౪. నన్దకత్థేరగాథావణ్ణనా

ధిరత్థూతిఆదికా ఆయస్మతో నన్దకత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే మహావిభవో సేట్ఠి హుత్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం భిక్ఖునోవాదకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా తం ఠానన్తరం పత్థేత్వా సతసహస్సగ్ఘనికేన వత్థేన భగవన్తం పూజేత్వా పణిధానమకాసి, సత్థు బోధిరుక్ఖే పదీపపూజఞ్చ పవత్తేతి. సో తతో పట్ఠాయ దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కకుసన్ధస్స భగవతో కాలే కరవికసకుణో హుత్వా మధురకూజితం కూజన్తో సత్థారం పదక్ఖిణం అకాసి. అపరభాగే మయూరో హుత్వా అఞ్ఞతరస్స పచ్చేకబుద్ధస్స వసనగుహాయ ద్వారే పసన్నమానసో దివసే దివసే తిక్ఖత్తుం మధురవస్సితం వస్సి, ఏవం తత్థ తత్థ పుఞ్ఞాని కత్వా అమ్హాకం భగవతో కాలే సావత్థియం కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా నన్దకోతి లద్ధనామో వయప్పత్తో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౬.౨౨-౨౬) –

‘‘పదుముత్తరబుద్ధస్స బోధియా పాదపుత్తమే;

పసన్నచిత్తో సుమనో, తయో ఉక్కే అధారయిం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, సోహం ఉక్కమధారయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఉక్కదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహా పన హుత్వా విముత్తిసుఖేన వీతినామేన్తో సత్థారా భిక్ఖునీనం ఓవాదే ఆణత్తో ఏకస్మిం ఉపోసథదివసే పఞ్చ భిక్ఖునిసతాని ఏకోవాదేనేవ అరహత్తం పాపేసి. తేన నం భగవా భిక్ఖునోవాదకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. అథేకదివసం థేరం సావత్థియం పిణ్డాయ చరన్తం అఞ్ఞతరా పురాణదుతియికా ఇత్థీ కిలేసవసేన ఓలోకేత్వా హసి. థేరో తస్సా తం కిరియం దిస్వా సరీరస్స పటిక్కూలవిభావనముఖేన ధమ్మం కథేన్తో –

౨౭౯. ‘‘ధిరత్థు పూరే దుగ్గన్ధే, మారపక్ఖే అవస్సుతే;

నవసోతాని తే కాయే, యాని సన్దన్తి సబ్బదా.

౨౮౦. ‘‘మా పురాణం అమఞ్ఞిత్థో, మాసాదేసి తథాగతే;

సగ్గేపి తే న రజ్జన్తి, కిమఙ్గం పన మానుసే.

౨౮౧. ‘‘యే చ ఖో బాలా దుమ్మేధా, దుమ్మన్తీ మోహపారుతా;

తాదిసా తత్థ రజ్జన్తి, మారఖిత్తమ్హి బన్ధనే.

౨౮౨. ‘‘యేసం రాగో చ దోసో చ, అవిజ్జా చ విరాజితా;

తాదీ తత్థ న రజ్జన్తి, ఛిన్నసుత్తా అబన్ధనా’’తి. – గాథా అభాసి;

తత్థ ధీతి జిగుచ్ఛనత్థే నిపాతో, రత్థూతి ర-కారో పదసన్ధికరో, ధీ అత్థు తం జిగుచ్ఛామి తవ ధిక్కారో హోతూతి అత్థో. పూరేతిఆదీని తస్సా ధిక్కాతబ్బభావదీపనాని ఆమన్తనవచనాని. పూరేతి అతివియ జేగుచ్ఛేహి నానాకుణపేహి నానావిధఅసుచీహి సమ్పుణ్ణే. దుగ్గన్ధేతి కుణపపూరితత్తా ఏవ సభావదుగ్గన్ధే. మారపక్ఖేతి యస్మా విసభాగవత్థు అన్ధపుథుజ్జనానం అయోనిసోమనసికారనిమిత్తతాయ కిలేసమారం వడ్ఢేతి, దేవపుత్తమారస్స చ ఓతారం పవిట్ఠం దేతి. తస్మా మారస్స పక్ఖో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘మారపక్ఖే’’తి. అవస్సుతేతి సబ్బకాలం కిలేసావస్సవనేన తహిం తహిం అసుచినిస్సన్దనేన చ అవస్సుతే. ఇదానిస్సా నవసోతాని తే కాయే, యాని సన్దన్తి సబ్బదాతి ‘‘అక్ఖిమ్హా అక్ఖిగూథకో’’తిఆదినా (సు. ని. ౧౯౯) వుత్తం అసుచినో అవస్సవనట్ఠానం దస్సేతి.

ఏవం పన నవఛిద్దం ధువస్సవం అసుచిభరితం కాయం యథాభూతం జానన్తీ మా పురాణం అమఞ్ఞిత్థోతి పురాణం అజాననకాలే పవత్తం హసితలపితం కీళితం మా మఞ్ఞి, ‘‘ఇదానిపి ఏవం పటిపజ్జిస్సతీ’’తి మా చిన్తేహి. మాసాదేసి తథాగతేతి యథా ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా పురిమకా బుద్ధసావకా ఆగతా, యథా వా తే సమ్మాపటిపత్తియా గతా పటిపన్నా, యథా చ రూపారూపధమ్మానం తథలక్ఖణం తథధమ్మే చ అరియసచ్చాని ఆగతా అధిగతా అవబుద్ధా, తథా ఇమేపీతి ఏవం తథా ఆగమనాదిఅత్థేన తథాగతే అరియసావకే పకతిసత్తే వియ అవఞ్ఞాయ కిలేసవసేన చ ఉపసఙ్కమమానా మాసాదేసి. అనాసాదేతబ్బతాయ కారణమాహ. సగ్గేపి తే న రజ్జన్తి, కిమఙ్గం పన మానుసేతి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధేనాపి అక్ఖానేన పరియోసాపేతుం అసక్కుణేయ్యసుఖే సగ్గేపి తే సావకబుద్ధా న రజ్జన్తి, సఙ్ఖారేసు ఆదీనవస్స సుపరిదిట్ఠత్తా రాగం న జనేన్తి, కిమఙ్గం పన మీళ్హరాసిసదిసే మానుసే కామగుణే, తత్థ న రజ్జన్తీతి వత్తబ్బమేవ నత్థి.

యే చ ఖోతి యే పన బాల్యప్పయోగతో బాలా, ధమ్మోజపఞ్ఞాయ అభావతో దుమ్మేధా, అసుభే సుభానుపస్సనేన దుచిన్తితచిన్తితాయ దుమ్మన్తీ, మోహేన అఞ్ఞాణేన సబ్బసో పటిచ్ఛాదితచిత్తతాయ మోహపారుతా తాదిసా తథారూపా అన్ధపుథుజ్జనా, తత్థ తస్మిం ఇత్థిసఞ్ఞితే, మారఖిత్తమ్హి బన్ధనే మారేన ఓడ్డితే మారపాసే, రజ్జన్తి రత్తా గిద్ధా గధితా ముచ్ఛితా అజ్ఝోపన్నా తిట్ఠన్తి.

విరాజితాతి యేసం పన ఖీణాసవానం తేలఞ్జనరాగో వియ దుమ్మోచనీయసభావో రాగో సపత్తో వియ లద్ధోకాసో దుస్సనసభావో దోసో అఞ్ఞాణసభావా అవిజ్జా చ అరియమగ్గవిరాగేన సబ్బసో విరాజితా పహీనా సముచ్ఛిన్నా, తాదిసా అగ్గమగ్గసత్థేన ఛిన్నభవనేత్తిసుత్తా తతో ఏవ కత్థచిపి బన్ధనాభావతో అబన్ధనా తత్థ తస్మిం యథావుత్తే మారపాసే న రజ్జన్తి. ఏవం థేరో తస్సా ఇత్థియా ధమ్మం కథేత్వా గతో.

నన్దకత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.