౫. పఞ్చమవగ్గో

౧. కుమారకస్సపత్థేరగాథావణ్ణనా

అహో బుద్ధా అహో ధమ్మాతి ఆయస్మతో కుమారకస్సపత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పాపుణి. ‘‘కులగేహే’’తి పన అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయం (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౧౭) వుత్తం. సో సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం చిత్తకథికానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయమ్పి తం ఠానన్తరం ఆకఙ్ఖన్తో పణిధానం కత్వా తదనురూపాని పుఞ్ఞాని కరోన్తో కస్సపస్స భగవతో కాలే సమణధమ్మం కత్వా సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే సేట్ఠిధీతాయ కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. సా కిర కుమారికాకాలేయేవ పబ్బజితుకామా హుత్వా మాతాపితరో యాచిత్వా పబ్బజ్జం అలభమానా కులఘరం గతాపి గబ్భసణ్ఠితమ్పి అజానన్తీ సామికం ఆరాధేత్వా తేన అనుఞ్ఞాతా భిక్ఖునీసు పబ్బజితా. తస్సా గబ్భినిభావం దిస్వా భిక్ఖునియో దేవదత్తం పుచ్ఛింసు. సో ‘‘అస్సమణీ’’తి ఆహ. పున దసబలం పుచ్ఛింసు. సత్థా ఉపాలిత్థేరం పటిచ్ఛాపేసి. థేరో సావత్థినగరవాసీని కులాని విసాఖఞ్చ ఉపాసికం పక్కోసాపేత్వా సరాజికాయ పరిసాయ వినిచ్ఛినన్తో ‘‘పురే లద్ధో గబ్భో, పబ్బజ్జా అరోగా’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘సువినిచ్ఛితం అధికరణ’’న్తి థేరస్స సాధుకారం అదాసి.

సా భిక్ఖునీ సువణ్ణబిమ్బసదిసం పుత్తం విజాయి. తం రాజా పసేనదికోసలో పోసేసి. ‘‘కస్సపో’’తి చస్స నామం అకంసు. అపరభాగే అలఙ్కరిత్వా సత్థు సన్తికం నేత్వా పబ్బాజేసి. కుమారకాలే పబ్బజితత్తా భగవతా ‘‘కస్సపం పక్కోసథ, ఇదం ఫలం వా ఖాదనీయం వా కస్సపస్స దేథా’’తి వుత్తే ‘‘కతరకస్సపస్సా’’తి. ‘‘కుమారకస్సపస్సా’’తి. ఏవం గహితనామత్తా రఞ్ఞో పోసావనికపుత్తత్తా చ వుడ్ఢకాలేపి కుమారకస్సపోత్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ.

సో పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ విపస్సనాయ చేవ కమ్మం కరోతి, బుద్ధవచనఞ్చ ఉగ్గణ్హాతి. అథ తేన సద్ధిం పబ్బతమత్థకే సమణధమ్మం కత్వా అనాగామీ హుత్వా సుద్ధావాసే నిబ్బత్తో మహాబ్రహ్మా ‘‘విపస్సనాయ ముఖం దస్సేత్వా మగ్గఫలప్పత్తియా ఉపాయం కరిస్సామీ’’తి పఞ్చదస పఞ్హే అభిసఙ్ఖరిత్వా అన్ధవనే వసన్తస్స థేరస్స ‘‘ఇమే పఞ్హే సత్థారం పుచ్ఛేయ్యాసీ’’తి ఆచిక్ఖిత్వా గతో. సో తే పఞ్హే భగవన్తం పుచ్ఛి. భగవాపిస్స బ్యాకాసి. థేరో సత్థారా కథితనియామేనేవ తే ఉగ్గణ్హిత్వా విపస్సనం గబ్భం గణ్హాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౪.౧౫౦-౧౭౭) –

‘‘ఇతో సతసహస్సమ్హి, కప్పే ఉప్పజ్జి నాయకో;

సబ్బలోకహితో వీరో, పదుముత్తరనామకో.

‘‘తదాహం బ్రాహ్మణో హుత్వా, విస్సుతో వేదపారగూ;

దివావిహారం విచరం, అద్దసం లోకనాయకం.

‘‘చతుసచ్చం పకాసేన్తం, బోధయన్తం సదేవకం;

విచిత్తకథికానగ్గం, వణ్ణయన్తం మహాజనే.

‘‘తదా ముదితచిత్తోహం, నిమన్తేత్వా తథాగతం;

నానారత్తేహి వత్థేహి, అలఙ్కరిత్వాన మణ్డపం.

‘‘నానారతనపజ్జోతం, ససఙ్ఘం భోజయిం తహిం;

భోజయిత్వాన సత్తాహం, నానగ్గరసభోజనం.

‘‘నానాచిత్తేహి పుప్ఫేహి, పూజయిత్వా ససావకం;

నిపచ్చ పాదమూలమ్హి, తం ఠాన పత్థయిం అహం.

‘‘తదా మునివరో ఆహ, కరుణేకరసాసయో;

పస్సథేతం దిజవరం, పదుమాననలోచనం.

‘‘పీతిపామోజ్జబహులం, సముగ్గతతనూరుహం;

హాసమ్హితవిసాలక్ఖం, మమ సాసనలాలసం.

‘‘పతితం పాదమూలే మే, ఏకావత్థసుమానసం;

ఏస పత్థేతి తం ఠానం, విచిత్తకథికత్తనం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;

కుమారకస్సపో నామ, హేస్సతి సత్థు సావకో.

‘‘విచిత్తపుప్ఫదుస్సానం, రతనానఞ్చ వాహసా;

విచిత్తకథికానం సో, అగ్గతం పాపుణిస్సతి.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘పరిబ్భమం భవాభవే, రఙ్గమజ్ఝే యథా నటో;

సాఖమిగత్రజో హుత్వా, మిగియా కుచ్ఛిమోక్కమిం.

‘‘తదా మయి కుచ్ఛిగతే, వజ్ఝవారో ఉపట్ఠితో;

సాఖేన చత్తా మే మాతా, నిగ్రోధం సరణం గతా.

‘‘తేన సా మిగరాజేన, మరణా పరిమోచితా;

పరిచ్చజిత్వా సపాణం, మమేవం ఓవదీ తదా.

‘‘నిగ్రోధమేవ సేవేయ్య, న సాఖముపసంవసే;

నిగ్రోధస్మిం మతం సేయ్యో, యఞ్చే సాఖమ్హి జీవితం.

‘‘తేనానుసిట్ఠా మిగయూథపేన, అహఞ్చ మాతా చ తథేతరే చ;

ఆగమ్మ రమ్మం తుసితాధివాసం, గతా పవాసం సఘరం యథేవ.

‘‘పునో కస్సపవీరస్స, అత్థమేన్తమ్హి సాసనే;

ఆరుయ్హ సేలసిఖరం, యుఞ్జిత్వా జినసాసనం.

‘‘ఇదానాహం రాజగహే, జాతో సేట్ఠికులే అహుం;

ఆపన్నసత్తా మే మాతా, పబ్బజి అనగారియం.

‘‘సగబ్భం తం విదిత్వాన, దేవదత్తముపానయుం;

సో అవోచ వినాసేథ, పాపికం భిక్ఖునిం ఇమం.

‘‘ఇదానిపి మునిన్దేన, జినేన అనుకమ్పితా;

సుఖినీ అజనీ మయ్హం, మాతా భిక్ఖునుపస్సయే.

‘‘తం విదిత్వా మహీపాలో, కోసలో మం అపోసయి;

కుమారపరిహానేన, నామేనాహఞ్చ కస్సపో.

‘‘మహాకస్సపమాగమ్మ, అహం కుమారకస్సపో;

వమ్మికసదిసం కాయం, సుత్వా బుద్ధేన దేసితం.

‘‘తతో చిత్తం విముచ్చి మే, అనుపాదాయ సబ్బసో;

పాయాసిం దమయిత్వాహం, ఏతదగ్గమపాపుణిం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా చిత్తకథికభావేన సత్థారా ఏతదగ్గే ఠపితో అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా రతనత్తయగుణవిభావనముఖేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౨౦౧. ‘‘అహో బుద్ధా అహో ధమ్మా, అహో నో సత్థు సమ్పదా;

యత్థ ఏతాదిసం ధమ్మం, సావకో సచ్ఛికాహితి.

౨౦౨. ‘‘అసఙ్ఖేయ్యేసు కప్పేసు, సక్కాయాధిగతా అహూ;

తేసమయం పచ్ఛిమకో, చరిమోయం సముస్సయో;

జాతిమరణసంసారో, నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి. – గాథాద్వయం అభాసి;

తత్థ అహోతి అచ్ఛరియత్థే నిపాతో. బుద్ధాతి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధా, గారవవసేన బహువచనం, అహో అచ్ఛరియా సమ్బుద్ధాతి అత్థో. ధమ్మాతి పరియత్తిధమ్మేన సద్ధిం నవ లోకుత్తరధమ్మా. అహో నో సత్థు సమ్పదాతి అమ్హాకం సత్థు దసబలస్స అహో సమ్పత్తియో. యత్థాతి యస్మిం సత్థరి బ్రహ్మచరియవాసేన. ఏతాదిసం ధమ్మం, సావకో సచ్ఛికాహితీతి ఏతాదిసం ఏవరూపం సువిసుద్ధజ్ఝానాభిఞ్ఞాపరివారం అనవసేసకిలేసక్ఖయావహం సన్తం పణీతం అనుత్తరం ధమ్మం సావకోపి నామ సచ్ఛికరిస్సతి, తస్మా ఏవంవిధగుణవిసేసాధిగమహేతుభూతా అహో అచ్ఛరియా బుద్ధా భగవన్తో, అచ్ఛరియా ధమ్మగుణా, అచ్ఛరియా అమ్హాకం సత్థు సమ్పత్తియోతి రతనత్తయస్స గుణాధిముత్తిం పవేదేసీతి. ధమ్మసమ్పత్తికిత్తనేనేవ హి సఙ్ఘసుప్పటిపత్తి కిత్తితా హోతీతి.

ఏవం సాధారణవసేన దస్సితం ధమ్మస్స సచ్ఛికిరియం ఇదాని అత్తుపనాయికం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘అసఙ్ఖేయ్యేసూ’’తి గాథమాహ. తత్థ అసఙ్ఖేయ్యేసూతి గణనపథం వీతివత్తేసు మహాకప్పేసు. సక్కాయాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. తే హి పరమత్థతో విజ్జమానధమ్మసమూహతాయ ‘‘సక్కాయా’’తి వుచ్చన్తి. అహూతి నివత్తనూపాయస్స అనధిగతత్తా అనపగతా అహేసుం. తేసమయం పచ్ఛిమకో చరిమోయం సముస్సయోతి యస్మా అయం సబ్బపచ్ఛిమకో, తతో ఏవ చరిమో, తస్మా జాతిమరణసహితో ఖన్ధాదిపటిపాటిసఞ్ఞితో సంసారో ఇదాని ఆయతిం పునబ్భవాభావతో పునబ్భవో నత్థి, అయమన్తిమా జాతీతి అత్థో.

కుమారకస్సపత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ధమ్మపాలత్థేరగాథావణ్ణనా

యో హవే దహరో భిక్ఖూతి ఆయస్మతో ధమ్మపాలత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో అత్థదస్సిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో కేనచిదేవ కరణీయేన వనన్తం ఉపగతో సత్థారం దిస్వా పసన్నమానసో పిలక్ఖఫలమదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సత్థరి పరినిబ్బుతే అవన్తిరట్ఠే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా ధమ్మపాలోతి లద్ధనామో వయప్పత్తో తక్కసిలం గన్త్వా సిప్పం ఉగ్గహేత్వా పటినివత్తేన్తో అన్తరామగ్గే ఏకస్మిం విహారే అఞ్ఞతరం థేరం దిస్వా తస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౩౯.౨౧-౨౫) –

‘‘వనన్తరే బుద్ధం దిస్వా, అత్థదస్సిం మహాయసం;

పసన్నచిత్తో సుమనో, పిలక్ఖస్సాదదిం ఫలం.

‘‘అట్ఠారసే కప్పసతే, యం ఫలమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా సమాపత్తిసుఖేన వీతినామేన్తో ఏకదివసం తస్మిం విహారే ద్వే సామణేరే రుక్ఖగ్గే పుప్ఫాని ఓచినన్తే ఆరూళ్హసాఖాయ భగ్గాయ పతన్తే దిస్వా థేరో ఇద్ధానుభావేన హత్థేన గహేత్వా అరోగేయేవ భూమియం ఠపేత్వా తేసం సామణేరానం ధమ్మం దేసేన్తో –

౨౦౩. ‘‘యో హవే దహరో భిక్ఖు, యుఞ్జతి బుద్ధసాసనే;

జాగరో స హి సుత్తేసు, అమోఘం తస్స జీవితం.

౨౦౪. ‘‘తస్మా సద్ధఞ్చ సీలఞ్చ, పసాదం ధమ్మదస్సనం;

అనుయుఞ్జేథ మేధావీ, సరం బుద్ధాన సాసన’’న్తి. – ఇమా ద్వే గాథా అభాసి;

తత్థ యోతి అనియమవచనం. హవేతి దళ్హత్థే నిపాతో. దహరోతి తరుణో. భిక్ఖతీతి భిక్ఖు. యుఞ్జతీతి ఘటతి వాయమతి. జాగరోతి జాగరణధమ్మసమన్నాగతో. సుత్తేసూతి సుపన్తేసు. ఇదం వుత్తం హోతి యో భిక్ఖు దహరోవ సమానో తరుణో ‘‘తథాహం పచ్ఛా వుడ్ఢకాలే జానిస్సామీ’’తి అచిన్తేత్వా బుద్ధానం సాసనే అప్పమాదపటిపత్తియం యుఞ్జతి సమథవిపస్సనాభావనాయ యోగం కరోతి, సో సుత్తేసు అవిజ్జానిద్దాయ సుత్తేసు పమత్తేసు సద్ధాదిజాగరధమ్మసమన్నాగమేన జాగరో, తతో ఏవ అత్తహితపరహితపారిపూరియా అమోఘం అవఞ్ఝం తస్స జీవితం, యస్మా చ ఏతదేవం, తస్మా సద్ధఞ్చ ‘‘అత్థి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకో’’తిఆదినయప్పవత్తం కమ్మఫలసద్ధఞ్చ, సద్ధూపనిబన్ధత్తా సీలస్స తదుపనిస్సయం చతుపారిసుద్ధిసీలఞ్చ, ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా, స్వాఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో’’తి ఏవం పవత్తరతనత్తయప్పసాదఞ్చ, విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞాదివసేన చతుసచ్చధమ్మదస్సనఞ్చ మేధావీ ధమ్మోజపఞ్ఞాయ సమన్నాగతో భిక్ఖు బుద్ధానం సాసనం ఓవాదం అనుసిట్ఠిం అనుస్సరన్తో ఆదిత్తమ్పి అత్తనో సీసం అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా అనుయుఞ్జేథ, తత్థ అనుయోగం ఆతప్పం కరేయ్యాతి అత్థో.

ధమ్మపాలత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. బ్రహ్మాలిత్థేరగాథావణ్ణనా

కస్సిన్ద్రియాని సమథఙ్గతానీతి ఆయస్మతో బ్రహ్మాలిత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తో విపస్సిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం సత్థారం పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా పసన్నమానసో వన్దిత్వా పాదఫలం అదాసి. సత్థా అనుమోదనం వత్వా పక్కామి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కోసలరట్ఠే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా బ్రహ్మాలీతి లద్ధనామో విఞ్ఞుతం పత్తో హేతుసమ్పత్తియా చోదియమానో సంసారే సఞ్జాతసంవేగో తాదిసేన కల్యాణమిత్తసన్నిస్సయేన బుద్ధసాసనే పబ్బజిత్వా పతిరూపకమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞే విహరన్తో ఞాణస్స పరిపాకగతత్తా నచిరస్సేవ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౧.౬౩-౬౭) –

‘‘సువణ్ణవణ్ణం సమ్బుద్ధం, ఆహుతీనం పటిగ్గహం;

రథియం పటిపజ్జన్తం, పాదఫలం అదాసహం.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం ఫలం అదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా మగ్గసుఖేన ఫలసుఖేన వీతినామేన్తో ఏకదివసం పధానపరిగ్గాహకేన థేరేన తస్మిం అరఞ్ఞాయతనే భిక్ఖూ ఉద్దిస్స వుత్తం పధానానుయోగం పరిగ్గణ్హన్తో –

౨౦౫. ‘‘కస్సిన్ద్రియాని సమథఙ్గతాని, అస్సా యథా సారథినా సుదన్తా;

పహీనమానస్స అనాసవస్స, దేవాపి కస్స పిహయన్తి తాదినో.

౨౦౬. ‘‘మయ్హిన్ద్రియాని సమథఙ్గతాని, అస్సా యథా సారథినా సుదన్తా;

పహీనమానస్స అనాసవస్స, దేవాపి మయ్హం పిహయన్తి తాదినో’’తి. –

గాథాద్వయం అభాసి.

తస్సత్థో – ఇమస్మిం అరఞ్ఞాయతనే వసన్తేసు భిక్ఖూసు కస్స భిక్ఖునో థేరస్స వా నవస్స వా మజ్ఝిమస్స వా ఛేకేన సారథినా సుదన్తా అస్సా వియ మనచ్ఛట్ఠాని ఇన్ద్రియాని సమథం దన్తభావం నిబ్బిసేవనభావం గతాని. కస్స నవవిధమ్పి మానం పహాయ ఠితత్తా పహీనమానస్స చతున్నమ్పి ఆసవానం అభావేన అనాసవస్స ఇట్ఠాదీసు తాదిలక్ఖణప్పత్తియా తాదినో దేవాపి పిహయన్తి మనుస్సాపి సమ్మాపటిపత్తిదస్సనాదినా చ ఆదరేన పత్థేన్తీతి.

తత్థ చ గాథాయం పురిమడ్ఢేన అనాగామిమగ్గాధిగమో పుట్ఠో, అనాగామినోపి హి ఇన్ద్రియాని పహీనకామరాగబ్యాపాదతాయ సమథం నిబ్బిసేవనతం గతాని హోన్తి. ఇతరేన అరహత్తమగ్గపటిలాభో, అరహా హి ‘‘పహీనమానో అనాసవో తాదీ’’తి చ వుచ్చతి.

అథాయస్మా బ్రహ్మాలి పధానపరిగ్గాహకేన వుత్తం ‘‘కస్సిన్ద్రియానీ’’తి గాథం పచ్చనుభాసి. తదత్థం అత్తూపనాయికవసేన విస్సజ్జేన్తో ‘‘మయ్హిన్ద్రియానీ’’తిఆదికాయ దుతియగాథాయ అఞ్ఞం బ్యాకాసి, తత్థ మయ్హిన్ద్రియానీతి మమ చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియాని. సేసం వుత్తనయమేవ.

బ్రహ్మాలిత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. మోఘరాజత్థేరగాథావణ్ణనా

ఛవిపాపక చిత్తభద్దకాతి ఆయస్మతో మోఘరాజత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం లూఖచీవరధరానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా తం ఠానన్తరం ఆకఙ్ఖన్తో పణిధానం కత్వా తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని కరోన్తో అత్థదస్సిస్స భగవతో కాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా బ్రాహ్మణానం విజ్జాసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం గతో బ్రాహ్మణమాణవే విజ్జాసిప్పాని సిక్ఖాపేన్తో ఏకదివసం అత్థదస్సిం భగవన్తం భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతం గచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నమానసో పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా సిరసి అఞ్జలిం కత్వా ‘‘యావతా రూపినో సత్తా’’తిఆదినా ఛహి గాథాహి అభిత్థవిత్వా భాజనం పూరేత్వా మధుం ఉపనామేసి. సత్థా మధుం పటిగ్గహేత్వా అనుమోదనం అకాసి.

సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపస్స భగవతో కాలే కట్ఠవాహనస్స నామ రఞ్ఞో అమచ్చో హుత్వా తేన సత్థు ఆనయనత్థం పురిససహస్సేన పేసితో సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా వీసతివస్ససహస్సాని సమణధమ్మం కత్వా తతో చుతో ఏకం బుద్ధన్తరం సుగతీసుయేవ పరివత్తేన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా మోఘరాజాతి లద్ధనామో బావరీబ్రాహ్మణస్స సన్తికే ఉగ్గహితసిప్పో సంవేగజాతో తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా తాపససహస్సపరివారో అజితాదీహి సద్ధిం సత్థు సన్తికం పేసితో తేసం పన్నరసమో హుత్వా పఞ్హే పుచ్ఛిత్వా పఞ్హవిస్సజ్జనపరియోసానే అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౪.౬౪-౮౩) –

‘‘అత్థదస్సీ తు భగవా, సయమ్భూ అపరాజితో;

భిక్ఖుసఙ్ఘపరిబ్యూళ్హో, రథియం పటిపజ్జథ.

‘‘సిస్సేహి సమ్పరివుతో, ఘరమ్హా అభినిక్ఖమిం;

నిక్ఖమిత్వానహం తత్థ, అద్దసం లోకనాయకం.

‘‘అభివాదియ సమ్బుద్ధం, సిరే కత్వాన అఞ్జలిం;

సకం చిత్తం పసాదేత్వా, సన్థవిం లోకనాయకం.

‘‘యావతా రూపినో సత్తా, అరూపీ వా అసఞ్ఞినో;

సబ్బే తే తవ ఞాణమ్హి, అన్తో హోన్తి సమోగధా.

‘‘సుఖుమచ్ఛికజాలేన, ఉదకం యో పరిక్ఖిపే;

యే కేచి ఉదకే పాణా, అన్తోజాలే భవన్తి తే.

‘‘యేసఞ్చ చేతనా అత్థి, రూపినో చ అరూపినో;

సబ్బే తే తవ ఞాణమ్హి, అన్తో హోన్తి సమోగధా.

‘‘సముద్ధరసిమం లోకం, అన్ధకారసమాకులం;

తవ ధమ్మం సుణిత్వాన, కఙ్ఖాసోతం తరన్తి తే.

‘‘అవిజ్జానివుతే లోకే, అన్ధకారేన ఓత్థటే;

తవ ఞాణమ్హి జోతన్తే, అన్ధకారా పధంసితా.

‘‘తువం చక్ఖూసి సబ్బేసం, మహాతమపనూదనో;

తవ ధమ్మం సుణిత్వాన, నిబ్బాయతి బహుజ్జనో.

‘‘పుటకం పూరయిత్వాన, మధుఖుద్దమనేళకం;

ఉభో హత్థేహి పగ్గయ్హ, ఉపనేసిం మహేసినో.

‘‘పటిగ్గణ్హి మహావీరో, సహత్థేన మహా ఇసి;

భుఞ్జిత్వా తఞ్చ సబ్బఞ్ఞూ, వేహాసం నభముగ్గమి.

‘‘అన్తలిక్ఖే ఠితో సత్థా, అత్థదస్సీ నరాసభో;

మమ చిత్తం పసాదేన్తో, ఇమా గాథా అభాసథ.

‘‘యేనిదం థవితం ఞాణం, బుద్ధసేట్ఠో చ థోమితో;

తేన చిత్తప్పసాదేన, దుగ్గతిం సో న గచ్ఛతి.

‘‘చతుద్దసఞ్చ ఖత్తుం సో, దేవరజ్జం కరిస్సతి;

పథబ్యా రజ్జం అట్ఠసతం, వసుధం ఆవసిస్సతి.

‘‘పఞ్చేవ సతక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ భవిస్సతి;

పదేసరజ్జం అసఙ్ఖేయ్యం, మహియా కారయిస్సతి.

‘‘అజ్ఝాయకో మన్తధరో, తిణ్ణం వేదాన పారగూ;

గోతమస్స భగవతో, సాసనే పబ్బజిస్సతి.

‘‘గమ్భీరం నిపుణం అత్థం, ఞాణేన విచినిస్సతి;

మోఘరాజాతి నామేన, హేస్సతి సత్థు సావకో.

‘‘తీహి విజ్జాహి సమ్పన్నం, కతకిచ్చమనాసవం;

గోతమో సత్థవాహగ్గో, ఏతదగ్గే ఠపేస్సతి.

‘‘హిత్వా మానుసకం యోగం, ఛేత్వాన భవబన్ధనం;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, విహరామి అనాసవో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా సత్థలూఖం సుత్తలూఖం రజనలూఖన్తి విసేసేన తివిధేనపి లూఖేన సమన్నాగతం పంసుకూలం ధారేసి. తేన నం సత్థా లూఖచీవరధరానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. అపరభాగే పురిమకమ్మప్పచ్చయా పరిహారస్స అకరణతో థేరస్స సరీరే దద్దుపీళకాదీని ఉప్పజ్జిత్వా వడ్ఢింసు. సో ‘‘సేనాసనం దుస్సతీ’’తి హేమన్తేపి మగధక్ఖేత్తేసు పలాలసన్థారాని అత్థరిత్వా సేతి. తం ఏకదివసం ఉపట్ఠానం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నం సత్థా పటిసన్థారవసేన ‘‘ఛవిపాపకా’’తిఆదినా పఠమగాథాయ పుచ్ఛి.

౨౦౭. తత్థ ఛవిపాపకాతి దద్దుకచ్ఛుపీళకాహి భిన్నచ్ఛవిభావతో హీనచ్ఛవిక దుట్ఠచ్ఛవిక. చిత్తభద్దకాతి అనవసేసకిలేసప్పహానేన బ్రహ్మవిహారసేవనాయ చ భద్దచిత్త సున్దరచిత్త. మోఘరాజాతి తస్స ఆలపనం. సతతం సమాహితోతి అగ్గఫలసమాధినా నిచ్చకాలం అభిణ్హం సమాహితమానసో. హేమన్తికసీతకాలరత్తియోతి హేమన్తసమయే సీతకాలరత్తియో. అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం. ‘‘హేమన్తికా సీతకాలరత్తియో’’తిపి పాళి. తత్థ హేమన్తికాతి హేమన్తోగధా హేమన్తపరియాపన్నాతి అత్థో. భిక్ఖు త్వం సీతి భిక్ఖు కో త్వం అసి, ఏవంభూతో పరేసు తవ సేనాసనం కత్వా అదేన్తేసు సఙ్ఘికఞ్చ సేనాసనం అపవిసన్తో. కథం కరిస్ససీతి యథావుత్తే సీతకాలే కథం అత్తభావం పవత్తేసీతి సత్థా పుచ్ఛి. ఏవం పన పుట్ఠో థేరో సత్థు తమత్థం కథేన్తో –

౨౦౮. ‘‘సమ్పన్నసస్సా మగధా, కేవలా ఇతి మే సుతం;

పలాలచ్ఛన్నకో సేయ్యం, యథఞ్ఞే సుఖజీవినో’’తి. – గాథమాహ;

తత్థ సమ్పన్నసస్సాతి నిప్ఫన్నసస్సా. మగధాతి మగధరట్ఠం వదతి. మగధా నామ జానపదినో రాజకుమారా, తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రుళ్హీవసేన ‘‘మగధా’’త్వేవ బహువచనేన వుచ్చతి. కేవలాతి అనవసేసా. ఇతి మే సుతన్తి ఏవం మయా సుతం. తత్థ యో అదిట్ఠో పదేసో, తస్స వసేన సుతన్తి వుత్తం. తేన ఏదిసే కాలే మగధేసు యత్థ కత్థచి మయా వసితుం సక్కాతి దస్సేతి. పలాలచ్ఛన్నకో సేయ్యం, యథఞ్ఞే సుఖజీవినోతి యథా అఞ్ఞే సుఖజీవినో భిక్ఖూ సేనాసనసప్పాయం లద్ధా సున్దరేహి అత్థరణపావురణేహి సుఖేన సయన్తి, ఏవం అహమ్పి పలాలసన్థారమేవ హేట్ఠా సన్థరిత్వా ఉపరి తిరియఞ్చ పలాలచ్ఛదనేనేవ ఛాదితసరీరతాయ పలాలచ్ఛన్నకో సేయ్యం సయిం, సేయ్యం కప్పేసిన్తి అత్తనో యథాలాభసన్తోసం విభావేతి.

మోఘరాజత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. విసాఖపఞ్చాలపుత్తత్థేరగాథావణ్ణనా

న ఉక్ఖిపే నో చ పరిక్ఖిపే పరేతి ఆయస్మతో విసాఖస్స పఞ్చాలపుత్తస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో ఇతో చుద్దసే కప్పే పచ్చన్తగామే దలిద్దకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం ఫలపరియేసనం చరన్తేహి తస్మిం గామే మనుస్సేహి సద్ధిం అరఞ్ఞం గతో తత్థ ఏకం పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా పసన్నమానసో వల్లిఫలం అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధరట్ఠే మణ్డలికరాజకులే నిబ్బత్తిత్వా విసాఖోతి లద్ధనామో పఞ్చాలరాజధీతుయా పుత్తభావతో పచ్ఛా పఞ్చాలపుత్తోతి పఞ్ఞాయిత్థ. సో పితరి మతే రజ్జం కారేన్తో సత్థరి అత్తనో గామసమీపగతే సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా సత్థారా సద్ధిం సావత్థిం గతో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౩౯.౩౧-౩౬) –

‘‘సబ్బే జనా సమాగమ్మ, అగమింసు వనం తదా;

ఫలమన్వేసమానా తే, అలభింసు ఫలం తదా.

‘‘తత్థద్దసాసిం సమ్బుద్ధం, సయమ్భుం అపరాజితం;

పసన్నచిత్తో సుమనో, వల్లిఫలమదాసహం.