౪. విమలకోణ్డఞ్ఞత్థేరగాథావణ్ణనా

దుమవ్హయాయ ఉప్పన్నోతి విమలకోణ్డఞ్ఞత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే విపస్సిస్స భగవతో కాలే విభవసమ్పన్నే కులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం విపస్సిం భగవన్తం మహతియా పరిసాయ పరివుతం ధమ్మం దేసేన్తం దిస్వా పసన్నమానసో చతూహి సువణ్ణపుప్ఫేహి పూజేసి. భగవా తస్స పసాదసంవడ్ఢనత్థం తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖారేసి, యథా సువణ్ణాభా సకలం తం పదేసం ఓత్థరతి. తం దిస్వా భియ్యోసోమత్తాయ పసన్నమానసో హుత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా తం నిమిత్తం గహేత్వా అత్తనో గేహం గన్త్వా బుద్ధారమ్మణం పీతిం అవిజహన్తో కేనచి రోగేన కాలం కత్వా తుసితేసు ఉపపన్నో అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజానం బిమ్బిసారం పటిచ్చ అమ్బపాలియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. రాజా హి బిమ్బిసారో తరుణకాలే అమ్బపాలియా రూపసమ్పత్తిం సుత్వా సఞ్జాతాభిలాసో కతిపయమనుస్సపరివారో అఞ్ఞాతకవేసేన వేసాలిం గన్త్వా ఏకరత్తిం తాయ సంవాసం కప్పేసి. తదా అయం తస్సా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం అగ్గహేసి. సా చ గబ్భస్స పతిట్ఠితభావం తస్స ఆరోచేసి. రాజాపి అత్తానం జానాపేత్వా దాతబ్బయుత్తకం దత్వా పక్కామి. సా గబ్భస్స పరిపాకమన్వాయ పుత్తం విజాయి, ‘‘విమలో’’తిస్స నామం అహోసి, పచ్ఛా విమలకోణ్డఞ్ఞోతి పఞ్ఞాయిత్థ. సో వయప్పత్తో భగవతో వేసాలిగమనే బుద్ధానుభావం దిస్వా పసన్నమానసో పబ్బజిత్వా కతపుబ్బకిచ్చో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౨.౪౦-౪౮) –

‘‘విపస్సీ నామ భగవా, లోకజేట్ఠో నరాసభో;

నిసిన్నో జనకాయస్స, దేసేసి అమతం పదం.

‘‘తస్సాహం ధమ్మం సుత్వాన, ద్విపదిన్నస్స తాదినో;

సోణ్ణపుప్ఫాని చత్తారి, బుద్ధస్స అభిరోపయిం.

‘‘సువణ్ణచ్ఛదనం ఆసి, యావతా పరిసా తదా;

బుద్ధాభా చ సువణ్ణాభా, ఆలోకో విపులో అహు.

‘‘ఉదగ్గచిత్తో సుమనో, వేదజాతో కతఞ్జలీ;

విత్తిసఞ్జననో తేసం, దిట్ఠధమ్మసుఖావహో.

‘‘ఆయాచిత్వాన సమ్బుద్ధం, వన్దిత్వాన చ సుబ్బతం;

పామోజ్జం జనయిత్వాన, సకం భవనుపాగమిం.

‘‘భవనే ఉపవిట్ఠోహం, బుద్ధసేట్ఠం అనుస్సరిం;

తేన చిత్తప్పసాదేన, తుసితం ఉపపజ్జహం.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం పుప్ఫమభిరోపయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘సోళసాసింసు రాజానో, నేమిసమ్మతనామకా;

తేతాలీసే ఇతో కప్పే, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అఞ్ఞాపదేసేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో ‘‘దుమవ్హయాయా’’తి గాథం అభాసి.

౬౪. తత్థ దుమవ్హయాయాతి దుమేన అమ్బేన అవ్హాతబ్బాయ, అమ్బపాలియాతి అత్థో. ఆధారే చేతం భుమ్మవచనం. ఉప్పన్నోతి తస్సా కుచ్ఛియం ఉప్పన్నో ఉప్పజ్జమానో చ. జాతో పణ్డరకేతునాతి ధవలవత్థధజత్తా ‘‘పణ్డరకేతూ’’తి పఞ్ఞాతేన బిమ్బిసారరఞ్ఞా హేతుభూతేన జాతో, తం పటిచ్చ నిబ్బత్తోతి అత్థో. ఉప్పన్నోతి వా పఠమాభినిబ్బత్తిదస్సనం. తతో హి జాతోతి అభిజాతిదస్సనం. విజాయనకాలతో పట్ఠాయ హి లోకే జాతవోహారో. ఏత్థ చ ‘‘దుమవ్హయాయ ఉప్పన్నో’’తి ఇమినా అత్తుక్కంసనభావం అపనేతి, అనేకపతిపుత్తానమ్పి విసేసాధిగమసమ్భవఞ్చ దీపేతి. ‘‘జాతో పణ్డరకేతునా’’తి ఇమినా విఞ్ఞాతపితికదస్సనేన పరవమ్భనం అపనేతి. కేతుహాతి మానప్పహాయీ. మానో హి ఉణ్ణతిలక్ఖణత్తా కేతు వియాతి కేతు. తథా హి సో ‘‘కేతుకమ్యతాపచ్చుపట్ఠానో’’తి వుచ్చతి. కేతునాయేవాతి పఞ్ఞాయ ఏవ. పఞ్ఞా హి అనవజ్జధమ్మేసు అచ్చుగ్గతట్ఠేన మారసేనప్పమద్దనేన పుబ్బఙ్గమట్ఠేన చ అరియానం ధజా నామ. తేనాహ ‘‘ధమ్మో హి ఇసినం ధజో’’తి (సం. ని. ౨.౨౪౧; అ. ని. ౪.౪౮; జా. ౨.౨౧.౪౯౪). మహాకేతుం పధంసయీతి మహావిసయతాయ మహన్తా, సేయ్యమానజాతిమానాదిభేదతో బహవో చ మానప్పకారా, ఇతరే చ కిలేసధమ్మా సముస్సితట్ఠేన కేతు ఏతస్సాతి మహాకేతు మారో పాపిమా. తం బలవిధమనవిసయాతిక్కమనవసేన అభిభవి నిబ్బిసేవనం అకాసీతి. ‘‘మహాకేతుం పధంసయీ’’తి అత్తానం పరం వియ దస్సేన్తో అఞ్ఞాపదేసేన అరహత్తం బ్యాకాసి.

విమలకోణ్డఞ్ఞత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.