తో సహస్సం దత్వా తాయ గణికాయ సహ వసతి. సా చ గణికా తస్స హత్థే మహగ్ఘరతనం దిస్వా లోభం ఉప్పాదేత్వా అఞ్ఞేహి ధుత్తపురిసేహి తం మారాపేత్వా తం రతనం గణ్హి. అథ తస్స సత్థవాహపుత్తస్స మనుస్సా తం పవత్తిం సుత్వా ఓచరకమనుస్సే పేసేసుం. తే రత్తియం తస్సా గణికాయ ఘరం పవిసిత్వా ఛవిఆదీని అనుపహచ్చేవ తం మారేత్వా సివథికాయ ఛడ్డేసుం. రాజదత్తత్థేరో అసుభనిమిత్తం గహేతుం సుసానే విచరన్తో తస్సా గణికాయ కళేవరం పటిక్కులతో మనసి కాతుం ఉపగతో కతిపయవారే యోనిసో మనసి కత్వా అచిరమతభావతో సోణసిఙ్గాలాదీహి అనుపహతఛవితాయ విసభాగవత్థుతాయ చ అయోనిసో మనసికరోన్తో, తత్థ కామరాగం ఉప్పాదేత్వా సంవిగ్గతరమానసో అత్తనో చిత్తం పరిభాసిత్వా ముహుత్తం ఏకమన్తం అపసక్కిత్వా ఆదితో ఉపట్ఠితం అసుభనిమిత్తమేవ గహేత్వా యోనిసో మనసికరోన్తో ఝానం ఉప్పాదేత్వా తం ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా తావదేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౪.౫౫-౫౯) –

‘‘విపినే బుద్ధం దిస్వాన, సయమ్భుం అపరాజితం;

అమ్బాటకం గహేత్వాన, సయమ్భుస్స అదాసహం.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం ఫలమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా పీతిసోమనస్సజాతో –

౩౧౫. ‘‘భిక్ఖు సివథికం గన్త్వా, అద్దస ఇత్థిముజ్ఝితం;

అపవిద్ధం సుసానస్మిం, ఖజ్జన్తిం కిమిహీ ఫుటం.

౩౧౬. ‘‘యఞ్హి ఏకే జిగుచ్ఛన్తి, మతం దిస్వాన పాపకం;

కామరాగో పాతురహు, అన్ధోవ సవతీ అహుం.

౩౧౭. ‘‘ఓరం ఓదనపాకమ్హా, తమ్హా ఠానా అపక్కమిం;

సతిమా సమ్పజానోహం, ఏకమన్తం ఉపావిసిం.

౩౧౮. ‘‘తతో మే మనసీకారో, యోనిసో ఉదపజ్జథ;

ఆదీనవో పాతురహు, నిబ్బిదా సమతిట్ఠథ.

౩౧౯. ‘‘తతో చిత్తం విముచ్చి మే, పస్స ధమ్మసుధమ్మతం;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి. –

ఇమా పఞ్చ గాథా అభాసి.

తత్థ భిక్ఖు సివథికం గన్త్వాతి సంసారే భయస్స ఇక్ఖనతో భిక్ఖు, అసుభకమ్మట్ఠానత్థం ఆమకసుసానం ఉపగన్త్వా. ‘‘భిక్ఖూ’’తి చేతం అత్తానం సన్ధాయ థేరో సయం వదతి. ఇత్థిన్తి థీయతి ఏత్థ సుక్కసోణితం సత్తసన్తానభావేన సంహఞ్ఞతీతి థీ, మాతుగామో. ఏవఞ్చ సభావనిరుత్తివసేన ‘‘ఇత్థీ’’తిపి వుచ్చతి. వఞ్ఝాదీసు పన తంసదిసతాయ తంసభావానతివత్తనతో చ తబ్బోహారో. ‘‘ఇత్థీ’’తి ఇత్థికళేవరం వదతి. ఉజ్ఝితన్తి పరిచ్చత్తం ఉజ్ఝనియత్తా ఏవ అపవిద్ధం అనపేక్ఖభావేన ఖిత్తం. ఖజ్జన్తిం కిమిహీ ఫుటన్తి కిమీహి పూరితం హుత్వా ఖజ్జమానం.

యఞ్హి ఏకే జిగుచ్ఛన్తి, మతం దిస్వాన పాపకన్తి యం అపగతాయుఉస్మావిఞ్ఞాణతాయ మతం కళేవరం పాపకం నిహీనం లామకం ఏకే చోక్ఖజాతికా జిగుచ్ఛన్తి, ఓలోకేతుమ్పి న ఇచ్ఛన్తి. కామరాగో పాతురహూతి తస్మిం కుణపే అయోనిసోమనసికారస్స బలవతాయ కామరాగో మయ్హం పాతురహోసి ఉప్పజ్జి. అన్ధోవ సవతీ అహున్తి తస్మిం కళేవరే నవహి ద్వారేహి అసుచిం సవతి సన్దన్తే అసుచిభావస్స అదస్సనేన అన్ధో వియ అహోసిం. తేనాహ –

‘‘రత్తో అత్థం న జానాతి, రత్తో ధమ్మం న పస్సతి;

అన్ధతమం తదా హోతి, యం రాగో సహతే నర’’న్తి చ.

‘‘కామచ్ఛన్దో ఖో, బ్రాహ్మణ, అన్ధకరణో అచక్ఖుకరణో’’తి చ ఆది. కేచి పనేత్థ తకారాగమం కత్వా ‘‘కిలేసపరియుట్ఠానేన అవసవత్తి కిలేసస్స వా వసవత్తీ’’తి అత్థం వదన్తి. అపరే ‘‘అన్ధోవ అసతి అహు’’న్తి పాళిం వత్వా ‘‘కామరాగేన అన్ధో ఏవ హుత్వా సతిరహితో అహోసి’’న్తి అత్థం వదన్తి. తదుభయం పన పాళియం నత్థి.

ఓరం ఓదనపాకమ్హాతి ఓదనపాకతో ఓరం, యావతా కాలేన సుపరిధోతతిన్తతణ్డులనాళియా ఓదనం పచతి, తతో ఓరమేవ కాలం, తతోపి లహుకాలేన రాగం వినోదేన్తో, తమ్హా ఠానా అపక్కమిం యస్మిం ఠానే ఠితస్స మే రాగో ఉప్పజ్జి, తమ్హా ఠానా అపక్కమిం అపసక్కిం. అపక్కన్తోవ సతిమా సమ్పజానోహం సమణసఞ్ఞం ఉపట్ఠపేత్వా సతిపట్ఠానమనసికారవసేన సతిమా, సమ్మదేవ ధమ్మసభావజాననేన సమ్పజానో చ హుత్వా ఏకమన్తం ఉపావిసిం, పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసీదిం. నిసిన్నస్స చ తతో మే మనసీకారో, యోనిసో ఉదపజ్జథాతిఆది సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయమేవాతి.

రాజదత్తత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.