౨. ఏకవిహారియత్థేరగాథావణ్ణనా

పురతో పచ్ఛతో వాతిఆదికా ఆయస్మతో ఏకవిహారియత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో కస్సపదసబలస్స కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా వివేకవాసం వసి.

సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే భగవతి పరినిబ్బుతే ధమ్మాసోకరఞ్ఞో కనిట్ఠభాతా హుత్వా నిబ్బత్తి. అసోకమహారాజా కిర సత్థు పరినిబ్బానతో ద్విన్నం వస్ససతానం ఉపరి అట్ఠారసమే వస్సే సకలజమ్బుదీపే ఏకరజ్జాభిసేకం పత్వా అత్తనో కనిట్ఠం తిస్సకుమారం ఓపరజ్జే ఠపేత్వా ఏకేన ఉపాయేన తం సాసనే అభిప్పసన్నం అకాసి. సో ఏకదివసం మిగవం గతో అరఞ్ఞే యోనకమహాధమ్మరక్ఖితత్థేరం హత్థినాగేన సాలసాఖం గహేత్వా బీజియమానం నిసిన్నం దిస్వా సఞ్జాతపసాదో ‘‘అహో వతాహమ్పి అయం మహాథేరో వియ పబ్బజిత్వా అరఞ్ఞే విహరేయ్య’’న్తి చిన్తేసి. థేరో తస్స చిత్తాచారం ఞత్వా తస్స పస్సన్తస్సేవ ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా అసోకారామే పోక్ఖరణియా అభిజ్జమానే ఉదకే ఠత్వా చీవరఞ్చ ఉత్తరాసఙ్గఞ్చ ఆకాసే ఓలగ్గేత్వా న్హాయితుం ఆరభి. కుమారో థేరస్స ఆనుభావం దిస్వా అభిప్పసన్నో అరఞ్ఞతో నివత్తిత్వా రాజగేహం గన్త్వా ‘‘పబ్బజిస్సామీ’’తి రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా తం అనేకప్పకారం యాచిత్వా పబ్బజ్జాధిప్పాయం నివత్తేతుం నాసక్ఖి. సో ఉపాసకో హుత్వా పబ్బజ్జాసుఖం పత్థేన్తో –

౫౩౭. ‘‘పురతో పచ్ఛతో వాపి, అపరో చే న విజ్జతి;

అతీవ ఫాసు భవతి, ఏకస్స వసతో వనే.

౫౩౮. ‘‘హన్ద ఏకో గమిస్సామి, అరఞ్ఞం బుద్ధవణ్ణితం;

ఫాసు ఏకవిహారిస్స, పహితత్తస్స భిక్ఖునో.

౫౩౯. ‘‘యోగీ-పీతికరం రమ్మం, మత్తకుఞ్జరసేవితం;

ఏకో అత్థవసీ ఖిప్పం, పవిసిస్సామి కాననం.

౫౪౦. ‘‘సుపుప్ఫితే సీతవనే, సీతలే గిరికన్దరే;

గత్తాని పరిసిఞ్చిత్వా, చఙ్కమిస్సామి ఏకకో.

౫౪౧. ‘‘ఏకాకియో అదుతియో, రమణీయే మహావనే;

కదాహం విహరిస్సామి, కతకిచ్చో అనాసవో.

౫౪౨. ‘‘ఏవం మే కత్తుకామస్స, అధిప్పాయో సమిజ్ఝతు;

సాధయిస్సామహంయేవ, నాఞ్ఞో అఞ్ఞస్స కారకో’’తి. –

ఇమా ఛ గాథా అభాసి.

తత్థ పురతో పచ్ఛతో వాతి అత్తనో పురతో వా పచ్ఛతో వా, వా-సద్దస్స వికప్పత్థత్తా పస్సతో వా అపరో అఞ్ఞో జనో న విజ్జతి చే, అతీవ అతివియ ఫాసు చిత్తసుఖం భవతి. ఏకవిహారీభావేన ఏకస్స అసహాయస్స. వనే వసతోతి చిరపరిచితేన వివేకజ్ఝాసయేన ఆకడ్ఢియమానహదయో సో రత్తిన్దివం మహాజనపరివుతస్స వసతో సఙ్గణికవిహారం నిబ్బిన్దన్తో వివేకసుఖఞ్చ బహుం మఞ్ఞన్తో వదతి.

హన్దాతి వోస్సగ్గత్థే నిపాతో, తేన ఇదాని కరీయమానస్స అరఞ్ఞగమనస్స నిచ్ఛితభావమాహ. ఏకో గమిస్సామీతి ‘‘సుఞ్ఞాగారే ఖో, గహపతి, తథాగతా అభిరమన్తీ’’తిఆదివచనతో (చూళవ. ౩౦౬) బుద్ధేహి వణ్ణితం పసట్ఠం అరఞ్ఞం ఏకో అసహాయో గమిస్సామి వాసాధిప్పాయేన ఉపగచ్ఛామి. యస్మా ఏకవిహారిస్స ఠానాదీసు అసహాయభావేన ఏకవిహారిస్స నిబ్బానం పటిపేసితచిత్తతాయ పహితత్తస్స అధిసీలసిక్ఖాదికా తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖతో భిక్ఖునో అరఞ్ఞం ఫాసు ఇట్ఠం సుఖావహన్తి అత్థో.

యోగీ-పీతికరన్తి యోగీనం భావనాయ యుత్తప్పయుత్తానం అప్పసద్దాదిభావేన ఝానవిపస్సనాదిపీతిం ఆవహనతో యోగీ-పీతికరం. విసభాగారమ్మణాభావేన పటిసల్లానసారుప్పతాయ రమ్మం. మత్తకుఞ్జరసేవితన్తి మత్తవరవారణవిచరితం, ఇమినాపి బ్రహారఞ్ఞభావేన జనవివేకంయేవ దస్సేతి. అత్థవసీతి ఇధ అత్థోతి సమణధమ్మో అధిప్పేతో. ‘‘కథం ను ఖో సో మే భవేయ్యా’’తి తస్స వసం గతో.

సుపుప్ఫితేతి సుట్ఠు పుప్ఫితే. సీతవనేతి ఛాయూదకసమ్పత్తియా సీతే వనే. ఉభయేనపి తస్స రమణీయతంయేవ విభావేతి. గిరికన్దరేతి గిరీనం అబ్భన్తరే కన్దరే. కన్తి హి ఉదకం, తేన దారితం నిన్నట్ఠానం కన్దరం నామ. తాదిసే సీతలే గిరికన్దరే ఘమ్మపరితాపం వినోదేత్వా అత్తనో గత్తాని పరిసిఞ్చిత్వా న్హాయిత్వా చఙ్కమిస్సామి ఏకకోతి కత్థచి అనాయత్తవుత్తితం దస్సేతి.

ఏకాకియోతి ఏకాకీ అసహాయో. అదుతియోతి తణ్హాసఙ్ఖాతదుతియాభావేన అదుతియో. తణ్హా హి పురిసస్స సబ్బదా అవిజహనట్ఠేన దుతియా నామ. తేనాహ భగవా – ‘‘తణ్హాదుతియో పురిసో, దీఘమద్ధాన సంసర’’న్తి (ఇతివు. ౧౫, ౧౦౫).

ఏవం మే కత్తుకామస్సాతి ‘‘హన్ద ఏకో గమిస్సామీ’’తిఆదినా వుత్తవిధినా అరఞ్ఞం గన్త్వా భావనాభియోగం కత్తుకామస్స మే. అధిప్పాయో సమిజ్ఝతూతి ‘‘కదాహం విహరిస్సామి, కతకిచ్చో అనాసవో’’తి ఏవం పవత్తో మనోరథో ఇజ్ఝతు సిద్ధిం పాపుణాతు. అరహత్తప్పత్తి చ యస్మా న ఆయాచనమత్తేన సిజ్ఝతి, నాపి అఞ్ఞేన సాధేతబ్బా, తస్మా ఆహ ‘‘సాధయిస్సామహంయేవ, నాఞ్ఞో అఞ్ఞస్స కారకో’’తి.

ఏవం ఉపరాజస్స పబ్బజ్జాయ దళ్హనిచ్ఛయతం ఞత్వా రాజా అసోకారామగమనీయం మగ్గం అలఙ్కారాపేత్వా కుమారం సబ్బాలఙ్కారవిభూసితం మహతియా సేనాయ మహచ్చరాజానుభావేన విహారం నేసి. కుమారో పధానఘరం గన్త్వా మహాధమ్మరక్ఖితత్థేరస్స సన్తికే పబ్బజి, అనేకసతా మనుస్సా తం అనుపబ్బజింసు. రఞ్ఞో భాగినేయ్యో సఙ్ఘమిత్తాయ సామికో అగ్గిబ్రహ్మాపి తమేవ అనుపబ్బజి. సో పబ్బజిత్వా హట్ఠతుట్ఠో అత్తనా కాతబ్బం పకాసేన్తో –

౫౪౩. ‘‘ఏస బన్ధామి సన్నాహం, పవిసిస్సామి కాననం;

న తతో నిక్ఖమిస్సామి, అప్పత్తో ఆసవక్ఖయం.

౫౪౪. ‘‘మాలుతే ఉపవాయన్తే, సీతే సురభిగన్ధికే;

అవిజ్జం దాలయిస్సామి, నిసిన్నో నగముద్ధని.

౫౪౫. ‘‘వనే కుసుమసఞ్ఛన్నే, పబ్భారే నూన సీతలే;

విముత్తిసుఖేన సుఖితో, రమిస్సామి గిరిబ్బజే’’తి. –

తిస్సో గాథా అభాసి.

తత్థ ఏస బన్ధామి సన్నాహన్తి ఏసాహం వీరియసఙ్ఖాతం సన్నాహం బన్ధామి, కాయే చ జీవితే చ నిరపేక్ఖో వీరియసన్నాహేన సన్నయ్హామి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా నామ సూరో పురిసో పచ్చత్థికే పచ్చుపట్ఠితే తం జేతుకామో అఞ్ఞం కిచ్చం పహాయ కవచపటిముచ్చనాదినా యుద్ధాయ సన్నయ్హతి, యుద్ధభూమిఞ్చ గన్త్వా పచ్చత్థికే అజేత్వా తతో న నివత్తతి, ఏవమహమ్పి కిలేసపచ్చత్థికే జేతుం ఆదిత్తమ్పి సీసం చేలఞ్చ అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా చతుబ్బిధసమ్మప్పధానవీరియసన్నాహం సన్నయ్హామి, కిలేసే అజేత్వా కిలేసవిజయయోగ్గం వివేకట్ఠానం న విస్సజ్జేమీతి. తేన వుత్తం ‘‘పవిసిస్సామి కాననం న తతో నిక్ఖమిస్సామి, అప్పత్తో ఆసవక్ఖయ’’న్తి.

‘‘మాలుతే ఉపవాయన్తే’’తిఆదినా అరఞ్ఞట్ఠానస్స కమ్మట్ఠానభావనాయోగ్యతం వదతి, రమిస్సామి నూన గిరిబ్బజేతి యోజనా. పబ్బతపరిక్ఖేపే అభిరమిస్సామి మఞ్ఞేతి అనాగతత్థం పరికప్పేన్తో వదతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఏవం వత్వా థేరో అరఞ్ఞం పవిసిత్వా సమణధమ్మం కరోన్తో ఉపజ్ఝాయేన సద్ధిం కలిఙ్గరట్ఠం అగమాసి. తత్థస్స పాదే చమ్మికాబాధో ఉప్పజ్జి, తం దిస్వా ఏకో వేజ్జో ‘‘సప్పిం, భన్తే, పరియేసథ, తికిచ్ఛిస్సామి న’’న్తి ఆహ. థేరో సప్పిపరియేసనం అకత్వా విపస్సనాయ ఏవ కమ్మం కరోతి, రోగో వడ్ఢతి, వేజ్జో థేరస్స తత్థ అప్పోస్సుక్కతం దిస్వా సయమేవ సప్పిం పరియేసిత్వా థేరం అరోగం అకాసి. సో అరోగో హుత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౪.౧-౧౨) –

‘‘ఇమమ్హి భద్దకే కప్పే, బ్రహ్మబన్ధు మహాయసో;

కస్సపో నామ గోత్తేన, ఉప్పజ్జి వదతం వరో.

‘‘నిప్పపఞ్చో నిరాలమ్బో, ఆకాససమమానసో;

సుఞ్ఞతాబహులో తాదీ, అనిమిత్తరతో వసీ.

‘‘అసఙ్గచిత్తో నిక్లేసో, అసంసట్ఠో కులే గణే;

మహాకారుణికో వీరో, వినయోపాయకోవిదో.

‘‘ఉయ్యుత్తో పరకిచ్చేసు, వినయన్తో సదేవకే;

నిబ్బానగమనం మగ్గం, గతిం పఙ్కవిసోసనం.

‘‘అమతం పరమస్సాదం, జరామచ్చునివారణం;

మహాపరిసమజ్ఝే సో, నిసిన్నో లోకతారకో.

‘‘కరవీకరుతో నాథో, బ్రహ్మఘోసో తథాగతో;

ఉద్ధరన్తో మహాదుగ్గా, విప్పనట్ఠే అనాయకే.

‘‘దేసేన్తో విరజం ధమ్మం, దిట్ఠో మే లోకనాయకో;

తస్స ధమ్మం సుణిత్వాన, పబ్బజిం అనగారియం.

‘‘పబ్బజిత్వా తదాపాహం, చిన్తేన్తో జినసాసనం;

ఏకకోవ వనే రమ్మే, వసిం సంసగ్గపీళితో.

‘‘సక్కాయవూపకాసో మే, హేతుభూతో మమాభవీ;

మనసో వూపకాసస్స, సంసగ్గభయదస్సినో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా థేరే తత్థ విహరన్తే రాజా కోటిధనపరిచ్చాగేన భోజకగిరివిహారం నామ కారేత్వా థేరం తత్థ వాసేసి. సో తత్థ విహరన్తో పరినిబ్బానకాలే –

౫౪౬. ‘‘సోహం పరిపుణ్ణసఙ్కప్పో, చన్దో పన్నరసో యథా;

సబ్బాసవపరిక్ఖీణో, నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి. –

ఓసానగాథమాహ. సా ఉత్తానత్థావ. తదేవ చ థేరస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణం అహోసీతి.

ఏకవిహారియత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.