౧. కుమారకస్సపత్థేరగాథావణ్ణనా

అహో బుద్ధా అహో ధమ్మాతి ఆయస్మతో కుమారకస్సపత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పాపుణి. ‘‘కులగేహే’’తి పన అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయం (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౧౭) వుత్తం. సో సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం చిత్తకథికానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయమ్పి తం ఠానన్తరం ఆకఙ్ఖన్తో పణిధానం కత్వా తదనురూపాని పుఞ్ఞాని కరోన్తో కస్సపస్స భగవతో కాలే సమణధమ్మం కత్వా సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే సేట్ఠిధీతాయ కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. సా కిర కుమారికాకాలేయేవ పబ్బజితుకామా హుత్వా మాతాపితరో యాచిత్వా పబ్బజ్జం అలభమానా కులఘరం గతాపి గబ్భసణ్ఠితమ్పి అజానన్తీ సామికం ఆరాధేత్వా తేన అనుఞ్ఞాతా భిక్ఖునీసు పబ్బజితా. తస్సా గబ్భినిభావం దిస్వా భిక్ఖునియో దేవదత్తం పుచ్ఛింసు. సో ‘‘అస్సమణీ’’తి ఆహ. పున దసబలం పుచ్ఛింసు. సత్థా ఉపాలిత్థేరం పటిచ్ఛాపేసి. థేరో సావత్థినగరవాసీని కులాని విసాఖఞ్చ ఉపాసికం పక్కోసాపేత్వా సరాజికాయ పరిసాయ వినిచ్ఛినన్తో ‘‘పురే లద్ధో గబ్భో, పబ్బజ్జా అరోగా’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘సువినిచ్ఛితం అధికరణ’’న్తి థేరస్స సాధుకారం అదాసి.

సా భిక్ఖునీ సువణ్ణబిమ్బసదిసం పుత్తం విజాయి. తం రాజా పసేనదికోసలో పోసేసి. ‘‘కస్సపో’’తి చస్స నామం అకంసు. అపరభాగే అలఙ్కరిత్వా సత్థు సన్తికం నేత్వా పబ్బాజేసి. కుమారకాలే పబ్బజితత్తా భగవతా ‘‘కస్సపం పక్కోసథ, ఇదం ఫలం వా ఖాదనీయం వా కస్సపస్స దేథా’’తి వుత్తే ‘‘కతరకస్సపస్సా’’తి. ‘‘కుమారకస్సపస్సా’’తి. ఏవం గహితనామత్తా రఞ్ఞో పోసావనికపుత్తత్తా చ వుడ్ఢకాలేపి కుమారకస్సపోత్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ.

సో పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ విపస్సనాయ చేవ కమ్మం కరోతి, బుద్ధవచనఞ్చ ఉగ్గణ్హాతి. అథ తేన సద్ధిం పబ్బతమత్థకే సమణధమ్మం కత్వా అనాగామీ హుత్వా సుద్ధావాసే నిబ్బత్తో మహాబ్రహ్మా ‘‘విపస్సనాయ ముఖం దస్సేత్వా మగ్గఫలప్పత్తియా ఉపాయం కరిస్సామీ’’తి పఞ్చదస పఞ్హే అభిసఙ్ఖరిత్వా అన్ధవనే వసన్తస్స థేరస్స ‘‘ఇమే పఞ్హే సత్థారం పుచ్ఛేయ్యాసీ’’తి ఆచిక్ఖిత్వా గతో. సో తే పఞ్హే భగవన్తం పుచ్ఛి. భగవాపిస్స బ్యాకాసి. థేరో సత్థారా కథితనియామేనేవ తే ఉగ్గణ్హిత్వా విపస్సనం గబ్భం గణ్హాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౪.౧౫౦-౧౭౭) –

‘‘ఇతో సతసహస్సమ్హి, కప్పే ఉప్పజ్జి నాయకో;

సబ్బలోకహితో వీరో, పదుముత్తరనామకో.

‘‘తదాహం బ్రాహ్మణో హుత్వా, విస్సుతో వేదపారగూ;

దివావిహారం విచరం, అద్దసం లోకనాయకం.

‘‘చతుసచ్చం పకాసేన్తం, బోధయన్తం సదేవకం;

విచిత్తకథికానగ్గం, వణ్ణయన్తం మహాజనే.

‘‘తదా ముదితచిత్తోహం, నిమన్తేత్వా తథాగతం;

నానారత్తేహి వత్థేహి, అలఙ్కరిత్వాన మణ్డపం.

‘‘నానారతనపజ్జోతం, ససఙ్ఘం భోజయిం తహిం;

భోజయిత్వాన సత్తాహం, నానగ్గరసభోజనం.

‘‘నానాచిత్తేహి పుప్ఫేహి, పూజయిత్వా ససావకం;

నిపచ్చ పాదమూలమ్హి, తం ఠాన పత్థయిం అహం.

‘‘తదా మునివరో ఆహ, కరుణేకరసాసయో;

పస్సథేతం దిజవరం, పదుమాననలోచనం.

‘‘పీతిపామోజ్జబహులం, సముగ్గతతనూరుహం;

హాసమ్హితవిసాలక్ఖం, మమ సాసనలాలసం.

‘‘పతితం పాదమూలే మే, ఏకావత్థసుమానసం;

ఏస పత్థేతి తం ఠానం, విచిత్తకథికత్తనం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;

కుమారకస్సపో నామ, హేస్సతి సత్థు సావకో.

‘‘విచిత్తపుప్ఫదుస్సానం, రతనానఞ్చ వాహసా;

విచిత్తకథికానం సో, అగ్గతం పాపుణిస్సతి.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘పరిబ్భమం భవాభవే, రఙ్గమజ్ఝే యథా నటో;

సాఖమిగత్రజో హుత్వా, మిగియా కుచ్ఛిమోక్కమిం.

‘‘తదా మయి కుచ్ఛిగతే, వజ్ఝవారో ఉపట్ఠితో;

సాఖేన చత్తా మే మాతా, నిగ్రోధం సరణం గతా.

‘‘తేన సా మిగరాజేన, మరణా పరిమోచితా;

పరిచ్చజిత్వా సపాణం, మమేవం ఓవదీ తదా.

‘‘నిగ్రోధమేవ సేవేయ్య, న సాఖముపసంవసే;

నిగ్రోధస్మిం మతం సేయ్యో, యఞ్చే సాఖమ్హి జీవితం.

‘‘తేనానుసిట్ఠా మిగయూథపేన, అహఞ్చ మాతా చ తథేతరే చ;

ఆగమ్మ రమ్మం తుసితాధివాసం, గతా పవాసం సఘరం యథేవ.

‘‘పునో కస్సపవీరస్స, అత్థమేన్తమ్హి సాసనే;

ఆరుయ్హ సేలసిఖరం, యుఞ్జిత్వా జినసాసనం.

‘‘ఇదానాహం రాజగహే, జాతో సేట్ఠికులే అహుం;

ఆపన్నసత్తా మే మాతా, పబ్బజి అనగారియం.

‘‘సగబ్భం తం విదిత్వాన, దేవదత్తముపానయుం;

సో అవోచ వినాసేథ, పాపికం భిక్ఖునిం ఇమం.

‘‘ఇదానిపి మునిన్దేన, జినేన అనుకమ్పితా;

సుఖినీ అజనీ మయ్హం, మాతా భిక్ఖునుపస్సయే.

‘‘తం విదిత్వా మహీపాలో, కోసలో మం అపోసయి;

కుమారపరిహానేన, నామేనాహఞ్చ కస్సపో.

‘‘మహాకస్సపమాగమ్మ, అహం కుమారకస్సపో;

వమ్మికసదిసం కాయం, సుత్వా బుద్ధేన దేసితం.

‘‘తతో చిత్తం విముచ్చి మే, అనుపాదాయ సబ్బసో;

పాయాసిం దమయిత్వాహం, ఏతదగ్గమపాపుణిం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా చిత్తకథికభావేన సత్థారా ఏతదగ్గే ఠపితో అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా రతనత్తయగుణవిభావనముఖేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౨౦౧. ‘‘అహో బుద్ధా అహో ధమ్మా, అహో నో సత్థు సమ్పదా;

యత్థ ఏతాదిసం ధమ్మం, సావకో సచ్ఛికాహితి.

౨౦౨. ‘‘అసఙ్ఖేయ్యేసు కప్పేసు, సక్కాయాధిగతా అహూ;

తేసమయం పచ్ఛిమకో, చరిమోయం సముస్సయో;

జాతిమరణసంసారో, నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి. – గాథాద్వయం అభాసి;

తత్థ అహోతి అచ్ఛరియత్థే నిపాతో. బుద్ధాతి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధా, గారవవసేన బహువచనం, అహో అచ్ఛరియా సమ్బుద్ధాతి అత్థో. ధమ్మాతి పరియత్తిధమ్మేన సద్ధిం నవ లోకుత్తరధమ్మా. అహో నో సత్థు సమ్పదాతి అమ్హాకం సత్థు దసబలస్స అహో సమ్పత్తియో. యత్థాతి యస్మిం సత్థరి బ్రహ్మచరియవాసేన. ఏతాదిసం ధమ్మం, సావకో సచ్ఛికాహితీతి ఏతాదిసం ఏవరూపం సువిసుద్ధజ్ఝానాభిఞ్ఞాపరివారం అనవసేసకిలేసక్ఖయావహం సన్తం పణీతం అనుత్తరం ధమ్మం సావకోపి నామ సచ్ఛికరిస్సతి, తస్మా ఏవంవిధగుణవిసేసాధిగమహేతుభూతా అహో అచ్ఛరియా బుద్ధా భగవన్తో, అచ్ఛరియా ధమ్మగుణా, అచ్ఛరియా అమ్హాకం సత్థు సమ్పత్తియోతి రతనత్తయస్స గుణాధిముత్తిం పవేదేసీతి. ధమ్మసమ్పత్తికిత్తనేనేవ హి సఙ్ఘసుప్పటిపత్తి కిత్తితా హోతీతి.

ఏవం సాధారణవసేన దస్సితం ధమ్మస్స సచ్ఛికిరియం ఇదాని అత్తుపనాయికం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘అసఙ్ఖేయ్యేసూ’’తి గాథమాహ. తత్థ అసఙ్ఖేయ్యేసూతి గణనపథం వీతివత్తేసు మహాకప్పేసు. సక్కాయాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. తే హి పరమత్థతో విజ్జమానధమ్మసమూహతాయ ‘‘సక్కాయా’’తి వుచ్చన్తి. అహూతి నివత్తనూపాయస్స అనధిగతత్తా అనపగతా అహేసుం. తేసమయం పచ్ఛిమకో చరిమోయం సముస్సయోతి యస్మా అయం సబ్బపచ్ఛిమకో, తతో ఏవ చరిమో, తస్మా జాతిమరణసహితో ఖన్ధాదిపటిపాటిసఞ్ఞితో సంసారో ఇదాని ఆయతిం పునబ్భవాభావతో పునబ్భవో నత్థి, అయమన్తిమా జాతీతి అత్థో.

కుమారకస్సపత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.