౭. సత్తమవగ్గో

౧. వప్పత్థేరగాథావణ్ణనా

పస్సతి పస్సోతి ఆయస్మతో వప్పత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ‘‘అసుకో చ అసుకో చ థేరో సత్థు పఠమం ధమ్మపటిగ్గాహకా అహేసు’’న్తి థోమనం సుత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పత్థనం పట్ఠపేసి – ‘‘అహమ్పి భగవా అనాగతే తాదిసస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పఠమం ధమ్మపటిగ్గాహకానం అఞ్ఞతరో భవేయ్య’’న్తి, సత్థు సన్తికే సరణగమనఞ్చ పవేదేసి. సో యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా తతో చుతో దేవమనుస్సేసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కపిలవత్థుస్మిం వాసేట్ఠస్స నామ బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, వప్పోతిస్స నామం అహోసి. సో అసితేన ఇసినా ‘‘సిద్ధత్థకుమారో సబ్బఞ్ఞూ భవిస్సతీ’’తి బ్యాకతో కోణ్డఞ్ఞప్పముఖేహి బ్రాహ్మణపుత్తేహి సద్ధిం ఘరావాసం పహాయ తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ‘‘తస్మిం సబ్బఞ్ఞుతం పత్తే తస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా అమతం పాపుణిస్సామీ’’తి ఉరువేలాయం విహరన్తం మహాసత్తం ఛబ్బస్సాని పధానం పదహన్తం ఉపట్ఠహిత్వా ఓళారికాహారపరిభోగేన నిబ్బిజ్జిత్వా ఇసిపతనం గతో. అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా సత్థారా సత్తసత్తాహాని వీతినామేత్వా ఇసిపతనం గన్త్వా ధమ్మచక్కే పవత్తితే పాటిపదదివసే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితో పఞ్చమియం పక్ఖస్స అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞాదీహి సద్ధిం అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౨.౨౦-౩౦) –

‘‘ఉభిన్నం దేవరాజూనం, సఙ్గామో సముపట్ఠితో;

అహోసి సముపబ్యూళ్హో, మహాఘోసో అవత్తథ.

‘‘పదుముత్తరో లోకవిదూ, ఆహుతీనం పటిగ్గహో;

అన్తలిక్ఖే ఠితో సత్థా, సంవేజేసి మహాజనం.

‘‘సబ్బే దేవా అత్తమనా, నిక్ఖిత్తకవచావుధా;

సమ్బుద్ధం అభివాదేత్వా, ఏకగ్గాసింసు తావదే.

‘‘మయ్హం సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ, వాచాసభిముదీరయి;

అనుకమ్పకో లోకవిదూ, నిబ్బాపేసి మహాజనం.

‘‘పదుట్ఠచిత్తో మనుజో, ఏకపాణం విహేఠయం;

తేన చిత్తప్పదోసేన, అపాయం ఉపపజ్జతి.

‘‘సఙ్గామసీసే నాగోవ, బహూ పాణే విహేఠయం;

నిబ్బాపేథ సకం చిత్తం, మా హఞ్ఞిత్థో పునప్పునం.

‘‘ద్విన్నమ్పి యక్ఖరాజూనం, సేనా సా విమ్హితా అహు;

సరణఞ్చ ఉపాగచ్ఛుం, లోకజేట్ఠం సుతాదినం.

‘‘సఞ్ఞాపేత్వాన జనతం, పదముద్ధరి చక్ఖుమా;

పేక్ఖమానోవ దేవేహి, పక్కామి ఉత్తరాముఖో.

‘‘పఠమం సరణం గచ్ఛిం, ద్విపదిన్దస్స తాదినో;

కప్పానం సతసహస్సం, దుగ్గతిం నుపపజ్జహం.

‘‘మహాదున్దుభినామా చ, సోళసాసుం రథేసభా;

తింసకప్పసహస్సమ్హి, రాజానో చక్కవత్తినో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనా పటిలద్ధసమ్పత్తిం పచ్చవేక్ఖణముఖేన సత్థు గుణమహన్తతం పచ్చవేక్ఖిత్వా ‘‘ఈదిసం నామ సత్థారం బాహులికాదివాదేన సముదాచరిమ్హ. అహో పుథుజ్జనభావో నామ అన్ధకరణో అచక్ఖుకరణో అరియభావోయేవ చక్ఖుకరణో’’తి దస్సేన్తో ‘‘పస్సతి పస్సో’’తి గాథం అభాసి.

౬౧. తత్థ పస్సతి పస్సోతి పస్సతి సమ్మాదిట్ఠియా ధమ్మే అవిపరీతం జానాతి బుజ్ఝతీతి పస్సో, దస్సనసమ్పన్నో అరియో, సో పస్సన్తం అవిపరీతదస్సావిం ‘‘అయం అవిపరీతదస్సావీ’’తి పస్సతి పఞ్ఞాచక్ఖునా ధమ్మాధమ్మం యథాసభావతో జానాతి. న కేవలం పస్సన్తమేవ, అథ ఖో అపస్సన్తఞ్చ పస్సతి, యో పఞ్ఞాచక్ఖువిరహితో ధమ్మే యథాసభావతో న పస్సతి, తమ్పి అపస్సన్తం పుథుజ్జనం ‘‘అన్ధో వతాయం భవం అచక్ఖుకో’’తి అత్తనో పఞ్ఞాచక్ఖునా పస్సతి. అపస్సన్తో అపస్సన్తం, పస్సన్తఞ్చ న పస్సతీతి అపస్సన్తో పఞ్ఞాచక్ఖురహితో అన్ధబాలో తాదిసం అన్ధబాలం అయం ధమ్మాధమ్మం యథాసభావతో న పస్సతీతి యథా అపస్సన్తం న పస్సతి న జానాతి, ఏవం అత్తనో పఞ్ఞాచక్ఖునా ధమ్మాధమ్మం యథాసభావతో పస్సన్తఞ్చ పణ్డితం ‘‘అయం ఏవంవిధో’’తి న పస్సతి న జానాతి, తస్మా అహమ్పి పుబ్బే దస్సనరహితో సకలం ఞేయ్యం హత్థామలకం వియ పస్సన్తం భగవన్తం అపస్సన్తమ్పి పూరణాదిం యథాసభావతో న పస్సిం, ఇదాని పన బుద్ధానుభావేన సమ్పన్నో ఉభయేపి యథాసభావతో పస్సామీతి సేవితబ్బాసేవితబ్బేసు అత్తనో అవిపరీతపటిపత్తిం దస్సేతి.

వప్పత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. వజ్జిపుత్తత్థేరగాథావణ్ణనా

ఏకకా మయం అరఞ్ఞేతి ఆయస్మతో వజ్జిపుత్తత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే విపస్సిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం విపస్సిం భగవన్తం దిస్వా పసన్నమానసో నాగపుప్ఫకేసరేహి పూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే అమచ్చకులే నిబ్బత్తి, వజ్జిపుత్తోతిస్స నామం అహోసి. సో భగవతో వేసాలిగమనే బుద్ధానుభావం దిస్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా కతపుబ్బకిచ్చో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వేసాలియా అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం వనసణ్డే విహరతి. తేన చ సమయేన వేసాలియం ఉస్సవో అహోసి. తత్థ తత్థ నచ్చగీతవాదితం పవత్తతి, మహాజనో హట్ఠతుట్ఠో ఉస్సవసమ్పత్తిం పచ్చనుభోతి, తం సుత్వా సో భిక్ఖు అయోనిసో ఉమ్ముజ్జన్తో వివేకం వజ్జమానో కమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా అత్తనో అనభిరతిం పకాసేన్తో –

‘‘ఏకకా మయం అరఞ్ఞే విహరామ, అపవిద్ధంవ వనస్మిం దారుకం;

ఏతాదిసికాయ రత్తియా, కో సు నామ అమ్హేహి పాపియో’’తి. – గాథమాహ;

తం సుత్వా వనసణ్డే అధివత్థా దేవతా తం భిక్ఖుం అనుకమ్పమానా ‘‘యదిపి, త్వం భిక్ఖు, అరఞ్ఞవాసం హీళేన్తో వదసి, వివేకకామా పన విద్దసునో తం బహు మఞ్ఞన్తియేవా’’తి ఇమమత్థం దస్సేన్తీ –

‘‘ఏకకో త్వం అరఞ్ఞే విహరసి, అపవిద్ధంవ వనస్మిం దారుకం;

తస్స తే బహుకా పిహయన్తి, నేరయికా వియ సగ్గగామిన’’న్తి. –

గాథం వత్వా, ‘‘కథఞ్హి నామ త్వం, భిక్ఖు, నియ్యానికే సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సాసనే పబ్బజిత్వా అనియ్యానికం వితక్కం వితక్కేస్ససీ’’తి సన్తజ్జేన్తీ సంవేజేసి. ఏవం సో భిక్ఖు తాయ దేవతాయ సంవేజితో కసాభిహతో వియ భద్రో అస్సాజానీయో విపస్సనావీథిం ఓతరిత్వా నచిరస్సేవ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౧.౬౨-౬౬) –

‘‘సువణ్ణవణ్ణం సమ్బుద్ధం, సతరంసింవ భాణుమం;

ఓభాసేన్తం దిసా సబ్బా, ఉళురాజంవ పూరితం.

‘‘పురక్ఖతం సావకేహి, సాగరేహేవ మేదనిం;

నాగం పగ్గయ్హ రేణూహి, విపస్సిస్సాభిరోపయిం.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం రేణుమభిరోపయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘పణ్ణతాలీసితో కప్పే, రేణు నామాసి ఖత్తియో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా ‘‘అయం మే అరహత్తప్పత్తియా అఙ్కుసో జాతో’’తి అత్తనో దేవతాయ చ వుత్తనయం సంకడ్ఢిత్వా –

౬౨. ‘‘ఏకకా మయం అరఞ్ఞే విహరామ, అపవిద్ధంవ వనస్మిం దారుకం;

తస్స మే బహుకా పిహయన్తి, నేరయికా వియ సగ్గగామిన’’న్తి. –

గాథం అభాసి.

తస్సత్థో – అనపేక్ఖభావేన వనే ఛడ్డితదారుక్ఖణ్డం వియ యదిపి మయం ఏకకా ఏకాకినో అసహాయా ఇమస్మిం అరఞ్ఞే విహరామ, ఏవం విహరతో పన తస్స మే బహుకా పిహయన్తి మం బహూ అత్థకామరూపా కులపుత్తా అభిపత్థేన్తి, ‘‘అహో వతస్స మయమ్పి వజ్జిపుత్తత్థేరో వియ ఘరబన్ధనం పహాయ అరఞ్ఞే విహరేయ్యామా’’తి. యథా కిం? నేరయికా వియ సగ్గగామినం, యథా నామ నేరయికా అత్తనో పాపకమ్మేన నిరయే నిబ్బత్తసత్తా సగ్గగామీనం సగ్గూపగామీనం పిహయన్తి – ‘‘అహో వత మయమ్పి నిరయదుక్ఖం పహాయ సగ్గసుఖం పచ్చనుభవేయ్యామా’’తి ఏవంసమ్పదమిదన్తి అత్థో. ఏత్థ చ అత్తని గరుబహువచనప్పయోగస్స ఇచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఏకకా మయం విహరామా’’తి పున తస్స అత్థస్స ఏకత్తం సన్ధాయ ‘‘తస్స మే’’తి ఏకవచనప్పయోగో కతో. ‘‘తస్స మే’’, ‘‘సగ్గగామిన’’న్తి చ ఉభయమ్పి ‘పిహయన్తీ’తి పదం అపేక్ఖిత్వా ఉపయోగత్థే సమ్పదాననిద్దేసో దట్ఠబ్బో. తం అభిపత్థేన్తీతి చ తాదిసే అరఞ్ఞవాసాదిగుణే అభిపత్థేన్తా నామ హోన్తీతి కత్వా వుత్తం. తస్స మేతి వా తస్స మమ సన్తికే గుణేతి అధిప్పాయో.

వజ్జిపుత్తత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పక్ఖత్థేరగాథావణ్ణనా

చుతా పతన్తీతి ఆయస్మతో పక్ఖత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సోపి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని కరోన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే యక్ఖసేనాపతి హుత్వా విపస్సిం భగవన్తం దిస్వా పసన్నమానసో దిబ్బవత్థేన పూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సక్కేసు దేవదహనిగమే సాకియరాజకులే నిబ్బత్తి, ‘‘సమ్మోదకుమారో’’తిస్స నామం అహోసి. అథస్స దహరకాలే వాతరోగేన పాదా న వహింసు. సో కతిపయం కాలం పీఠసప్పీ వియ విచరి. తేనస్స పక్ఖోతి సమఞ్ఞా జాతా. పచ్ఛా అరోగకాలేపి తథేవ నం సఞ్జానన్తి, సో భగవతో ఞాతిసమాగమే పాటిహారియం దిస్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా కతపుబ్బకిచ్చో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞే విహరతి. అథేకదివసం గామం పిణ్డాయ పవిసితుం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది. తస్మిఞ్చ సమయే అఞ్ఞతరో కులలో మంసపేసిం ఆదాయ ఆకాసేన గచ్ఛతి, తం బహూ కులలా అనుపతిత్వా పాతేసుం. పాతితం మంసపేసిం ఏకో కులలో అగ్గహేసి. తం అఞ్ఞో అచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హి, తం దిస్వా థేరో ‘‘యథాయం మంసపేసి, ఏవం కామా నామ బహుసాధారణా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా’’తి – కామేసు ఆదీనవం నేక్ఖమ్మే చ ఆనిసంసం పచ్చవేక్ఖిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ‘‘అనిచ్చ’’న్తిఆదినా మనసికరోన్తో పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చో దివాట్ఠానే నిసీదిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౨.౧-౧౦) –

‘‘విపస్సీ నామ భగవా, లోకజేట్ఠో నరాసభో;

అట్ఠసట్ఠిసహస్సేహి, పావిసి బన్ధుమం తదా.

‘‘నగరా అభినిక్ఖమ్మ, అగమం దీపచేతియం;

అద్దసం విరజం బుద్ధం, ఆహుతీనం పటిగ్గహం.

‘‘చుల్లాసీతిసహస్సాని, యక్ఖా మయ్హం ఉపన్తికే;

ఉపట్ఠహన్తి సక్కచ్చం, ఇన్దంవ తిదసా గణా.

‘‘భవనా అభినిక్ఖమ్మ, దుస్సం పగ్గయ్హహం తదా;

సిరసా అభివాదేసిం, తఞ్చాదాసిం మహేసినో.

‘‘అహో బుద్ధో అహో ధమ్మో, అహో నో సత్థు సమ్పదా;

బుద్ధస్స ఆనుభావేన, వసుధాయం పకమ్పథ.

‘‘తఞ్చ అచ్ఛరియం దిస్వా, అబ్భుతం లోమహంసనం;

బుద్ధే చిత్తం పసాదేమి, ద్విపదిన్దమ్హి తాదినే.

‘‘సోహం చిత్తం పసాదేత్వా, దుస్సం దత్వాన సత్థునో;

సరణఞ్చ ఉపాగచ్ఛిం, సామచ్చో సపరిజ్జనో.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘ఇతో పన్నరసే కప్పే, సోళసాసుం సువాహనా;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా యదేవ సంవేగవత్థుం అఙ్కుసం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అఞ్ఞా అధిగతా, తస్స సంకిత్తనముఖేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో ‘‘చుతా పతన్తీ’’తి గాథం అభాసి.

౬౩. తత్థ చుతాతి భట్ఠా. పతన్తీతి అనుపతన్తి. పతితాతి చవనవసేన భూమియం పతితా, ఆకాసే వా సమ్పతనవసేన పతితా. గిద్ధాతి గేధం ఆపన్నా. పునరాగతాతి పునదేవ ఉపగతా. చ-సద్దో సబ్బత్థ యోజేతబ్బో. ఇదం వుత్తం హోతి – పతన్తి అనుపతన్తి చ ఇధ కులలా, ఇతరస్స ముఖతో చుతా చ మంసపేసి, చుతా పన సా భూమియం పతితా చ, గిద్ధా గేధం ఆపన్నా సబ్బేవ కులలా పునరాగతా. యథా చిమే కులలా, ఏవం సంసారే పరిబ్భమన్తా సత్తా యే కుసలధమ్మతో చుతా, తే పతన్తి నిరయాదీసు, ఏవం పతితా చ, సమ్పత్తిభవే ఠితా తత్థ కామసుఖానుయోగవసేన కామభవే రూపారూపభవేసు చ భవనికన్తివసేన గిద్ధా చ పునరాగతా భవతో అపరిముత్తత్తా తేన తేన భవగామినా కమ్మేన తం తం భవసఞ్ఞితం దుక్ఖం ఆగతా ఏవ, ఏవంభూతా ఇమే సత్తా. మయా పన కతం కిచ్చం పరిఞ్ఞాదిభేదం సోళసవిధమ్పి కిచ్చం కతం, న దాని తం కాతబ్బం అత్థి. రతం రమ్మం రమితబ్బం అరియేహి సబ్బసఙ్ఖతవినిస్సటం నిబ్బానం రతం అభిరతం రమ్మం. తేన చ సుఖేనన్వాగతం సుఖం ఫలసమాపత్తిసుఖేన అనుఆగతం ఉపగతం అచ్చన్తసుఖం నిబ్బానం, సుఖేన వా సుఖాపటిపదాభూతేన విపస్సనాసుఖేన మగ్గసుఖేన చ అన్వాగతం ఫలసుఖం నిబ్బానసుఖఞ్చాతి అత్థో వేదితబ్బో.

పక్ఖత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. విమలకోణ్డఞ్ఞత్థేరగాథావణ్ణనా

దుమవ్హయాయ ఉప్పన్నోతి విమలకోణ్డఞ్ఞత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే విపస్సిస్స భగవతో కాలే విభవసమ్పన్నే కులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం విపస్సిం భగవన్తం మహతియా పరిసాయ పరివుతం ధమ్మం దేసేన్తం దిస్వా పసన్నమానసో చతూహి సువణ్ణపుప్ఫేహి పూజేసి. భగవా తస్స పసాదసంవడ్ఢనత్థం తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖారేసి, యథా సువణ్ణాభా సకలం తం పదేసం ఓత్థరతి. తం దిస్వా భియ్యోసోమత్తాయ పసన్నమానసో హుత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా తం నిమిత్తం గహేత్వా అత్తనో గేహం గన్త్వా బుద్ధారమ్మణం పీతిం అవిజహన్తో కేనచి రోగేన కాలం కత్వా తుసితేసు ఉపపన్నో అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజానం బిమ్బిసారం పటిచ్చ అమ్బపాలియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. రాజా హి బిమ్బిసారో తరుణకాలే అమ్బపాలియా రూపసమ్పత్తిం సుత్వా సఞ్జాతాభిలాసో కతిపయమనుస్సపరివారో అఞ్ఞాతకవేసేన వేసాలిం గన్త్వా ఏకరత్తిం తాయ సంవాసం కప్పేసి. తదా అయం తస్సా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం అగ్గహేసి. సా చ గబ్భస్స పతిట్ఠితభావం తస్స ఆరోచేసి. రాజాపి అత్తానం జానాపేత్వా దాతబ్బయుత్తకం దత్వా పక్కామి. సా గబ్భస్స పరిపాకమన్వాయ పుత్తం విజాయి, ‘‘విమలో’’తిస్స నామం అహోసి, పచ్ఛా విమలకోణ్డఞ్ఞోతి పఞ్ఞాయిత్థ. సో వయప్పత్తో భగవతో వేసాలిగమనే బుద్ధానుభావం దిస్వా పసన్నమానసో పబ్బజిత్వా కతపుబ్బకిచ్చో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౨.౪౦-౪౮) –

‘‘విపస్సీ నామ భగవా, లోకజేట్ఠో నరాసభో;

నిసిన్నో జనకాయస్స, దేసేసి అమతం పదం.

‘‘తస్సాహం ధమ్మం సుత్వాన, ద్విపదిన్నస్స తాదినో;

సోణ్ణపుప్ఫాని చత్తారి, బుద్ధస్స అభిరోపయిం.

‘‘సువణ్ణచ్ఛదనం ఆసి, యావతా పరిసా తదా;

బుద్ధాభా చ సువణ్ణాభా, ఆలోకో విపులో అహు.

‘‘ఉదగ్గచిత్తో సుమనో, వేదజాతో కతఞ్జలీ;

విత్తిసఞ్జననో తేసం, దిట్ఠధమ్మసుఖావహో.

‘‘ఆయాచిత్వాన సమ్బుద్ధం, వన్దిత్వాన చ సుబ్బతం;

పామోజ్జం జనయిత్వాన, సకం భవనుపాగమిం.

‘‘భవనే ఉపవిట్ఠోహం, బుద్ధసేట్ఠం అనుస్సరిం;

తేన చిత్తప్పసాదేన, తుసితం ఉపపజ్జహం.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం పుప్ఫమభిరోపయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘సోళసాసింసు రాజానో, నేమిసమ్మతనామకా;

తేతాలీసే ఇతో కప్పే, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అఞ్ఞాపదేసేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో ‘‘దుమవ్హయాయా’’తి గాథం అభాసి.

౬౪. తత్థ దుమవ్హయాయాతి దుమేన అమ్బేన అవ్హాతబ్బాయ, అమ్బపాలియాతి అత్థో. ఆధారే చేతం భుమ్మవచనం. ఉప్పన్నోతి తస్సా కుచ్ఛియం ఉప్పన్నో ఉప్పజ్జమానో చ. జాతో పణ్డరకేతునాతి ధవలవత్థధజత్తా ‘‘పణ్డరకేతూ’’తి పఞ్ఞాతేన బిమ్బిసారరఞ్ఞా హేతుభూతేన జాతో, తం పటిచ్చ నిబ్బత్తోతి అత్థో. ఉప్పన్నోతి వా పఠమాభినిబ్బత్తిదస్సనం. తతో హి జాతోతి అభిజాతిదస్సనం. విజాయనకాలతో పట్ఠాయ హి లోకే జాతవోహారో. ఏత్థ చ ‘‘దుమవ్హయాయ ఉప్పన్నో’’తి ఇమినా అత్తుక్కంసనభావం అపనేతి, అనేకపతిపుత్తానమ్పి విసేసాధిగమసమ్భవఞ్చ దీపేతి. ‘‘జాతో పణ్డరకేతునా’’తి ఇమినా విఞ్ఞాతపితికదస్సనేన పరవమ్భనం అపనేతి. కేతుహాతి మానప్పహాయీ. మానో హి ఉణ్ణతిలక్ఖణత్తా కేతు వియాతి కేతు. తథా హి సో ‘‘కేతుకమ్యతాపచ్చుపట్ఠానో’’తి వుచ్చతి. కేతునాయేవాతి పఞ్ఞాయ ఏవ. పఞ్ఞా హి అనవజ్జధమ్మేసు అచ్చుగ్గతట్ఠేన మారసేనప్పమద్దనేన పుబ్బఙ్గమట్ఠేన చ అరియానం ధజా నామ. తేనాహ ‘‘ధమ్మో హి ఇసినం ధజో’’తి (సం. ని. ౨.౨౪౧; అ. ని. ౪.౪౮; జా. ౨.౨౧.౪౯౪). మహాకేతుం పధంసయీతి మహావిసయతాయ మహన్తా, సేయ్యమానజాతిమానాదిభేదతో బహవో చ మానప్పకారా, ఇతరే చ కిలేసధమ్మా సముస్సితట్ఠేన కేతు ఏతస్సాతి మహాకేతు మారో పాపిమా. తం బలవిధమనవిసయాతిక్కమనవసేన అభిభవి నిబ్బిసేవనం అకాసీతి. ‘‘మహాకేతుం పధంసయీ’’తి అత్తానం పరం వియ దస్సేన్తో అఞ్ఞాపదేసేన అరహత్తం బ్యాకాసి.

విమలకోణ్డఞ్ఞత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఉక్ఖేపకతవచ్ఛత్థేరగాథావణ్ణనా

ఉక్ఖేపకతవచ్ఛస్సాతి ఆయస్మతో ఉక్ఖేపకతవచ్ఛత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సోపి కిర పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో ఇతో చతునవుతే కప్పే సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థారం ఉద్దిస్స మాళం కరోన్తస్స పూగస్స ఏకత్థమ్భం అలభన్తస్స థమ్భం దత్వా సహాయకిచ్చం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, వచ్ఛోతిస్స గోత్తతో ఆగతనామం. సో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా కోసలరట్ఠే గామకావాసే వసన్తో ఆగతాగతానం భిక్ఖూనం సన్తికే ధమ్మం పరియాపుణాతి. ‘‘అయం వినయో ఇదం సుత్తన్తం అయం అభిధమ్మో’’తి పన పరిచ్ఛేదం న జానాతి. అథేకదివసం ఆయస్మన్తం ధమ్మసేనాపతిం పుచ్ఛిత్వా యథాపరిచ్ఛేదం సబ్బం సల్లక్ఖేసి. ధమ్మసఙ్గీతియా పుబ్బేపి పిటకాదిసమఞ్ఞా పరియత్తిసద్ధమ్మే వవత్థితా ఏవ, యతో భిక్ఖూనం వినయధరాదివోహారో. సో తేపిటకం బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హన్తో పరిపుచ్ఛన్తో తత్థ వుత్తే రూపారూపధమ్మే సల్లక్ఖేత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా సమ్మసన్తో నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౨.౧౩-౨౬) –

‘‘సిద్ధత్థస్స భగవతో, మహాపూగగణో అహు;

సరణం గతా చ తే బుద్ధం, సద్దహన్తి తథాగతం.

‘‘సబ్బే సఙ్గమ్మ మన్తేత్వా, మాళం కుబ్బన్తి సత్థునో;

ఏకత్థమ్భం అలభన్తా, విచినన్తి బ్రహావనే.

‘‘తేహం అరఞ్ఞే దిస్వాన, ఉపగమ్మ గణం తదా;

అఞ్జలిం పగ్గహేత్వాన, పటిపుచ్ఛిం గణం అహం.

‘‘తే మే పుట్ఠా వియాకంసు, సీలవన్తో ఉపాసకా;

మాళం మయం కత్తుకామా, ఏకత్థమ్భో న లబ్భతి.

‘‘ఏకత్థమ్భం మమం దేథ, అహం దస్సామి సత్థునో;

ఆహరిస్సామహం థమ్భం, అప్పోస్సుక్కా భవన్తు తే.

‘‘తే మే థమ్భం పవేచ్ఛింసు, పసన్నా తుట్ఠమానసా;

తతో పటినివత్తిత్వా, అగమంసు సకం ఘరం.

‘‘అచిరం గతే పూగగణే, థమ్భం అహాసహం తదా;

హట్ఠో హట్ఠేన చిత్తేన, పఠమం ఉస్సపేసహం.

‘‘తేన చిత్తప్పసాదేన, విమానం ఉపపజ్జహం;

ఉబ్బిద్ధం భవనం మయ్హం, సత్తభూమం సముగ్గతం.

‘‘వజ్జమానాసు భేరీసు, పరిచారేమహం సదా;

పఞ్చపఞ్ఞాసకప్పమ్హి, రాజా ఆసిం యసోధరో.

‘‘తత్థాపి భవనం మయ్హం, సత్తభూమం సముగ్గతం;

కూటాగారవరూపేతం, ఏకత్థమ్భం మనోరమం.

‘‘ఏకవీసతికప్పమ్హి, ఉదేనో నామ ఖత్తియో;

తత్రాపి భవనం మయ్హం, సత్తభూమం సముగ్గతం.

‘‘యం యం యోనుపపజ్జామి, దేవత్తం అథ మానుసం;

అనుభోమి సుఖం సబ్బం, ఏకత్థమ్భస్సిదం ఫలం.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, యం థమ్భమదదం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఏకత్థమ్భస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా కతకిచ్చత్తా అకిలాసుభావే ఠితో అత్తనో సన్తికం ఉపగతానం గహట్ఠపబ్బజితానం అనుకమ్పం ఉపాదాయ తేపిటకం బుద్ధవచనం వీమంసిత్వా ధమ్మం దేసేసి. దేసేన్తో చ ఏకదివసం అత్తానం పరం వియ కత్వా దస్సేన్తో –

౬౫. ‘‘ఉక్ఖేపకతవచ్ఛస్స, సఙ్కలితం బహూహి వస్సేహి;

తం భాసతి గహట్ఠానం, సునిసిన్నో ఉళారపామోజ్జో’’తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ ఉక్ఖేపకతవచ్ఛస్సాతి కతఉక్ఖేపవచ్ఛస్స, భిక్ఖునో సన్తికే విసుం విసుం ఉగ్గహితం వినయపదేసం సుత్తపదేసం అభిధమ్మపదేసఞ్చ యథాపరిచ్ఛేదం వినయసుత్తాభిధమ్మానంయేవ ఉపరి ఖిపిత్వా సజ్ఝాయనవసేన తత్థ తత్థేవ పక్ఖిపిత్వా ఠితవచ్ఛేనాతి అత్థో కరణత్థే హి ఇదం సామివచనం. సఙ్కలితం బహూహి వస్సేహీతి బహుకేహి సంవచ్ఛరేహి సమ్పిణ్డనవసేన హదయే ఠపితం. ‘‘సఙ్ఖలిత’’న్తిపి పాఠో, సఙ్ఖలితం వియ కతం ఏకాబద్ధవసేన వాచుగ్గతం కతం. యం బుద్ధవచనన్తి వచనసేసో. తన్తి తం పరియత్తిధమ్మం భాసతి కథేతి. గహట్ఠానన్తి తేసం యేభుయ్యతాయ వుత్తం. సునిసిన్నోతి తస్మిం ధమ్మే సమ్మా నిచ్చలో నిసిన్నో, లాభసక్కారాదిం అపచ్చాసీసన్తో కేవలం విముత్తాయతనసీసేయేవ ఠత్వా కథేతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఉళారపామోజ్జో’’తి ఫలసమాపత్తిసుఖవసేన ధమ్మదేసనావసేనేవ చ ఉప్పన్నఉళారపామోజ్జోతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యథా యథావుసో భిక్ఖు, యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేతి తథా తథా సో తస్మిం ధమ్మే లభతి అత్థవేదం, లభతి ధమ్మవేదం, లభతి ధమ్మూపసంహితం పామోజ్జ’’న్తిఆది (దీ. ని. ౩.౩౫౫).

ఉక్ఖేపకతవచ్ఛత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. మేఘియత్థేరగాథావణ్ణనా

అనుసాసి మహావీరోతి ఆయస్మతో మేఘియత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే కుసలబీజాని రోపేన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే విపస్సిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పాపుణి. తస్మిఞ్చ సమయే విపస్సీ భగవా బుద్ధకిచ్చస్స పరియోసానమాగమ్మ ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజ్జి. తేన పథవీకమ్పాదీసు ఉప్పన్నేసు మహాజనో భీతతసితో అహోసి. అథ నం వేస్సవణో మహారాజా తమత్థం విభావేత్వా సమస్సాసేసి. తం సుత్వా మహాజనో సంవేగప్పత్తో అహోసి. తత్థాయం కులపుత్తో బుద్ధానుభావం సుత్వా సత్థరి సఞ్జాతగారవబహుమానో ఉళారం పీతిసోమనస్సం పటిసంవేదేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కపిలవత్థుస్మిం సాకియరాజకులే నిబ్బత్తి, తస్స మేఘియోతి నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా భగవన్తం ఉపట్ఠహన్తో భగవతి జాలికాయం విహరన్తే కిమికాలాయ నదియా తీరే రమణీయం అమ్బవనం దిస్వా తత్థ విహరితుకామో ద్వే వారే భగవతా వారేత్వా తతియవారం విస్సజ్జితో తత్థ గన్త్వా మిచ్ఛావితక్కమక్ఖికాహి ఖజ్జమానో చిత్తసమాధిం అలభిత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా తమత్థం ఆరోచేసి. అథస్స భగవా ‘‘అపరిపక్కాయ, మేఘియ, చేతోవిముత్తియా పఞ్చ ధమ్మా పరిపాకాయ సంవత్తన్తీ’’తిఆదినా (ఉదా. ౩౧) ఓవాదం అదాసి. సో తస్మిం ఓవాదే ఠత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౨.౫౭-౬౫) –

‘‘యదా విపస్సీ లోకగ్గో, ఆయుసఙ్ఖారమోస్సజి;

పథవీ సమ్పకమ్పిత్థ, మేదనీ జలమేఖలా.

‘‘ఓతతం వితతం మయ్హం, సువిచిత్తవటంసకం;

భవనమ్పి పకమ్పిత్థ, బుద్ధస్స ఆయుసఙ్ఖయే.

‘‘తాసో మయ్హం సముప్పన్నో, భవనే సమ్పకమ్పితే;

ఉప్పాదో ను కిమత్థాయ, ఆలోకో విపులో అహు.

‘‘వేస్సవణో ఇధాగమ్మ, నిబ్బాపేసి మహాజనం;

పాణభూతే భయం నత్థి, ఏకగ్గా హోథ సంవుతా.

‘‘అహో బుద్ధో అహో ధమ్మో, అహో నో సత్థు సమ్పదా;

యస్మిం ఉప్పజ్జమానమ్హి, పథవీ సమ్పకమ్పతి.

‘‘బుద్ధానుభావం కిత్తేత్వా, కప్పం సగ్గమ్హి మోదహం;

అవసేసేసు కప్పేసు, కుసలం చరితం మయా.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం సఞ్ఞమలభిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధసఞ్ఞాయిదం ఫలం.

‘‘ఇతో చుద్దసకప్పమ్హి, రాజా ఆసిం పతాపవా;

సమితో నామ నామేన, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.