౫. మాతఙ్గపుత్తత్థేరగాథావణ్ణనా

అతిసీతన్తి ఆయస్మతో మాతఙ్గపుత్తత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హిమవన్తసమీపే మహతో జాతస్సరస్స హేట్ఠా మహతి నాగభవనే మహానుభావో నాగరాజా హుత్వా నిబ్బత్తో ఏకదివసం నాగభవనతో నిక్ఖమిత్వా విచరన్తో సత్థారం ఆకాసేన గచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నమానసో అత్తనో సీసమణినా పూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కోసలరట్ఠే మాతఙ్గస్స నామ కుటుమ్బికస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తో మాతఙ్గపుత్తోత్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. సో విఞ్ఞుతం పత్తో అలసజాతికో హుత్వా కిఞ్చి కమ్మం అకరోన్తో ఞాతకేహి అఞ్ఞేహి చ గరహితో ‘‘సుఖజీవినో ఇమే సమణా సక్యపుత్తియా’’తి సుఖజీవితం ఆకఙ్ఖన్తో భిక్ఖూహి కతపరిచయో హుత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా అఞ్ఞే భిక్ఖూ ఇద్ధిమన్తే దిస్వా ఇద్ధిబలం పత్థేత్వా సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా భావనం అనుయుఞ్జన్తో ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౮.౮-౨౯) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, సబ్బధమ్మాన పారగూ;

వివేకకామో సమ్బుద్ధో, గచ్ఛతే అనిలఞ్జసే.

‘‘అవిదూరే హిమవన్తస్స, మహాజాతస్సరో అహు;

తత్థ మే భవనం ఆసి, పుఞ్ఞకమ్మేన సంయుతం.

‘‘భవనా అభినిక్ఖమ్మ, అద్దసం లోకనాయకం;

ఇన్దీవరంవ జలితం, ఆదిత్తంవ హుతాసనం.

‘‘విచినం నద్దసం పుప్ఫం, పూజయిస్సన్తి నాయకం;

సకం చిత్తం పసాదేత్వా, అవన్దిం సత్థునో అహం.

‘‘మమ సీసే మణిం గయ్హ, పూజయిం లోకనాయకం;

ఇమాయ మణిపూజాయ, విపాకో హోతు భద్దకో.

‘‘పదుముత్తరో లోకవిదూ, ఆహుతీనం పటిగ్గహో;

అన్తలిక్ఖే ఠితో సత్థా, ఇమం గాథం అభాసథ.

‘‘సో తే ఇజ్ఝతు సఙ్కప్పో, లభస్సు విపులం సుఖం;

ఇమాయ మణిపూజాయ, అనుభోహి మహాయసం.

‘‘ఇదం వత్వాన భగవా, జలజుత్తమనామకో;

అగమాసి బుద్ధసేట్ఠో, యత్థ చిత్తం పణీహితం.

‘‘సట్ఠికప్పాని దేవిన్దో, దేవరజ్జమకారయిం;

అనేకసతక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ అహోసహం.

‘‘పుబ్బకమ్మం సరన్తస్స, దేవభూతస్స మే సతో;

మణి నిబ్బత్తతే మయ్హం, ఆలోకకరణో మమం.

‘‘ఛళసీతిసహస్సాని, నారియో మే పరిగ్గహా;

విచిత్తవత్థాభరణా, ఆముక్కమణికుణ్డలా.

‘‘అళారపమ్హా హసులా, సుసఞ్ఞా తనుమజ్ఝిమా;

పరివారేన్తి మం నిచ్చం, మణిపూజాయిదం ఫలం.

‘‘సోణ్ణమయా మణిమయా, లోహితఙ్కమయా తథా;

భణ్డా మే సుకతా హోన్తి, యదిచ్ఛసి పిళన్ధనా.

‘‘కూటాగారా గహా రమ్మా, సయనఞ్చ మహారహం;

మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ, నిబ్బత్తన్తి యదిచ్ఛకం.

‘‘లాభా తేసం సులద్ధఞ్చ, యే లభన్తి ఉపస్సుతిం;

పుఞ్ఞక్ఖేత్తం మనుస్సానం, ఓసధం సబ్బపాణినం.

‘‘మయ్హమ్పి సుకతం కమ్మం, యోహం అదక్ఖి నాయకం;

వినిపాతా పముత్తోమ్హి, పత్తోమ్హి అచలం పదం.

‘‘యం యం యోనూపపజ్జామి, దేవత్తం అథ మానుసం;

దివసఞ్చేవ రత్తిఞ్చ, ఆలోకో హోతి మే సదా.

‘‘తాయేవ మణిపూజాయ, అనుభోత్వాన సమ్పదా;

ఞాణాలోకో మయా దిట్ఠో, పత్తోమ్హి అచలం పదం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం మణిం అభిపూజయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, మణిపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా పుగ్గలాధిట్ఠానవసేన కోసజ్జం గరహన్తో అత్తనో చ వీరియారమ్భం కిత్తేన్తో –

౨౩౧. ‘‘అతిసీతం అతిఉణ్హం, అతిసాయమిదం అహు;

ఇతి విస్సట్ఠకమ్మన్తే, ఖణా అచ్చేన్తి మాణవే.

౨౩౨. ‘‘యో చ సీతఞ్చ ఉణ్హఞ్చ, తిణా భియ్యో న మఞ్ఞతి;

కరం పురిసకిచ్చాని, సో సుఖా న విహాయతి.

౨౩౩. ‘‘దబ్బం కుసం పోటకిలం, ఉసీరం ముఞ్జపబ్బజం;

ఉరసా పనుదిస్సామి, వివేకమనుబ్రూహయ’’న్తి. – గాథాత్తయమాహ;

తత్థ అతిసీతన్తి హిమపాతవద్దలాదినా అతివియ సీతం, ఇదం అహూతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. అతిఉణ్హన్తి ధమ్మపరితాపాదినా అతివియ ఉణ్హం, ఉభయేనపి ఉతువసేన కోసజ్జవత్థుమాహ. అతిసాయన్తి దివసస్స పరిణతియా అతిసాయం, సాయగ్గహణేనేవ చేత్థ పాతోపి సఙ్గయ్హతి, తదుభయేన కాలవసేన కోసజ్జవత్థుమాహ. ఇతీతి ఇమినా పకారేన. ఏతేన ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా కమ్మం కత్తబ్బం హోతీ’’తిఆదినా (అ. ని. ౮.౮౦; దీ. ని. ౩.౩౩౪) వుత్తం కోసజ్జవత్థుం సఙ్గణ్హాతి. విస్సట్ఠకమ్మన్తేతి పరిచ్చత్తయోగకమ్మన్తే. ఖణాతి బుద్ధుప్పాదాదయో బ్రహ్మచరియవాసస్స ఓకాసా. అచ్చేన్తీతి అతిక్కమన్తి. మాణవేతి సత్తే. తిణా భియ్యో న మఞ్ఞతీతి తిణతో ఉపరి న మఞ్ఞతి, తిణం వియ మఞ్ఞతి, సీతుణ్హాని అభిభవిత్వా అత్తనా కత్తబ్బం కరోతి. కరన్తి కరోన్తో. పురిసకిచ్చానీతి వీరపురిసేన కత్తబ్బాని అత్తహితపరహితాని. సుఖాతి సుఖతో, నిబ్బానసుఖతోతి అధిప్పాయో. తతియగాథాయ అత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ.

మాతఙ్గపుత్తత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.