౧. ఉత్తరత్థేరగాథావణ్ణనా

దుకనిపాతే నత్థి కోచి భవో నిచ్చోతిఆదికా ఆయస్మతో ఉత్తరత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో సుమేధస్స భగవతో కాలే విజ్జాధరో హుత్వా ఆకాసేన విచరతి. తేన చ సమయేన సత్థా తస్స అనుగ్గణ్హనత్థం వనన్తరే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది ఛబ్బణ్ణబుద్ధరంసియో విస్సజ్జేన్తో. సో అన్తలిక్ఖేన గచ్ఛన్తో భగవన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తో ఆకాసతో ఓరుయ్హ సువిసుద్ధేహి విపులేహి కణికారపుప్ఫేహి భగవన్తం పూజేసి, పుప్ఫాని బుద్ధానుభావేన సత్థు ఉపరి ఛత్తాకారేన అట్ఠంసు, సో తేన భియ్యోసోమత్తాయ పసన్నచిత్తో హుత్వా అపరభాగే కాలం కత్వా తావతింసే నిబ్బత్తిత్వా ఉళారం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవన్తో యావతాయుకం తత్థ ఠత్వా తతో చుతో దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే బ్రాహ్మణమహాసాలపుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, ఉత్తరోతిస్స నామం అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్తో బ్రాహ్మణవిజ్జాసు నిప్ఫత్తిం గన్త్వా జాతియా రూపేన విజ్జాయ వయేన సీలాచారేన చ లోకస్స సమ్భావనీయో జాతో. తస్స తం సమ్పత్తిం దిస్వా వస్సకారో మగధమహామత్తో అత్తనో ధీతరం దాతుకామో హుత్వా అత్తనో అధిప్పాయం పవేదేసి. సో నిస్సరణజ్ఝాసయతాయ తం పటిక్ఖిపిత్వా కాలేన కాలం ధమ్మసేనాపతిం పయిరుపాసన్తో తస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా వత్తసమ్పన్నో హుత్వా థేరం ఉపట్ఠహతి.

తేన చ సమయేన థేరస్స అఞ్ఞతరో ఆబాధో ఉప్పన్నో, తస్స భేసజ్జత్థాయ ఉత్తరో సామణేరో పాతోవ పత్తచీవరమాదాయ విహారతో నిక్ఖన్తో అన్తరామగ్గే తళాకస్స తీరే పత్తం ఠపేత్వా ఉదకసమీపం గన్త్వా ముఖం ధోవతి. అథ అఞ్ఞతరో ఉమఙ్గచోరో ఆరక్ఖపురిసేహి అనుబద్ధో అగ్గద్వారేనేవ నగరతో నిక్ఖమిత్వా పలాయన్తో అత్తనా గహితం రతనభణ్డికం సామణేరస్స పత్తే పక్ఖిపిత్వా పలాయి. సామణేరో పత్తసమీపం ఉపగతో. చోరం అనుబన్ధన్తా రాజపురిసా సామణేరస్స పత్తే భణ్డికం దిస్వా, ‘‘అయం చోరో, ఇమినా చోరియం కత’’న్తి సామణేరం పచ్ఛాబాహం బన్ధిత్వా వస్సకారస్స బ్రాహ్మణస్స దస్సేసుం. వస్సకారో చ తదా రఞ్ఞో వినిచ్ఛయే నియుత్తో హుత్వా ఛేజ్జభేజ్జం అనుసాసతి. సో ‘‘పుబ్బే మమ వచనం నాదియి, సుద్ధపాసణ్డియేసు పబ్బజీ’’తి చ బద్ధాఘాతత్తా కమ్మం అసోధేత్వావ జీవన్తమేవ తం సూలే ఉత్తాసేసి.

అథస్స భగవా ఞాణపరిపాకం ఓలోకేత్వా తం ఠానం గన్త్వా విప్ఫురన్తహత్థనఖమణిమయూఖసమ్భిన్నసితాభతాయ పగ్ఘరన్తజాతిహిఙ్గులకసువణ్ణరసధారం వియ జాలాగుణ్ఠితముదుతలునదీఘఙ్గులిహత్థం ఉత్తరస్స సీసే ఠపేత్వా, ‘‘ఉత్తర, ఇదం తే పురిమకమ్మస్స ఫలం ఉప్పన్నం, తత్థ తయా పచ్చవేక్ఖణబలేన అధివాసనా కాతబ్బా’’తి వత్వా అజ్ఝాసయానురూపం ధమ్మం దేసేసి. ఉత్తరో అమతాభిసేకసదిసేన సత్థు హత్థసమ్ఫస్సేన సఞ్జాతప్పసాదసోమనస్సతాయ ఉళారం పీతిపామోజ్జం పటిలభిత్వా యథాపరిచితం విపస్సనామగ్గం సమారూళ్హో ఞాణస్స పరిపాకం గతత్తా సత్థు చ దేసనావిలాసేన తావదేవ మగ్గపటిపాటియా సబ్బకిలేసే ఖేపేత్వా ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౬.౫౫-౯౨) –

‘‘సుమేధో నామ సమ్బుద్ధో, బాత్తింసవరలక్ఖణో;

వివేకకామో భగవా, హిమవన్తముపాగమి.

‘‘అజ్ఝోగాహేత్వా హిమవన్తం, అగ్గో కారుణికో ముని;

పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వాన, నిసీది పరిసుత్తమో.

‘‘విజ్జాధరో తదా ఆసిం, అన్తలిక్ఖచరో అహం;

తిసూలం సుగతం గయ్హ, గచ్ఛామి అమ్బరే తదా.

‘‘పబ్బతగ్గే యథా అగ్గి, పుణ్ణమాయేవ చన్దిమా;

వనం ఓభాసతే బుద్ధో, సాలరాజావ ఫుల్లితో.

‘‘వనగ్గా నిక్ఖమిత్వాన, బుద్ధరంసీభిధావరే;

నళగ్గివణ్ణసఙ్కాసా, దిస్వా చిత్తం పసాదయిం.

‘‘విచినం అద్దసం పుప్ఫం, కణికారం దేవగన్ధికం;

తీణి పుప్ఫాని ఆదాయ, బుద్ధసేట్ఠమపూజయిం.

‘‘బుద్ధస్స ఆనుభావేన, తీణి పుప్ఫాని మే తదా;

ఉద్ధంవణ్టా అధోపత్తా, ఛాయం కుబ్బన్తి సత్థునో.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘తత్థ మే సుకతం బ్యమ్హం, కణికారీతి ఞాయతి;

సట్ఠియోజనముబ్బేధం, తింసయోజనవిత్థతం.

‘‘సహస్సకణ్డం సతభేణ్డు, ధజాలు హరితామయం;

సతసహస్సనియ్యూహా, బ్యమ్హే పాతుభవింసు మే.

‘‘సోణ్ణమయా మణిమయా, లోహితఙ్కమయాపి చ;

ఫలికాపి చ పల్లఙ్కా, యేనిచ్ఛకా యదిచ్ఛకా.

‘‘మహారహఞ్చ సయనం, తూలికా వికతీయుతం;

ఉద్ధలోమిఞ్చ ఏకన్తం, బిమ్బోహనసమాయుతం.

‘‘భవనా నిక్ఖమిత్వాన, చరన్తో దేవచారికం;

యథా ఇచ్ఛామి గమనం, దేవసఙ్ఘపురక్ఖతో.

‘‘పుప్ఫస్స హేట్ఠా తిట్ఠామి, ఉపరిచ్ఛదనం మమ;

సమన్తా యోజనసతం, కణికారేహి ఛాదితం.

‘‘సట్ఠితూరియసహస్సాని, సాయం పాతం ఉపట్ఠహుం;

పరివారేన్తి మం నిచ్చం, రత్తిన్దివమతన్దితా.

‘‘తత్థ నచ్చేహి గీతేహి, తాళేహి వాదితేహి చ;

రమామి ఖిడ్డా రతియా, మోదామి కామకామహం.

‘‘తత్థ భుత్వా పివిత్వా చ, మోదామి తిదసే తదా;

నారీగణేహి సహితో, మోదామి బ్యమ్హముత్తమే.

‘‘సతానం పఞ్చక్ఖత్తుఞ్చ, దేవరజ్జమకారయిం;

సతానం తీణిక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ అహోసహం;

పదేసరజ్జం విపులం, గణనాతో అసఙ్ఖియం.

‘‘భవే భవే సంసరన్తో, మహాభోగం లభామహం;

భోగే మే ఊనతా నత్థి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘దువే భవే సంసరామి, దేవత్తే అథ మానుసే;

అఞ్ఞం గతిం న జానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘దువే కులే పజాయామి, ఖత్తియే చాపి బ్రాహ్మణే;

నీచే కులే న జానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘హత్థియానం అస్సయానం, సివికం సన్దమానికం;

లభామి సబ్బమేవేతం, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘దాసీగణం దాసగణం, నారియో సమలఙ్కతా;

లభామి సబ్బమేవేతం, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కోసేయ్యకమ్బలియాని, ఖోమకప్పాసికాని చ;

లభామి సబ్బమేవేతం, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘నవవత్థం నవఫలం, నవగ్గరసభోజనం;

లభామి సబ్బమేవేతం, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘ఇమం ఖాద ఇమం భుఞ్జ, ఇమమ్హి సయనే సయ;

లభామి సబ్బమేవేతం, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘సబ్బత్థ పూజితో హోమి, యసో అచ్చుగ్గతో మమ;

మహాపక్ఖో సదా హోమి, అభేజ్జపరిసో సదా;

ఞాతీనం ఉత్తమో హోమి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘సీతం ఉణ్హం న జానామి, పరిళాహో న విజ్జతి;

అథో చేతసికం దుక్ఖం, హదయే మే న విజ్జతి.

‘‘సువణ్ణవణ్ణో హుత్వాన, సంసరామి భవాభవే;

వేవణ్ణియం న జానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘దేవలోకా చవిత్వాన, సుక్కమూలేన చోదితో;

సావత్థియం పురే జాతో, మహాసాలే సుఅడ్ఢకే.

‘‘పఞ్చ కామగుణే హిత్వా, పబ్బజిం అనగారియం;

జాతియా సత్తవస్సోహం, అరహత్తమపాపుణిం.

‘‘ఉపసమ్పాదయీ బుద్ధో, గుణమఞ్ఞాయ చక్ఖుమా;

తరుణో పూజనీయోహం, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘దిబ్బచక్ఖు విసుద్ధం మే, సమాధికుసలో అహం;

అభిఞ్ఞాపారమిప్పత్తో, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘పటిసమ్భిదా అనుప్పత్తో, ఇద్ధిపాదేసు కోవిదో;

ధమ్మేసు పారమిప్పత్తో, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘తింసకప్పసహస్సమ్హి, యం బుద్ధమభిపూజయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పున హుత్వా సూలతో ఉట్ఠహిత్వా పరానుద్దయాయ ఆకాసే ఠత్వా పాటిహారియం దస్సేసి. మహాజనో అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతో అహోసి. తావదేవస్స వణో సంరూళ్హి, సో భిక్ఖూహి, ‘‘ఆవుసో, తాదిసం దుక్ఖం అనుభవన్తో కథం త్వం విపస్సనం అనుయుఞ్జితుం అసక్ఖీ’’తి పుట్ఠో, ‘‘పగేవ మే, ఆవుసో, సంసారే ఆదీనవో, సఙ్ఖారానఞ్చ సభావో సుదిట్ఠో, ఏవాహం తాదిసం దుక్ఖం అనుభవన్తోపి అసక్ఖిం విపస్సనం వడ్ఢేత్వా విసేసం అధిగన్తు’’న్తి దస్సేన్తో –

౧౨౧. ‘‘నత్థి కోచి భవో నిచ్చో, సఙ్ఖారా వాపి సస్సతా;

ఉప్పజ్జన్తి చ తే ఖన్ధా, చవన్తి అపరాపరం.

౧౨౨. ‘‘ఏతమాదీనవం ఞత్వా, భవేనమ్హి అనత్థికో;

నిస్సటో సబ్బకామేహి, పత్తో మే ఆసవక్ఖయో’’తి. –

ఇమం గాథాద్వయం అభాసి.

తత్థ నత్థి కోచి భవో నిచ్చోతి కమ్మభవో ఉపపత్తిభవో కామభవో రూపభవో అరూపభవో సఞ్ఞీభవో అసఞ్ఞీభవో నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీభవో ఏకవోకారభవో చతువోకారభవో పఞ్చవోకారభవోతి ఏవంభేదో, తత్థాపి హీనో మజ్ఝిమో ఉక్కట్ఠో దీఘాయుకో సుఖబహులో వోమిస్ససుఖదుక్ఖోతి ఏవంవిభాగో యోకోచి నిచ్చో ధువో థిరో అపలోకియధమ్మో నత్థి తం తం కారణం పటిచ్చ సముప్పన్నత్తా. యస్మా చ ఏతదేవం, తస్మా సఙ్ఖారా వాపి సస్సతా నత్థీతి యోజనా. పచ్చయేహి సఙ్ఖతత్తా ‘‘సఙ్ఖారా’’తి లద్ధనామే హి పఞ్చక్ఖన్ధే ఉపాదాయ భవసమఞ్ఞాయ సఙ్ఖారావ హుత్వా సమ్భూతా జరామరణేన చ విపరిణమన్తీతి అసస్సతా విపరిణామధమ్మా. తథా హి తే ‘‘సఙ్ఖారా’’తి వుచ్చన్తి. తేనాహ ఉప్పజ్జన్తి చ తే ఖన్ధా, చవన్తి అపరాపరన్తి. తే భవపరియాయేన సఙ్ఖారపరియాయేన చ వుత్తా పఞ్చక్ఖన్ధా యథాపచ్చయం అపరాపరం ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ జరాయ పరిపీళితా హుత్వా చవన్తి పరిభిజ్జన్తీతి అత్థో. ఏతేన ‘‘భవో, సఙ్ఖారా’’తి చ లద్ధవోహారా పఞ్చక్ఖన్ధా ఉదయబ్బయసభావాతి దస్సేతి. యస్మా తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్స తయోపి భవా ఆదిత్తం వియ సఙ్ఖతే ఆదీనవం దోసం పగేవ విపస్సనాపఞ్ఞాయ జానిత్వా అనిచ్చలక్ఖణేహి దిట్ఠా సఙ్ఖారా దుక్ఖానత్తా విభూతతరా ఉపట్ఠహన్తి, తేనాహ భగవా – ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫).

యస్మా తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్స తయోపి భవా ఆదిత్తం వియ అగారం సప్పటిభయా ఉపట్ఠహన్తి, తస్మా ఆహ ‘‘భవేనమ్హి అనత్థికో’’తి. ఏవం పన సబ్బసో భవేహి వినివత్తియమానస్స కామేసు అపేక్ఖాయ లేసోపి న సమ్భవతియేవ, తేనాహ ‘‘నిస్సటో సబ్బకామేహీ’’తి, అమ్హీతి యోజనా. మానుసేహి వియ దిబ్బేహిపి కామేహి నివత్తితచిత్తోస్మీతి అత్థో. పత్తో మే ఆసవక్ఖయోతి యస్మా ఏవం సుపరిమజ్జితసఙ్ఖారో భవేసు సుపరిదిట్ఠాదీనవో కామేసు చ అనాసత్తమానసో తస్మా సూలమత్థకే నిసిన్నేనాపి మే మయా పత్తో అధిగతో ఆసవక్ఖయో నిబ్బానం అరహత్తఞ్చాతి. అఞ్ఞేహి చ సబ్రహ్మచారీహి అప్పత్తమానసేహి తదధిగమాయ ఉస్సాహో కరణీయోతి భిక్ఖూనం ఓవాదమదాసి.

ఉత్తరత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.