౧౧. ఉపాలిత్థేరగాథావణ్ణనా

సద్ధాయ అభినిక్ఖమ్మాతి ఆయస్మతో ఉపాలిత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులఘరే నిబ్బత్తో ఏకదివసం సత్థు ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం వినయధరానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కప్పకగేహే పటిసన్ధిం గణ్హి, ఉపాలీతిస్స నామం అకంసు. సో వయప్పత్తో అనురుద్ధాదీనం ఛన్నం ఖత్తియానం పసాదకో హుత్వా తథాగతే అనుపియమ్బవనే విహరన్తే పబ్బజనత్థాయ నిక్ఖమన్తేహి ఛహి ఖత్తియేహి సద్ధిం నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. తస్స పబ్బజ్జావిధానం పాళియం ఆగతమేవ (చూళవ. ౩౩౦).

సో పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పన్నో సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ‘‘మయ్హం, భన్తే, అరఞ్ఞవాసం అనుజానాథా’’తి ఆహ. భిక్ఖు తవ అరఞ్ఞే వసన్తస్స ఏకమేవ ధురం వడ్ఢిస్సతి, అమ్హాకం పన సన్తికే వసన్తస్స గన్థధురఞ్చ విపస్సనాధురఞ్చ పరిపూరేస్సతీతి. థేరో సత్థు వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧.౪౪౧-౫౯౫) –

‘‘నగరే హంసవతియా, సుజాతో నామ బ్రాహ్మణో;

అసీతికోటినిచయో, పహూతధనధఞ్ఞవా.

‘‘అజ్ఝాయకో మన్తధరో, తిణ్ణం వేదాన పారగూ;

లక్ఖణే ఇతిహాసే చ, సధమ్మే పారమిం గతో.

‘‘పరిబ్బాజా ఏకసిఖా, గోతమా బుద్ధసావకా;

చరకా తాపసా చేవ, చరన్తి మహియా తదా.

‘‘తేపి మం పరివారేన్తి, బ్రాహ్మణో విస్సుతో ఇతి;

బహుజ్జనో మం పూజేతి, నాహం పూజేమి కిఞ్చనం.

‘‘పూజారహం న పస్సామి, మానత్థద్ధో అహం తదా;

బుద్ధోతి వచనం నత్థి, తావ నుప్పజ్జతే జినో.

‘‘అచ్చయేన అహోరత్తం, పదుముత్తరనామకో;

సబ్బం తమం వినోదేత్వా, లోకే ఉప్పజ్జి చక్ఖుమా.

‘‘విత్థారికే బాహుజఞ్ఞే, పుథుభూతే చ సాసనే;

ఉపాగమి తదా బుద్ధో, నగరం హంససవ్హయం.

‘‘పితు అత్థాయ సో బుద్ధో, ధమ్మం దేసేసి చక్ఖుమా;

తేన కాలేన పరిసా, సమన్తా యోజనం తదా.

‘‘సమ్మతో మనుజానం సో, సునన్దో నామ తాపసో;

యావతా బుద్ధపరిసా, పుప్ఫేహచ్ఛాదయీ తదా.

‘‘చతుసచ్చం పకాసేన్తే, సేట్ఠే చ పుప్ఫమణ్డపే;

కోటిసతసహస్సానం, ధమ్మాభిసమయో అహు.

‘‘సత్తరత్తిన్దివం బుద్ధో, వస్సేత్వా ధమ్మవుట్ఠియో;

అట్ఠమే దివసే పత్తే, సునన్దం కిత్తయీ జినో.

‘‘దేవలోకే మనుస్సే వా, సంసరన్తో అయం భవే;

సబ్బేసం పవరో హుత్వా, భవేసు సంసరిస్సతి.

‘‘కప్పసతసహస్సమ్హి, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;

మన్తాణిపుత్తో పుణ్ణోతి, హేస్సతి సత్థు సావకో.

‘‘ఏవం కిత్తయి సమ్బుద్ధో, సునన్దం తాపసం తదా;

హాసయన్తో జనం సబ్బం, దస్సయన్తో సకం బలం.

‘‘కతఞ్జలీ నమస్సన్తి, సునన్దం తాపసం జనా;

బుద్ధే కారం కరిత్వాన, సోధేసి గతిమత్తనో.

‘‘తత్థ మే అహు సఙ్కప్పో, సుత్వాన మునినో వచం;

అహమ్పి కారం కస్సామి, యథా పస్సామి గోతమం.

‘‘ఏవాహం చిన్తయిత్వాన, కిరియం చిన్తయిం మమ;

క్యాహం కమ్మం ఆచరామి, పుఞ్ఞక్ఖేత్తే అనుత్తరే.

‘‘అయఞ్చ పాఠికో భిక్ఖు, సబ్బపాఠిస్స సాసనే;

వినయే అగ్గనిక్ఖిత్తో, తం ఠానం పత్థయే అహం.

‘‘ఇదం మే అమితం భోగం, అక్ఖోభం సాగరూపమం;

తేన భోగేన బుద్ధస్స, ఆరామం మాపయే అహం.

‘‘సోభనం నామ ఆరామం, నగరస్స పురత్థతో;

కిణిత్వా సతసహస్సేన, సఙ్ఘారామం అమాపయిం.

‘‘కూటాగారే చ పాసాదే, మణ్డపే హమ్మియే గుహా;

చఙ్కమే సుకతే కత్వా, సఙ్ఘారామం అమాపయిం.

‘‘జన్తాఘరం అగ్గిసాలం, అథో ఉదకమాళకం;

న్హానఘరం మాపయిత్వా, భిక్ఖుసఙ్ఘస్సదాసహం.

‘‘ఆసన్దియో పీఠకే చ, పరిభోగే చ భాజనే;

ఆరామికఞ్చ భేసజ్జం, సబ్బమేతం అదాసహం.

‘‘ఆరక్ఖం పట్ఠపేత్వాన, పాకారం కారయిం దళ్హం;

మా నం కోచి విహేఠేసి, సన్తచిత్తాన తాదినం.

‘‘సతసహస్సేనావాసం, సఙ్ఘారామే అమాపయిం;

వేపుల్లం తం మాపయిత్వా, సమ్బుద్ధం ఉపనామయిం.

‘‘నిట్ఠాపితో మయారామో, సమ్పటిచ్ఛ తువం ముని;

నియ్యాదేస్సామి తం వీర, అధివాసేహి చక్ఖుమ.

‘‘పదుముత్తరో లోకవిదూ, ఆహుతీనం పటిగ్గహో;

మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ, అధివాసేసి నాయకో.

‘‘అధివాసనమఞ్ఞాయ, సబ్బఞ్ఞుస్స మహేసినో;

భోజనం పటియాదేత్వా, కాలమారోచయిం అహం.

‘‘ఆరోచితమ్హి కాలమ్హి, పదుముత్తరనాయకో;

ఖీణాసవసహస్సేహి, ఆరామం మే ఉపాగమి.

‘‘నిసిన్నం కాలమఞ్ఞాయ, అన్నపానేన తప్పయిం;

భుత్తావిం కాలమఞ్ఞాయ, ఇదం వచనమబ్రవిం.

‘‘కీతో సతసహస్సేన, తత్తకేనేవ కారితో;

సోభనో నామ ఆరామో, సమ్పటిచ్ఛ తువం ముని.

‘‘ఇమినారామదానేన, చేతనాపణిధీహి చ;

భవే నిబ్బత్తమానోహం, లభామి మమ పత్థితం.

‘‘పటిగ్గహేత్వా సమ్బుద్ధో, సఙ్ఘారామం సుమాపితం;

భిక్ఖుసఙ్ఘే నిసీదిత్వా, ఇదం వచనమబ్రవి.

‘‘యో సో బుద్ధస్స పాదాసి, సఙ్ఘారామం సుమాపితం;

తమహం కిత్తయిస్సామి, సుణాథ మమ భాసతో.

‘‘హత్థీ అస్సా రథా పత్తీ, సేనా చ చతురఙ్గినీ;

పరివారేస్సన్తిమం నిచ్చం, సఙ్ఘారామస్సిదం ఫలం.

‘‘సట్ఠి తూరసహస్సాని, భేరియో సమలఙ్కతా;

పరివారేస్సన్తిమం నిచ్చం, సఙ్ఘారామస్సిదం ఫలం.

‘‘ఛళసీతిసహస్సాని, నారియో సమలఙ్కతా;

విచిత్తవత్థాభరణా, ఆముత్తమణికుణ్డలా.

‘‘అళారపమ్హా హసులా, సుసఞ్ఞా తనుమజ్ఝిమా;

పరివారేస్సన్తిమం నిచ్చం, సఙ్ఘారామస్సిదం ఫలం.

‘‘తింసకప్పసహస్సాని, దేవలోకే రమిస్సతి;

సహస్సక్ఖత్తుం దేవిన్దో, దేవరజ్జం కరిస్సతి.

‘‘దేవరాజేన పత్తబ్బం, సబ్బం పటిలభిస్సతి;

అనూనభోగో హుత్వాన, దేవరజ్జం కరిస్సతి.

‘‘సహస్సక్ఖత్తుం చక్కవత్తీ, రాజా రట్ఠే భవిస్సతి.

పథబ్యా రజ్జం విపులం, గణనాతో అసఙ్ఖియం.

‘‘కప్పసతసహస్సమ్హి, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;

ఉపాలి నామ నామేన, హేస్సతి సత్థు సావకో.

‘‘వినయే పారమిం పత్వా, ఠానాఠానే చ కోవిదో;

జినసాసనం ధారేన్తో, విహరిస్సతినాసవో.

‘‘సబ్బమేతం అభిఞ్ఞాయ, గోతమో సక్యపుఙ్గవో;

భిక్ఖుసఙ్ఘే నిసీదిత్వా, ఏతదగ్గే ఠపేస్సతి.

‘‘అపరిమేయ్యుపాదాయ, పత్థేమి తవ సాసనం;

సో మే అత్థో అనుప్పత్తో, సబ్బసంయోజనక్ఖయో.

‘‘యథా సూలావుతో పోసో, రాజదణ్డేన తజ్జితో;

సూలే సాతం అవిన్దన్తో, పరిముత్తింవ ఇచ్ఛతి.

‘‘తథేవాహం మహావీర, భవదణ్డేన తజ్జితో;

కమ్మసూలావుతో సన్తో, పిపాసావేదనట్టితో.

‘‘భవే సాతం న విన్దామి, డయ్హన్తో తీహి అగ్గిభి;

పరిముత్తిం గవేసామి, యథాపి రాజదణ్డితో.

‘‘యథా విసాదో పురిసో, విసేన పరిపీళితో;

అగదం సో గవేసేయ్య, విసఘాతాయుపాలనం.

‘‘గవేసమానో పస్సేయ్య, అగదం విసఘాతకం;

తం పివిత్వా సుఖీ అస్స, విసమ్హా పరిముత్తియా.

‘‘తథేవాహం మహావీర, యథా విసహతో నరో;

సమ్పీళితో అవిజ్జాయ, సద్ధమ్మాగదమేసహం.

‘‘ధమ్మాగదం గవేసన్తో, అద్దక్ఖిం సక్యసాసనం;

అగ్గం సబ్బోసధానం తం, సబ్బసల్లవినోదనం.

‘‘ధమ్మోసధం పివిత్వాన, విసం సబ్బం సమూహనిం;

అజరామరం సీతిభావం, నిబ్బానం ఫస్సయిం అహం.

‘‘యథా భూతట్టితో పోసో, భూతగ్గాహేన పీళితో;

భూతవేజ్జం గవేసేయ్య, భూతస్మా పరిముత్తియా.

‘‘గవేసమానో పస్సేయ్య, భూతవిజ్జాసు కోవిదం;

తస్స సో విహనే భూతం, సమూలఞ్చ వినాసయే.

‘‘తథేవాహం మహావీర, తమగ్గాహేన పీళితో;

ఞాణాలోకం గవేసామి, తమతో పరిముత్తియా.

‘‘అథద్దసం సక్యమునిం, కిలేసతమసోధనం;

సో మే తమం వినోదేసి, భూతవేజ్జోవ భూతకం.

‘‘సంసారసోతం సఞ్ఛిన్దిం, తణ్హాసోతం నివారయిం;

భవం ఉగ్ఘాటయిం సబ్బం, భూతవేజ్జోవ మూలతో.

‘‘గరుళో యథా ఓపతతి, పన్నగం భక్ఖమత్తనో;

సమన్తా యోజనసతం, విక్ఖోభేతి మహాసరం.

‘‘పన్నగం సో గహేత్వాన, అధోసీసం విహేఠయం;

ఆదాయ సో పక్కమతి, యేనకామం విహఙ్గమో.

‘‘తథేవాహం మహావీర, యథాపి గరుళో బలీ;

అసఙ్ఖతం గవేసన్తో, దోసే విక్ఖాలయిం అహం.

‘‘దిట్ఠో అహం ధమ్మవరం, సన్తిపదమనుత్తరం;

ఆదాయ విహరామేతం, గరుళో పన్నగం యథా.

‘‘ఆసావతీ నామ లతా, జాతా చిత్తలతావనే;

తస్సా వస్ససహస్సేన, ఏకం నిబ్బత్తతే ఫలం.

‘‘తం దేవా పయిరుపాసన్తి, తావదూరఫలే సతి;

దేవానం సా పియా ఏవం, ఆసావతీ లతుత్తమా.

‘‘సతసహస్సుపాదాయ, తాహం పరిచరే ముని;

సాయం పాతం నమస్సామి, దేవా ఆసావతిం యథా.

‘‘అవఞ్ఝా పారిచరియా, అమోఘా చ నమస్సనా;

దూరాగతమ్పి మం సన్తం, ఖణోయం న విరాధయి.

‘‘పటిసన్ధిం న పస్సామి, విచినన్తో భవే అహం;

నిరూపధి విప్పముత్తో, ఉపసన్తో చరామహం.

‘‘యథాపి పదుమం నామ, సూరియరంసేన పుప్ఫతి;

తథేవాహం మహావీర, బుద్ధరంసేన పుప్ఫితో.

‘‘యథా బలాకయోనిమ్హి, న విజ్జతి పుమో సదా;

మేఘేసు గజ్జమానేసు, గబ్భం గణ్హన్తి తా సదా.

‘‘చిరమ్పి గబ్భం ధారేన్తి, యావ మేఘో న గజ్జతి;

భారతో పరిముచ్చన్తి, యదా మేఘో పవస్సతి.

‘‘పదుముత్తరబుద్ధస్స, ధమ్మమేఘేన గజ్జతో;

సద్దేన ధమ్మమేఘస్స, ధమ్మగబ్భం అగణ్హహం.

‘‘సతసహస్సుపాదాయ, పుఞ్ఞగబ్భం ధరేమహం;