౮. అట్ఠమవగ్గో

౧. వచ్ఛపాలత్థేరగాథావణ్ణనా

సుసుఖుమనిపుణత్థదస్సినాతి ఆయస్మతో వచ్ఛపాలత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఆచినన్తో దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా బ్రాహ్మణసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం గన్త్వా అగ్గిం పరిచరన్తో ఏకదివసం మహతియా కంసపాతియా పాయాసం ఆదాయ దక్ఖిణేయ్యం పరియేసన్తో విపస్సిం భగవన్తం ఆకాసే చఙ్కమన్తం దిస్వా అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతో భగవన్తం అభివాదేత్వా దాతుకామతం దస్సేసి. పటిగ్గహేసి భగవా అనుకమ్పం ఉపాదాయ. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే విభవసమ్పన్నస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, వచ్ఛపాలోతిస్స నామం అహోసి. సో బిమ్బిసారసమాగమే ఉరువేలకస్సపత్థేరేన ఇద్ధిపాటిహారియం దస్సేత్వా సత్థు పరమనిపచ్చకారే కతే తం దిస్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా సత్తాహపబ్బజితో ఏవ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౩.౨౬-౩౪) –

‘‘సువణ్ణవణ్ణో సమ్బుద్ధో, బాత్తింసవరలక్ఖణో;

పవనా అభినిక్ఖన్తో, భిక్ఖుసఙ్ఘపురక్ఖతో.

‘‘మహచ్చా కంసపాతియా, వడ్ఢేత్వా పాయసం అహం;

ఆహుతిం యిట్ఠుకామో సో, ఉపనేసిం బలిం అహం.

‘‘భగవా తమ్హి సమయే, లోకజేట్ఠో నరాసభో;

చఙ్కమం సుసమారూళ్హో, అమ్బరే అనిలాయనే.

‘‘తఞ్చ అచ్ఛరియం దిస్వా, అబ్భుతం లోమహంసనం;

ఠపయిత్వా కంసపాతిం, విపస్సిం అభివాదయిం.

‘‘తువం దేవోసి సబ్బఞ్ఞూ, సదేవే సహమానుసే;

అనుకమ్పం ఉపాదాయ, పటిగ్గణ్హ మహాముని.

‘‘పటిగ్గహేసి భగవా, సబ్బఞ్ఞూ లోకనాయకో;

మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ, సత్థా లోకే మహాముని.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం దానమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, పాయాసస్స ఇదం ఫలం.

‘‘ఏకతాలీసితో కప్పే, బుద్ధో నామాసి ఖత్తియో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా సుఖేనేవ అత్తనా నిబ్బానస్స అధిగతభావం విభావేన్తో –

౭౧. ‘‘సుసుఖుమనిపుణత్థదస్సినా, మతికుసలేన నివాతవుత్తినా;

సంసేవితవుద్ధసీలినా, నిబ్బానం న హి తేన దుల్లభ’’న్తి. –

ఇమం గాథం అభాసి.

తత్థ సుసుఖుమనిపుణత్థదస్సినాతి అతివియ దుద్దసట్ఠేన సుఖుమే, సణ్హట్ఠేన నిపుణే సచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదిఅత్థే అనిచ్చతాదిం ఓరోపేత్వా పస్సతీతి సుసుఖుమనిపుణత్థదస్సీ, తేన. మతికుసలేనాతి మతియా పఞ్ఞాయ కుసలేన ఛేకేన, ‘‘ఏవం పవత్తమానస్స పఞ్ఞా వడ్ఢతి, ఏవం న వడ్ఢతీ’’తి ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గపఞ్ఞాయ ఉప్పాదనే కుసలేన. నివాతవుత్తినాతి సబ్రహ్మచారీసు నివాతనీచవత్తనసీలేన, వుడ్ఢేసు నవేసు చ యథానురూపపటిపత్తినా. సంసేవితవుద్ధసీలినాతి సంసేవితం ఆచిణ్ణం వుద్ధసీలం సంసేవితవుద్ధసీలం, తం యస్స అత్థి, తేన సంసేవితవుద్ధసీలినా. అథ వా సంసేవితా ఉపాసితా వుద్ధసీలినో ఏతేనాతి సంసేవితవుద్ధసీలీ, తేన. హీతిసద్దో హేతుఅత్థో. యస్మా యో నివాతవుత్తి సంసేవితవుద్ధసీలీ మతికుసలో సుసుఖుమనిపుణత్థదస్సీ చ, తస్మా నిబ్బానం న తస్స దుల్లభన్తి అత్థో. నివాతవుత్తితాయ హి సంసేవితవుద్ధసీలితాయ చ పణ్డితా తం ఓవదితబ్బం అనుసాసితబ్బం మఞ్ఞన్తి, తేసఞ్చ ఓవాదే ఠితో సయం మతికుసలతాయ సుసుఖుమనిపుణత్థదస్సితాయ చ విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ నిబ్బానం అధిగచ్ఛతీతి, అయమేవ చ థేరస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణగాథా అహోసీతి.

వచ్ఛపాలత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఆతుమత్థేరగాథావణ్ణనా

యథా కళీరో సుసు వడ్ఢితగ్గోతి ఆయస్మతో ఆతుమత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సోపి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఆచినన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో విపస్సిం భగవన్తం అన్తరవీథియం గచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నమానసో గన్ధోదకేన గన్ధచుణ్ణేన చ పూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తో అపరాపరం సుగతీసుయేవ సంసరన్తో కస్సపస్స భగవతో సాసనే పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం అకాసి, ఞాణస్స పన అపరిపక్కత్తా విసేసం నిబ్బత్తేతుం నాసక్ఖి. అథ ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం సేట్ఠిపుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, ఆతుమోతిస్స నామం అహోసి. తస్స వయప్పత్తస్స మాతా ‘‘పుత్తస్స మే భరియం ఆనేస్సామా’’తి ఞాతకేహి సమ్మన్తేసి. సో తం ఉపధారేత్వా హేతుసమ్పత్తియా చోదియమానో ‘‘కిం మయ్హం ఘరావాసేన, ఇదానేవ పబ్బజిస్సామీ’’తి భిక్ఖూనం సన్తికం గన్త్వా పబ్బజి. పబ్బజితమ్పి నం మాతా ఉప్పబ్బాజేతుకామా నానానయేహి పలోభేతి. సో తస్సా అవసరం అదత్వా అత్తనో అజ్ఝాసయం పకాసేన్తో –

౭౨. ‘‘యథా కళీరో సుసు వడ్ఢితగ్గో, దున్నిక్ఖమో హోతి పసాఖజాతో;

ఏవం అహం భరియాయానీతాయ, అనుమఞ్ఞ మం పబ్బజితోమ్హి దానీ’’తి. –

గాథం అభాసి.

తత్థ కళీరోతి అఙ్కురో, ఇధ పన వంసఙ్కురో అధిప్పేతో. సుసూతి తరుణో. వడ్ఢితగ్గోతి పవడ్ఢితసాఖో. సుసువడ్ఢితగ్గోతి వా సుట్ఠు వడ్ఢితసాఖో సఞ్జాతపత్తసాఖో. దున్నిక్ఖమోతి వేళుగుమ్బతో నిక్ఖామేతుం నీహరితుం అసక్కుణేయ్యో. పసాఖజాతోతి జాతపసాఖో, సాఖానమ్పి పబ్బే పబ్బే ఉప్పన్నఅనుసాఖో. ఏవం అహం భరియాయానీతాయాతి యథా వంసో వడ్ఢితగ్గో వంసన్తరేసు సంసట్ఠ సాఖాపసాఖో వేళుగుమ్బతో దున్నీహరణీయో హోతి, ఏవం అహమ్పి భరియాయ మయ్హం ఆనీతాయ పుత్తధీతాదివసేన వడ్ఢితగ్గో ఆసత్తివసేన ఘరావాసతో దున్నీహరణీయో భవేయ్యం. యథా పన వంసకళీరో అసఞ్జాతసాఖబన్ధో వేళుగుమ్బతో సునీహరణీయోవ హోతి, ఏవం అహమ్పి అసఞ్జాతపుత్తదారాదిబన్ధో సునీహరణీయో హోమి, తస్మా అనానీతాయ ఏవ భరియాయ అనుమఞ్ఞ మం అత్తనావ మం అనుజానాపేత్వా. పబ్బజితోమ్హి దానీతి, ‘‘ఇదాని పన పబ్బజితో అమ్హి, సాధు సుట్ఠూ’’తి అత్తనో నేక్ఖమ్మాభిరతిం పకాసేసి, అథ వా ‘‘అనుమఞ్ఞ మం పబ్బజితోమ్హి దానీ’’తి మాతు కథేతి. అయఞ్హేత్థ అత్థో – యదిపి తాయ పుబ్బే నానుమతం, ఇదాని పన పబ్బజితో అమ్హి, తస్మా అనుమఞ్ఞ అనుజానాహి మం సమణభావేయేవ ఠాతుం, నాహం తయా నివత్తనీయోతి. ఏవం పన కథేన్తో యథాఠితోవ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా మగ్గపటిపాటియా కిలేసే ఖేపేత్వా ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౩.౩౫-౪౦) –

‘‘నిసజ్జ పాసాదవరే, విపస్సిం అద్దసం జినం;

కకుధం విలసన్తంవ, సబ్బఞ్ఞుం తమనాసకం.

‘‘పాసాదస్సావిదూరే చ, గచ్ఛతి లోకనాయకో;

పభా నిద్ధావతే తస్స, యథా చ సతరంసినో.

‘‘గన్ధోదకఞ్చ పగ్గయ్హ, బుద్ధసేట్ఠం సమోకిరిం;

తేన చిత్తప్పసాదేన, తత్థ కాలఙ్కతో అహం.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం గన్ధోదకమాకిరిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, సుగన్ధో నామ ఖత్తియో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా మాతరం ఆపుచ్ఛిత్వా తస్సా పేక్ఖన్తియాయేవ ఆకాసేన పక్కామి. సో అరహత్తప్పత్తియా ఉత్తరికాలమ్పి అన్తరన్తరా తమేవ గాథం పచ్చుదాహాసి.

తత్థ ‘‘పబ్బజితోమ్హీ’’తి ఇమినాపదేసేన అయమ్పి థేరస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణగాథా అహోసి అత్తనో సన్తానే రాగాదిమలస్స పబ్బాజితభావదీపనతో. తేనాహ భగవా – ‘‘పబ్బాజయమత్తనో మలం, తస్మా ‘పబ్బజితో’తి వుచ్చతీ’’తి (ధ. ప. ౩౮౮).

ఆతుమత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. మాణవత్థేరగాథావణ్ణనా

జిణ్ణఞ్చ దిస్వా దుఖితఞ్చ బ్యాధితన్తి ఆయస్మతో మాణవత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా లక్ఖణధరో హుత్వా విపస్సిస్స భగవతో అభిజాతియా లక్ఖణాని పరిగ్గహేత్వా పుబ్బనిమిత్తాని సావేత్వా, ‘‘ఏకంసేన అయం బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకరిత్వా నానానయేహి థోమేత్వా అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణమహాసాలస్స గేహే నిబ్బత్తిత్వా యావ సత్తవస్సాని, తావ అన్తోఘరేయేవ వడ్ఢిత్వా సత్తమే సంవచ్ఛరే ఉపనయనత్థం ఉయ్యానం నీతో అన్తరామగ్గే జిణ్ణాతురమతే దిస్వా తేసం అదిట్ఠపుబ్బత్తా తే పరిజనే పుచ్ఛిత్వా జరారోగమరణసభావం సుత్వా సఞ్జాతసంవేగో తతో అనివత్తన్తో విహారం గన్త్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా మాతాపితరో అనుజానాపేత్వా పబ్బజిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౩.౪౧-౬౪) –

‘‘జాయమానే విపస్సిమ్హి, నిమిత్తం బ్యాకరిం అహం;

నిబ్బాపయిఞ్చ జనతం, బుద్ధో లోకే భవిస్సతి.

‘‘యస్మిఞ్చ జాయమానస్మిం, దససహస్సి కమ్పతి;

సో దాని భగవా సత్థా, ధమ్మం దేసేతి చక్ఖుమా.

‘‘యస్మిఞ్చ జాయమానస్మిం, ఆలోకో విపులో అహు;

సో దాని భగవా సత్థా, ధమ్మం దేసేతి చక్ఖుమా.

‘‘యస్మిఞ్చ జాయమానస్మిం, సరితాయో న సన్దయుం;

సో దాని భగవా సత్థా, ధమ్మం దేసేతి చక్ఖుమా.

‘‘యస్మిఞ్చ జాయమానస్మిం, అవీచగ్గి న పజ్జలి;

సో దాని భగవా సత్థా, ధమ్మం దేసేతి చక్ఖుమా.

‘‘యస్మిఞ్చ జాయమానస్మిం, పక్ఖిసఙ్ఘో న సఞ్చరి;

సో దాని భగవా సత్థా, ధమ్మం దేసేతి చక్ఖుమా.

‘‘యస్మిఞ్చ జాయమానస్మిం, వాతక్ఖన్ధో న వాయతి;

సో దాని భగవా సత్థా, ధమ్మం దేసేతి చక్ఖుమా.

‘‘యస్మిఞ్చ జాయమానస్మిం, సబ్బరతనాని జోతయుం;

సో దాని భగవా సత్థా, ధమ్మం దేసేతి చక్ఖుమా.

‘‘యస్మిఞ్చ జాయమానస్మిం, సత్తాసుం పదవిక్కమా;

సో దాని భగవా సత్థా, ధమ్మం దేసేతి చక్ఖుమా.

‘‘జాతమత్తో చ సమ్బుద్ధో, దిసా సబ్బా విలోకయి;

వాచాసభిముదీరేసి, ఏసా బుద్ధాన ధమ్మతా.

‘‘సంవేజయిత్వా జనతం, థవిత్వా లోకనాయకం;

సమ్బుద్ధం అభివాదేత్వా, పక్కామిం పాచినాముఖో.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం బుద్ధమభిథోమయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, థోమనాయ ఇదం ఫలం.

‘‘ఇతో నవుతికప్పమ్హి, సమ్ముఖాథవికవ్హయో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘పథవీదున్దుభి నామ, ఏకూననవుతిమ్హితో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘అట్ఠాసీతిమ్హితో కప్పే, ఓభాసో నామ ఖత్తియో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘సత్తాసీతిమ్హితో కప్పే, సరితచ్ఛేదనవ్హయో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘అగ్గినిబ్బాపనో నామ, కప్పానం ఛళసీతియా;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘గతిపచ్ఛేదనో నామ, కప్పానం పఞ్చసీతియా;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘రాజా వాతసమో నామ, కప్పానం చుల్లసీతియా;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘రతనపజ్జలో నామ, కప్పానం తేఅసీతియా;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘పదవిక్కమనో నామ, కప్పానం ద్వేఅసీతియా;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘రాజా విలోకనో నామ, కప్పానం ఏకసీతియా;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘గిరసారోతి నామేన, కప్పేసీతిమ్హి ఖత్తియో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అధిగతారహత్తో పన భిక్ఖూహి, ‘‘కేన, త్వం ఆవుసో, సంవేగేన అతిదహరోవ సమానో పబ్బజితో’’తి పుచ్ఛితో అత్తనో పబ్బజ్జానిమిత్తకిత్తనాపదేసేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౭౩. ‘‘జిణ్ణఞ్చ దిస్వా దుఖితఞ్చ బ్యాధితం, మతఞ్చ దిస్వా గతమాయుసఙ్ఖయం;

తతో అహం నిక్ఖమితూన పబ్బజిం, పహాయ కామాని మనోరమానీ’’తి. –

గాథం అభాసి.

తత్థ జిణ్ణన్తి జరాయ అభిభూతం, ఖణ్డిచ్చపాలిచ్చవలిత్తచతాదీహి సమఙ్గీభూతం. దుఖితన్తి దుక్ఖప్పత్తం. బ్యాధితన్తి గిలానం. ఏత్థ చ ‘‘బ్యాధిత’’న్తి వుత్తేపి దుక్ఖప్పత్తభావో సిద్ధో, ‘‘దుఖిత’’న్తి వచనం తస్స బాళ్హగిలానభావపరిదీపనత్థం. మతన్తి కాలఙ్కతం, యస్మా కాలఙ్కతో ఆయునో ఖయం వయం భేదం గతో నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘గతమాయుసఙ్ఖయ’’న్తి. తస్మా జిణ్ణబ్యాధిమతానం దిట్ఠత్తా, ‘‘ఇమే జరాదయో నామ న ఇమేసంయేవ, అథ ఖో సబ్బసాధారణా, తస్మా అహమ్పి జరాదికే అనతివత్తో’’తి సంవిగ్గత్తా. నిక్ఖమితూనాతి నిక్ఖమిత్వా, అయమేవ వా పాఠో. పబ్బజ్జాధిప్పాయేన ఘరతో నిగ్గన్త్వా. పబ్బజిన్తి సత్థు సాసనే పబ్బజం ఉపగతో. పహాయ కామాని మనోరమానీతి ఇట్ఠకన్తాదిభావతో అవీతరాగానం మనో రమేన్తీతి మనోరమే వత్థుకామే పజహిత్వా, తప్పటిబద్ధస్స ఛన్దరాగస్స అరియమగ్గేన సముచ్ఛిన్దనేన నిరపేక్ఖభావేన ఛడ్డేత్వాతి అత్థో. కామానం పహానకిత్తనముఖేన చేతం థేరస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణం అహోసి. మాణవకాలే పబ్బజితత్తా ఇమస్స థేరస్స మాణవోత్వేవ సమఞ్ఞా జాతాతి.

మాణవత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సుయామనత్థేరగాథావణ్ణనా

కామచ్ఛన్దో చ బ్యాపాదోతి ఆయస్మతో సుయామనత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే విపస్సిస్స భగవతో కాలే ధఞ్ఞవతీనగరే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో బ్రాహ్మణసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం పత్వా బ్రాహ్మణమన్తే వాచేతి. తేన చ సమయేన విపస్సీ భగవా మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం ధఞ్ఞవతీనగరం పిణ్డాయ పవిట్ఠో హోతి. తం దిస్వా బ్రాహ్మణో పసన్నచిత్తో అత్తనో గేహం నేత్వా ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా తస్సూపరి పుప్ఫసన్థారం సన్థరిత్వా అదాసి, సత్థరి తత్థ నిసిన్నే పణీతేన ఆహారేన సన్తప్పేసి, భుత్తావిఞ్చ పుప్ఫగన్ధేన పూజేసి. సత్థా అనుమోదనం వత్వా పక్కామి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే వేసాలియం అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, సుయామనోతిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో తిణ్ణం వేదానం పారగూ పరమనిస్సమయుత్తో హుత్వా గేహవాసీనం కామూపభోగం జిగుచ్ఛిత్వా ఝాననిన్నో భగవతో వేసాలిగమనే పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా ఖురగ్గేయేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౩.౬౫-౭౪) –

‘‘నగరే ధఞ్ఞవతియా, అహోసిం బ్రాహ్మణో తదా;

లక్ఖణే ఇతిహాసే చ, సనిఘణ్డుసకేటుభే.

‘‘పదకో వేయ్యాకరణో, నిమిత్తకోవిదో అహం;

మన్తే చ సిస్సే వాచేసిం, తిణ్ణం వేదాన పారగూ.

‘‘పఞ్చ ఉప్పలహత్థాని, పిట్ఠియం ఠపితాని మే;

ఆహుతిం యిట్ఠుకామోహం, పితుమాతుసమాగమే.

‘‘తదా విపస్సీ భగవా, భిక్ఖుసఙ్ఘపురక్ఖతో;

ఓభాసేన్తో దిసా సబ్బా, ఆగచ్ఛతి నరాసభో.

‘‘ఆసనం పఞ్ఞపేత్వాన, నిమన్తేత్వా మహామునిం;

సన్థరిత్వాన తం పుప్ఫం, అభినేసిం సకం ఘరం.

‘‘యం మే అత్థి సకే గేహే, ఆమిసం పచ్చుపట్ఠితం;

తాహం బుద్ధస్స పాదాసిం, పసన్నో సేహి పాణిభి.

‘‘భుత్తావిం కాలమఞ్ఞాయ పుప్ఫహత్థమదాసహం;

అనుమోదిత్వాన సబ్బఞ్ఞూ, పక్కామి ఉత్తరాముఖో.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం పుప్ఫమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, పుప్ఫదానస్సిదం ఫలం.

‘‘అనన్తరం ఇతో కప్పే, రాజాహుం వరదస్సనో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా నీవరణప్పహానకిత్తనముఖేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౭౪. ‘‘కామచ్ఛన్దో చ బ్యాపాదో, థినమిద్ధఞ్చ భిక్ఖునో;

ఉద్ధచ్చం విచికిచ్ఛా చ, సబ్బసోవ న విజ్జతీ’’తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ కామచ్ఛన్దోతి కామేసు ఛన్దో, కామో చ సో ఛన్దో చాతిపి కామచ్ఛన్దో, కామరాగో. ఇధ పన సబ్బోపి రాగో కామచ్ఛన్దో అగ్గమగ్గవజ్ఝస్సాపి అధిప్పేతత్తా, తేనాహ ‘‘సబ్బసోవ న విజ్జతీ’’తి. సబ్బేపి హి తేభూమకధమ్మా కామనీయట్ఠేన కామా, తత్థ పవత్తో రాగో కామచ్ఛన్దో, తేనాహ భగవా – ‘‘ఆరుప్పే కామచ్ఛన్దనీవరణం పటిచ్చ థినమిద్ధనీవరణం ఉద్ధచ్చనీవరణం అవిజ్జానీవరణం ఉప్పజ్జతీ’’తి (పట్ఠా. ౩.౮.౮) బ్యాపజ్జతి చిత్తం పూతిభావం గచ్ఛతి ఏతేనాతి బ్యాపాదో, ‘‘అనత్థం మే అచరీ’’తిఆదినయప్పవత్తో (ధ. స. ౧౦౬౬; విభ. ౯౦౯) ఆఘాతో. థినం చిత్తస్స అకల్యతా అనుస్సాహసంహననం, మిద్ధం కాయస్స అకల్యతా అసత్తివిఘాతో, తదుభయమ్పి థినఞ్చ మిద్ధఞ్చ థినమిద్ధం, కిచ్చాహారపటిపక్ఖానం ఏకతాయ ఏకం కత్వా వుత్తం. ఉద్ధతభావో ఉద్ధచ్చం, యేన ధమ్మేన చిత్తం ఉద్ధతం హోతి అవూపసన్తం, సో చేతసో విక్ఖేపో ఉద్ధచ్చం. ఉద్ధచ్చగ్గహణేనేవ చేత్థ కిచ్చాహారపటిపక్ఖానం సమానతాయ కుక్కుచ్చమ్పి గహితమేవాతి దట్ఠబ్బం. తం పచ్ఛానుతాపలక్ఖణం. యో హి కతాకతకుసలాకుసలూపనిస్సయో విప్పటిసారో, తం కుక్కుచ్చం. విచికిచ్ఛాతి, ‘‘ఏవం ను ఖో న ను ఖో’’తి సంసయం ఆపజ్జతి, ధమ్మసభావం వా విచినన్తో కిచ్ఛతి కిలమతి ఏతాయాతి విచికిచ్ఛా, బుద్ధాదివత్థుకో సంసయో. సబ్బసోతి అనవసేసతో. న విజ్జతీతి నత్థి, మగ్గేన సముచ్ఛిన్నత్తా న ఉపలబ్భతి. ఇదఞ్చ పదద్వయం పచ్చేకం యోజేతబ్బం అయఞ్హేత్థ యోజనా – యస్స భిక్ఖునో తేన తేన అరియమగ్గేన సముచ్ఛిన్నత్తా కామచ్ఛన్దో చ బ్యాపాదో చ థినమిద్ధఞ్చ ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చఞ్చ విచికిచ్ఛా చ సబ్బసోవ న విజ్జతి, తస్స న కిఞ్చి కరణీయం, కతస్స వా పతిచయోతి అఞ్ఞాపదేసేన అఞ్ఞం బ్యాకరోతి. పఞ్చసు హి నీవరణేసు మగ్గేన సముచ్ఛిన్నేసు తదేకట్ఠతాయ సబ్బేపి కిలేసా సముచ్ఛిన్నాయేవ హోన్తి. తేనాహ – ‘‘సబ్బేతే భగవన్తో పఞ్చ నీవరణే పహాయ చేతసో ఉపక్కిలేసే’’తి (దీ. ని. ౨.౧౪౬).

సుయామనత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సుసారదత్థేరగాథావణ్ణనా

సాధు సువిహితాన దస్సనన్తి ఆయస్మతో సుసారదత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా విజ్జాపదేసు నిప్ఫత్తిం గన్త్వా కామేసు ఆదీనవం దిస్వా ఘరావాసం పహాయ తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తప్పదేసే అరఞ్ఞాయతనే అస్సమం కారేత్వా విహాసి. అథ నం అనుగ్గణ్హన్తో పదుముత్తరో భగవా భిక్ఖాచారవేలాయం ఉపసఙ్కమి. సో దూరతోవ దిస్వా పసన్నమానసో పచ్చుగ్గన్త్వా పత్తం గహేత్వా మధురాని ఫలాని పక్ఖిపిత్వా అదాసి. భగవా తం పటిగ్గహేత్వా అనుమోదనం కత్వా పక్కామి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే ధమ్మసేనాపతినో ఞాతిబ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా మన్దపఞ్ఞత్తా సుసారదోతి గహితనామో అపరభాగే ధమ్మసేనాపతిస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౩.౭౫-౮౩) –

‘‘అజ్ఝాయకో మన్తధరో, తిణ్ణం వేదాన పారగూ;

హిమవన్తస్సావిదూరే, వసామి అస్సమే అహం.

‘‘అగ్గిహుత్తఞ్చ మే అత్థి, పుణ్డరీకఫలాని చ;

పుటకే నిక్ఖిపిత్వాన, దుమగ్గే లగ్గితం మయా.

‘‘పదుముత్తరో లోకవిదూ, ఆహుతీనం పటిగ్గహో;

మముద్ధరితుకామో సో, భిక్ఖన్తో మముపాగమి.

‘‘పసన్నచిత్తో సుమనో, ఫలం బుద్ధస్సదాసహం;

విత్తిసఞ్జననో మయ్హం, దిట్ఠధమ్మసుఖావహో.

‘‘సువణ్ణవణ్ణో సమ్బుద్ధో, ఆహుతీనం పటిగ్గహో;

అన్తలిక్ఖే ఠితో సత్థా, ఇమం గాథం అభాసథ.

‘‘ఇమినా ఫలదానేన, చేతనాపణిధీహి చ;

కప్పానం సతసహస్సం, దుగ్గతిం నుపపజ్జసి.

‘‘తేనేవ సుక్కమూలేన, అనుభోత్వాన సమ్పదా;

పత్తోమ్హి అచలం ఠానం, హిత్వా జయపరాజయం.

‘‘ఇతో సత్తసతే కప్పే, రాజా ఆసిం సుమఙ్గలో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా సప్పురిసూపనిస్సయానిసంసకిత్తనాపదేసేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౭౫. ‘‘సాధు సువిహితాన దస్సనం, కఙ్ఖా ఛిజ్జతి బుద్ధి వడ్ఢతి;

బాలమ్పి కరోన్తి పణ్డితం, తస్మా సాధు సతం సమాగమో’’తి. –

గాథం అభాసి.