౧. అఙ్గణికభారద్వాజత్థేరగాథావణ్ణనా

తికనిపాతే అయోని సుద్ధిమన్వేసన్తి ఆయస్మతో అఙ్గణికభారద్వాజత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో ఇతో ఏకతింసే కప్పే సిఖిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం సత్థారం పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా పసన్నమానసో పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా అఞ్జలిం పగ్గణ్హి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే హిమవన్తసమీపే ఉక్కట్ఠే నామ నగరే విభవసమ్పన్నస్స బ్రాహ్మణస్స గేహే నిబ్బత్తిత్వా అఙ్గణికభారద్వాజోతి లద్ధనామో వయప్పత్తో విజ్జాసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం గతో నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయతాయ పరిబ్బాజకపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అమరం తపం చరన్తో తత్థ తత్థ విచరన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధం జనపదచారికం చరన్తం దిస్వా పసన్నమానసో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా తం మిచ్ఛాతపం పహాయ సాసనే పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౨౩.౪౮-౫౧) –

‘‘ఉసభం పవరం వీరం, వేస్సభుం విజితావినం;

పసన్నచిత్తో సుమనో, బుద్ధసేట్ఠమవన్దహం.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, వన్దనాయ ఇదం ఫలం.

‘‘చతువీసతికప్పమ్హి, వికతానన్దనామకో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా విముత్తిసుఖేన విహరన్తో ఞాతీనం అనుకమ్పాయ అత్తనో జాతిభూమిం గన్త్వా బహూ ఞాతకే సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠాపేత్వా తతో నివత్తిత్వా కురురట్ఠే కుణ్డియస్స నామ నిగమస్స అవిదూరే అరఞ్ఞే వసన్తో కేనచిదేవ కరణీయేన ఉగ్గారామం గతో ఉత్తరాపథతో ఆగతేహి సన్దిట్ఠేహి బ్రాహ్మణేహి సమాగతో తేహి, ‘‘భో భారద్వాజ, కిం దిస్వా బ్రాహ్మణానం సమయం పహాయ ఇమం సమయం గణ్హీ’’తి పుచ్ఛితో తేసం ఇతో బుద్ధసాసనతో బహిద్ధా సుద్ధి నత్థీతి దస్సేన్తో –

౨౧౯. ‘‘అయోని సుద్ధిమన్వేసం, అగ్గిం పరిచరిం వనే;

సుద్ధిమగ్గం అజానన్తో, అకాసిం అమరం తప’’న్తి. – పఠమం గాథమాహ;

తత్థ అయోనీతి అయోనిసో అనుపాయేన. సుద్ధిన్తి సంసారసుద్ధిం భవనిస్సరణం. అన్వేసన్తి గవేసన్తో. అగ్గిం పరిచరిం వనేతి ‘‘అయం సుద్ధిమగ్గో’’తి అధిప్పాయేన అరఞ్ఞాయతనే అగ్గిహుతసాలాయం అగ్యాగారం కత్వా ఆహుతిం పగ్గణ్హన్తో అగ్గిదేవం పరిచరిం వేదే వుత్తవిధినా పూజేసిం. సుద్ధిమగ్గం అజానన్తో, అకాసిం అమరం తపన్తి సుద్ధియా నిబ్బానస్స మగ్గం అజానన్తో అగ్గిపరిచరణం వియ పఞ్చతపతప్పనాదిఅత్తకిలమథానుయోగం ‘‘సుద్ధిమగ్గో’’తి మఞ్ఞాయ అకాసిం అచరిం పటిపజ్జిం.

ఏవం థేరో అస్సమతో అస్సమం గచ్ఛన్తో వియ వేదే వుత్తవిధినా అగ్గిపరిచరణాదినా అనుట్ఠాయ సుద్ధియా అప్పత్తభావేన బహిద్ధా సుద్ధియా అభావం దస్సేత్వా ఇదాని ఇమస్మింయేవ సాసనే సుద్ధి చ మయా అధిగతాతి దస్సేన్తో –

౨౨౦. ‘‘తం సుఖేన సుఖం లద్ధం, పస్స ధమ్మసుధమ్మతం;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి. – దుతియగాథమాహ;

తత్థ తన్తి యస్సత్థాయ సుద్ధిం అన్వేసన్తో తస్స మగ్గం అజానన్తో అగ్గిం పరిచరిం అమరం తపం అచరిం, తం నిబ్బానసుఖం సుఖేన సమథవిపస్సనాయ సుఖాయ పటిపదాయ అత్తకిలమథానుయోగం అనుపగమ్మ మయా లద్ధం పత్తం అధిగతం. పస్స ధమ్మసుధమ్మతన్తి సత్థు సాసనధమ్మస్స సుధమ్మతం అవిపరీతనియ్యానికధమ్మసభావం పస్స జానాహీతి ధమ్మాలపనవసేన వదతి, అత్తానం వా ఆలపతి. తస్స లద్ధభావం పన దస్సేన్తో –

‘‘తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి. –

ఆహ, తం వుత్తత్థమేవ. ఏవం సుద్ధియా అధిగతత్తా ‘‘ఇతో పట్ఠాయాహం పరమత్థతో బ్రాహ్మణో’’తి దస్సేన్తో –

౨౨౧. ‘‘బ్రహ్మబన్ధు పురే ఆసిం, ఇదాని ఖోమ్హి బ్రాహ్మణో;

తేవిజ్జో న్హాతకోచమ్హి, సోత్తియో చమ్హి వేదగూ’’తి. – తతియం గాథమాహ;

తస్సత్థో – ఇతో పుబ్బే జాతిమత్తేన బ్రాహ్మణభావతో బ్రాహ్మణానం సమఞ్ఞాయ బ్రహ్మబన్ధు నామ ఆసిం. బాహితపాపత్తా పన ఇదాని ఖో అరహత్తాధిగమేన పరమత్థతో బ్రాహ్మణో చ అమ్హి. ఇతో పుబ్బే భవసఞ్చయకరానం తిస్సన్నం వేదసఙ్ఖాతానం విజ్జానం అజ్ఝయనేన సమఞ్ఞామత్తేన తేవిజ్జో నామ హుత్వా ఇదాని భవక్ఖయకరాయ విజ్జాయ వసేన తిస్సన్నం విజ్జానం అధిగతత్తా పరమత్థతో తేవిజ్జో చ అమ్హి. తథా ఇతో పుబ్బే భవస్సాదగధితాయ న్హాతకవతనిప్ఫత్తియా సమఞ్ఞామత్తేన న్హాతకో నామ హుత్వా ఇదాని అట్ఠఙ్గికమగ్గజలేన సువిక్ఖాలితకిలేసమలతాయ పరమత్థతో న్హాతకో చమ్హి. ఇతో పుబ్బే అవిముత్తభవస్సాదమన్తజ్ఝానేన వోహారమత్తతో సోత్తియో నామ హుత్వా ఇదాని సువిముత్తభవస్సాదధమ్మజ్ఝానేన పరమత్థతో సోత్తియో చమ్హి. ఇతో పుబ్బే అప్పటినిస్సట్ఠపాపధమ్మానం వేదానం గతమత్తేన వేదగూ నామ హుత్వా ఇదాని వేదసఙ్ఖాతేన మగ్గఞాణేన సంసారమహోఘస్స వేదస్స చతుసచ్చస్స చ పారం గతత్తా అధిగతత్తా ఞాతత్తా పరమత్థతో వేదగూ జాతోతి. తం సుత్వా బ్రాహ్మణా సాసనే ఉళారం పసాదం పవేదేసుం.

అఙ్గణికభారద్వాజత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.