౯. నవమవగ్గో

౧. సమితిగుత్తత్థేరగాథావణ్ణనా

యం మయా పకతం పాపన్తి ఆయస్మతో సమితిగుత్తత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సోపి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో విపస్సిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో భగవన్తం పస్సిత్వా పసన్నచిత్తో జాతిసుమనపుప్ఫేహి పూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన యత్థ యత్థ భవే నిబ్బత్తి, తత్థ తత్థ కులరూపపరివారసమ్పదాయ అఞ్ఞే సత్తే అభిభవిత్వా అట్ఠాసి. ఏకస్మిం పన అత్తభావే అఞ్ఞతరం పచ్చేకబుద్ధం పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా ‘‘అయం ముణ్డకో కుట్ఠీ మఞ్ఞే, తేనాయం పటిచ్ఛాదేత్వా విచరతీ’’తి నిట్ఠుభిత్వా పక్కామి. సో తేన కమ్మేన బహుం కాలం నిరయే పచ్చిత్వా కస్సపస్స భగవతో కాలే మనుస్సలోకే నిబ్బత్తో పరిబ్బాజకపబ్బజ్జం ఉపగతో ఏకం సీలాచారసమ్పన్నం ఉపాసకం దిస్వా దోసన్తరో హుత్వా, ‘‘కుట్ఠరోగీ భవేయ్యాసీ’’తి అక్కోసి, న్హానతిత్థే చ మనుస్సేహి ఠపితాని న్హానచుణ్ణాని దూసేసి. సో తేన కమ్మేన పున నిరయే నిబ్బత్తిత్వా బహూని వస్సాని దుక్ఖం అనుభవిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, సమితిగుత్తోతిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా సువిసుద్ధసీలో హుత్వా విహరతి. తస్స పురిమకమ్మనిస్సన్దేన కుట్ఠరోగో ఉప్పజ్జి, తేన తస్స సరీరావయవా యేభుయ్యేన ఛిన్నభిన్నా హుత్వా పగ్ఘరన్తి. సో గిలానసాలాయం వసతి. అథేకదివసం ధమ్మసేనాపతి గిలానపుచ్ఛం గన్త్వా తత్థ తత్థ గిలానే భిక్ఖూ పుచ్ఛన్తో తం భిక్ఖుం దిస్వా ‘‘ఆవుసో, యావతా ఖన్ధప్పవత్తి నామ, సబ్బం దుక్ఖమేవ వేదనా. ఖన్ధేసు పన అసన్తేసుయేవ నత్థి దుక్ఖ’’న్తి వేదనానుపస్సనాకమ్మట్ఠానం కథేత్వా అగమాసి. సో థేరస్స ఓవాదే ఠత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా ఛళభిఞ్ఞా సచ్ఛాకాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౨.౮౨-౯౦) –

‘‘జాయన్తస్స విపస్సిస్స, ఆలోకో విపులో అహు;

పథవీ చ పకమ్పిత్థ, ససాగరా సపబ్బతా.

‘‘నేమిత్తా చ వియాకంసు, బుద్ధో లోకే భవిస్సతి;

అగ్గో చ సబ్బసత్తానం, జనతం ఉద్ధరిస్సతి.

‘‘నేమిత్తానం సుణిత్వాన, జాతిపూజమకాసహం;

ఏదిసా పూజనా నత్థి, యాదిసా జాతిపూజనా.

‘‘సఙ్ఖరిత్వాన కుసలం, సకం చిత్తం పసాదయిం;

జాతిపూజం కరిత్వాన, తత్థ కాలఙ్కతో అహం.

‘‘యం యం యోనుపపజ్జామి, దేవత్తం అథ మానుసం;

సబ్బే సత్తే అభిభోమి, జాతిపూజాయిదం ఫలం.

‘‘ధాతియో మం ఉపట్ఠేన్తి, మమ చిత్తవసానుగా;

న తా సక్కోన్తి కోపేతుం, జాతిపూజాయిదం ఫలం.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం పూజమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, జాతిపూజాయిదం ఫలం.

‘‘సుపారిచరియా నామ, చతుత్తింస జనాధిపా;

ఇతో తతియకప్పమ్హి, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా పహీనకిలేసపచ్చవేక్ఖణేన ఏతరహి అనుభుయ్యమానరోగవసేన పురిమజాతీసు అత్తనా కతం పాపకమ్మం అనుస్సరిత్వా తస్స ఇదాని సబ్బసో పహీనభావం విభావేన్తో –

౮౧. ‘‘యం మయా పకతం పాపం, పుబ్బే అఞ్ఞాసు జాతిసు;

ఇధేవ తం వేదనీయం, వత్థు అఞ్ఞం న విజ్జతీ’’తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ పాపన్తి అకుసలం కమ్మం. తఞ్హి లామకట్ఠేన పాపన్తి వుచ్చతి. పుబ్బేతి పురా. అఞ్ఞాసు జాతిసూతి ఇతో అఞ్ఞాసు జాతీసు, అఞ్ఞేసు అత్తభావేసు. అయఞ్హేత్థ అత్థో – యదిపి మయా ఇమస్మిం అత్తభావే న తాదిసం పాపం కతం అత్థి, ఇదాని పన తస్స సమ్భవోయేవ నత్థి. యం పన ఇతో అఞ్ఞాసు జాతీసు కతం అత్థి, ఇధేవ తం వేదనీయం, తఞ్హి ఇధేవ ఇమస్మింయేవ అత్తభావే వేదయితబ్బం అనుభవితబ్బం ఫలం, కస్మా? వత్థు అఞ్ఞం న విజ్జతీతి తస్స కమ్మస్స విపచ్చనోకాసో అఞ్ఞో ఖన్ధప్పబన్ధో నత్థి, ఇమే పన ఖన్ధా సబ్బసో ఉపాదానానం పహీనత్తా అనుపాదానో వియ జాతవేదో చరిమకచిత్తనిరోధేన అప్పటిసన్ధికా నిరుజ్ఝన్తీతి అఞ్ఞం బ్యాకాసి.

సమితిగుత్తత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. కస్సపత్థేరగాథావణ్ణనా

యేన యేన సుభిక్ఖానీతి ఆయస్మతో కస్సపత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా తీసు వేదేసు అఞ్ఞేసు చ బ్రాహ్మణసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం గతో, సో ఏకదివసం భగవన్తం దిస్వా పసన్నమానసో సుమనపుప్ఫేహి పూజం అకాసి. కరోన్తో చ సత్థు సమన్తతో ఉపరి చ పుప్ఫముట్ఠియో ఖిపి. బుద్ధానుభావేన పుప్ఫాని పుప్ఫాసనాకారేన సత్తాహం అట్ఠంసు. సో తం అచ్ఛరియం దిస్వా భియ్యోసోమత్తాయ పసన్నమానసో అహోసి. అపరాపరం పుఞ్ఞాని కరోన్తో కప్పసతసహస్సం సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం అఞ్ఞతరస్స ఉదిచ్చబ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, కస్సపోతిస్స నామం అహోసి. తస్స దహరకాలేయేవ పితా కాలమకాసి. మాతా తం పటిజగ్గతి. సో ఏకదివసం జేతవనం గతో భగవతో ధమ్మదేసనం సుత్వా హేతుసమ్పన్నతాయ తస్మింయేవ ఆసనే సోతాపన్నో హుత్వా మాతు సన్తికం గన్త్వా అనుజానాపేత్వా పబ్బజితో సత్థరి వుట్ఠవస్సే పవారేత్వా జనపదచారికం పక్కన్తే సయమ్పి సత్థారా సద్ధిం గన్తుకామో ఆపుచ్ఛితుం మాతు సన్తికం అగమాసి. మాతా విస్సజ్జేన్తీ ఓవాదవసేన –

౮౨. ‘‘యేన యేన సుభిక్ఖాని, సివాని అభయాని చ;

తేన పుత్తక గచ్ఛస్సు, మా సోకాపహతో భవా’’తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ యేన యేనాతి యత్థ యత్థ. భుమ్మత్థే హి ఏతం కరణవచనం, యస్మిం యస్మిం దిసాభాగేతి అత్థో. సుభిక్ఖానీతి సులభపిణ్డాని, రట్ఠానీతి అధిప్పాయో. సివానీతి ఖేమాని అరోగాని. అభయానీతి చోరభయాదీహి నిబ్భయాని, రోగదుబ్భిక్ఖభయాని పన ‘‘సుభిక్ఖాని, సివానీ’’తి పదద్వయేనేవ గహితాని. తేనాతి తత్థ, తస్మిం తస్మిం దిసాభాగేతి అత్థో. పుత్తకాతి అనుకమ్పన్తీ తం ఆలపతి. మాతి పటిసేధత్థే నిపాతో సోకాపహతోతి వుత్తగుణరహితాని రట్ఠాని గన్త్వా దుబ్భిక్ఖభయాదిజనితేన సోకేన ఉపహతో మా భవ మాహోసీతి అత్థో. తం సుత్వా థేరో, ‘‘మమ మాతా మయ్హం సోకరహితట్ఠానగమనం ఆసీసతి, హన్ద మయం సబ్బసో అచ్చన్తమేవ సోకరహితం ఠానం పత్తుం యుత్త’’న్తి ఉస్సాహజాతో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౩.౧-౯) –

‘‘అజ్ఝాయకో మన్తధరో, తిణ్ణం వేదాన పారగూ;

అబ్భోకాసే ఠితో సన్తో, అద్దసం లోకనాయకం.

‘‘సీహం యథా వనచరం, బ్యగ్ఘరాజంవ నిత్తసం;

తిధాపభిన్నమాతఙ్గం, కుఞ్జరంవ మహేసినం.

‘‘సేరేయకం గహేత్వాన, ఆకాసే ఉక్ఖిపిం అహం;

బుద్ధస్స ఆనుభావేన, పరివారేన్తి సబ్బసో.

‘‘అధిట్ఠహి మహావీరో, సబ్బఞ్ఞూ లోకనాయకో;

సమన్తా పుప్ఫచ్ఛదనా, ఓకిరింసు నరాసభం.

‘‘తతో సా పుప్ఫకఞ్చుకా, అన్తోవణ్టా బహిముఖా;

సత్తాహం ఛదనం కత్వా, తతో అన్తరధాయథ.

‘‘తఞ్చ అచ్ఛరియం దిస్వా, అబ్భుతం లోమహంసనం;

బుద్ధే చిత్తం పసాదేసిం, సుగతే లోకనాయకే.

‘‘తేన చిత్తప్పసాదేన, సుక్కమూలేన చోదితో;

కప్పానం సతసహస్సం, దుగ్గతిం నుపపజ్జహం.

‘‘పన్నరససహస్సమ్హి, కప్పానం పఞ్చవీసతి;

వీతమలాసనామా చ, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా ‘‘ఇదమేవ మాతు వచనం అరహత్తప్పత్తియా అఙ్కుసం జాత’’న్తి తమేవ గాథం పచ్చుదాహాసి.

కస్సపత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సీహత్థేరగాథావణ్ణనా

సీహప్పమత్తో విహరాతి ఆయస్మతో సీహత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో ఇతో అట్ఠారసకప్పసతమత్థకే అత్థదస్సిస్స భగవతో కాలే చన్దభాగాయ నదియా తీరే కిన్నరయోనియం నిబ్బత్తిత్వా పుప్ఫభక్ఖో పుప్ఫనివసనో హుత్వా విహరన్తో ఆకాసేన గచ్ఛన్తం అత్థదస్సిం భగవన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తో పూజేతుకామో అఞ్జలిం పగ్గయ్హ అట్ఠాసి. భగవా తస్స అజ్ఝాసయం ఞత్వా ఆకాసతో ఓరుయ్హ అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే పల్లఙ్కేన నిసీది. కిన్నరో చన్దనసారం ఘంసిత్వా చన్దనగన్ధేన పుప్ఫేహి చ పూజం కత్వా వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మల్లరాజకులే నిబ్బత్తి, తస్స సీహోతి నామం అహోసి. సో భగవన్తం దిస్వా పసన్నమానసో వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. సత్థా తస్స అజ్ఝాసయం ఓలోకేత్వా ధమ్మం కథేసి. సో ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞే విహరతి. తస్స చిత్తం నానారమ్మణే విధావతి, ఏకగ్గం న హోతి, సకత్థం నిప్ఫాదేతుం న సక్కోతి. సత్థా తం దిస్వా ఆకాసే ఠత్వా –

౮౩. ‘‘సీహప్పమత్తో విహర, రత్తిన్దివమతన్దితో;

భావేహి కుసలం ధమ్మం, జహ సీఘం సముస్సయ’’న్తి. –

గాథాయ ఓవది. సో గాథావసానే విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౪.౧౭-౨౫) –

‘‘చన్దభాగానదీతీరే, అహోసిం కిన్నరో తదా;

పుప్ఫభక్ఖో చహం ఆసిం, పుప్ఫనివసనో తథా.

‘‘అత్థదస్సీ తు భగవా, లోకజేట్ఠో నరాసభో;

విపినగ్గేన నియ్యాసి, హంసరాజావ అమ్బరే.

‘‘నమో తే పురిసాజఞ్ఞ, చిత్తం తే సువిసోధితం;

పసన్నముఖవణ్ణోసి, విప్పసన్నముఖిన్ద్రియో.

‘‘ఓరోహిత్వాన ఆకాసా, భూరిపఞ్ఞో సుమేధసో;

సఙ్ఘాటిం పత్థరిత్వాన, పల్లఙ్కేన ఉపావిసి.

‘‘విలీనం చన్దనాదాయ, అగమాసిం జినన్తికం;

పసన్నచిత్తో సుమనో, బుద్ధస్స అభిరోపయిం.

‘‘అభివాదేత్వాన సమ్బుద్ధం, లోకజేట్ఠం నరాసభం;

పామోజ్జం జనయిత్వాన, పక్కామిం ఉత్తరాముఖో.

‘‘అట్ఠారసే కప్పసతే, చన్దనం యం అపూజయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘చతుద్దసే కప్పసతే, ఇతో ఆసింసు తే తయో;

రోహణీ నామ నామేన, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

యా పన భగవతా ఓవాదవసేన వుత్తా ‘‘సీహప్పమత్తో’’తి గాథా, తత్థ సీహాతి తస్స థేరస్స ఆలపనం. అప్పమత్తో విహరాతి సతియా అవిప్పవాసేన పమాదవిరహితో సబ్బిరియాపథేసు సతిసమ్పజఞ్ఞయుత్తో హుత్వా విహరాహి. ఇదాని తం అప్పమాదవిహారం సహ ఫలేన సఙ్ఖేపతో దస్సేతుం ‘‘రత్తిన్దివ’’న్తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – రత్తిభాగం దివసభాగఞ్చ ‘‘చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి (సం. ని. ౪.౨౩౯; అ. ని. ౩.౧౬; విభ. ౫౧౯) వుత్తనయేన చతుసమ్మప్పధానవసేన అతన్దితో అకుసీతో ఆరద్ధవీరియో కుసలం సమథవిపస్సనాధమ్మఞ్చ లోకుత్తరధమ్మఞ్చ భావేహి ఉప్పాదేహి వడ్ఢేహి చ, ఏవం భావేత్వా చ జహ సీఘం సముస్సయన్తి తవ సముస్సయం అత్తభావం పఠమం తావ తప్పటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానేన సీఘం నచిరస్సేవ పజహ, ఏవంభూతో చ పచ్ఛా చరిమకచిత్తనిరోధేన అనవసేసతో చ పజహిస్సతీతి. అరహత్తం పన పత్వా థేరో అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో తమేవ గాథం పచ్చుదాహాసీతి.

సీహత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. నీతత్థేరగాథావణ్ణనా

సబ్బరత్తిం సుపిత్వానాతి ఆయస్మతో నీతత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే సునన్దో నామ బ్రాహ్మణో హుత్వా అనేకసతే బ్రాహ్మణే మన్తే వాచేన్తో వాజపేయ్యం నామ యఞ్ఞం యజి, భగవా తం బ్రాహ్మణం అనుకమ్పన్తో యఞ్ఞట్ఠానం గన్త్వా ఆకాసే చఙ్కమి. బ్రాహ్మణో సత్థారం దిస్వా పసన్నమానసో సిస్సేహి పుప్ఫాని ఆహరాపేత్వా ఆకాసే ఖిపిత్వా పూజం అకాసి. బుద్ధానుభావేన తం ఠానం సకలఞ్చ నగరం పుప్ఫపటవితానికం వియ ఛాదితం అహోసి. మహాజనో సత్థరి ఉళారం పీతిసోమనస్సం పటిసంవేదేసి. సునన్దబ్రాహ్మణో తేన కుసలమూలేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, నీతోతిస్స నామం అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్తో ‘‘ఇమే సమణా సక్యపుత్తియా సుఖసీలా సుఖసమాచారా సుభోజనాని భుఞ్జిత్వా నివాతేసు సేనాసనేసు విహరన్తి, ఇమేసు పబ్బజిత్వా సుఖేన విహరితుం సక్కా’’తి సుఖాభిలాసాయ పబ్బజిత్వావ సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా కతిపాహమేవ మనసికరిత్వా తం ఛడ్డేత్వా యావదత్థం ఉదరావదేహకం భుఞ్జిత్వా దివసభాగం సఙ్గణికారామో తిరచ్ఛానకథాయ వీతినామేతి, రత్తిభాగేపి థినమిద్ధాభిభూతో సబ్బరత్తిం సుపతి. సత్థా తస్స హేతుపరిపాకం ఓలోకేత్వా ఓవాదం దేన్తో –

౮౪. ‘‘సబ్బరత్తిం సుపిత్వాన, దివా సఙ్గణికే రతో;

కుదాస్సు నామ దుమ్మేధో, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతీ’’తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ సబ్బరత్తిన్తి సకలం రత్తిం. సుపిత్వానాతి నిద్దాయిత్వా, ‘‘రత్తియా పఠమం యామం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతీ’’తిఆదినా వుత్తం జాగరియం అననుయుఞ్జిత్వా కేవలం రత్తియా తీసుపి యామేసు నిద్దం ఓక్కమిత్వాతి అత్థో. దివాతి దివసం, సకలం దివసభాగన్తి అత్థో. సఙ్గణికేతి తిరచ్ఛానకథికేహి కాయదళ్హిబహులపుగ్గలేహి సన్నిసజ్జా సఙ్గణికో, తస్మిం రతో అభిరతో తత్థ అవిగతచ్ఛన్దో ‘‘సఙ్గణికే రతో’’తి వుత్తో ‘‘సఙ్గణికారతో’’తిపి పాళి. కుదాస్సు నామాతి కుదా నామ. అస్సూతి నిపాతమత్తం, కస్మిం నామ కాలేతి అత్థో. దుమ్మేధోతి నిప్పఞ్ఞో. దుక్ఖస్సాతి వట్టదుక్ఖస్స. అన్తన్తి పరియోసానం. అచ్చన్తమేవ అనుప్పాదం కదా నామ కరిస్సతి, ఏదిసస్స దుక్ఖస్సన్తకరణం నత్థీతి అత్థో. ‘‘దుమ్మేధ దుక్ఖస్సన్తం కరిస్ససీ’’తిపి పాళి.

ఏవం పన సత్థారా గాథాయ కథితాయ థేరో సంవేగజాతో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౪.౨౬-౩౩) –

‘‘సునన్దో నామ నామేన, బ్రాహ్మణో మన్తపారగూ;

అజ్ఝాయకో యాచయోగో, వాజపేయ్యం అయాజయి.

‘‘పదుముత్తరో లోకవిదూ, అగ్గో కారుణికో ఇసి;

జనతం అనుకమ్పన్తో, అమ్బరే చఙ్కమీ తదా.

‘‘చఙ్కమిత్వాన సమ్బుద్ధో, సబ్బఞ్ఞూ లోకనాయకో;

మేత్తాయ అఫరి సత్తే, అప్పమాణే నిరూపధి.

‘‘వణ్టే ఛేత్వాన పుప్ఫాని, బ్రాహ్మణో మన్తపారగూ;

సబ్బే సిస్సే సమానేత్వా, ఆకాసే ఉక్ఖిపాపయి.

‘‘యావతా నగరం ఆసి, పుప్ఫానం ఛదనం తదా;

బుద్ధస్స ఆనుభావేన, సత్తాహం న విగచ్ఛథ.

‘‘తేనేవ సుక్కమూలేన, అనుభోత్వాన సమ్పదా;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, తిణ్ణో లోకే విసత్తికం.

‘‘ఏకారసే కప్పసతే, పఞ్చతింసాసు ఖత్తియా;

అమ్బరంససనామా తే, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా థేరో అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో తమేవ గాథం పచ్చుదాహాసి.

నీతత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సునాగత్థేరగాథావణ్ణనా

చిత్తనిమిత్తస్స కోవిదోతి ఆయస్మతో సునాగత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తో ఇతో ఏకత్తింసే కప్పే సిఖిస్స భగవతో కాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తిణ్ణం వేదానం పారగూ హుత్వా అరఞ్ఞాయతనే అస్సమే వసన్తో తీణి బ్రాహ్మణసహస్సాని మన్తే వాచేసి. అథేకదివసం తస్స సత్థారం దిస్వా లక్ఖణాని ఉపధారేత్వా లక్ఖణమన్తే పరివత్తేన్తస్స, ‘‘ఈదిసేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతో అనన్తజినో అనన్తఞాణో బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బుద్ధఞాణం ఆరబ్భ ఉళారో పసాదో ఉప్పజ్జి. సో తేన చిత్తప్పసాదేన దేవలోకే నిబ్బత్తో అపరాపరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే నాలకగామే అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, సునాగోతిస్స నామం అహోసి. సో ధమ్మసేనాపతిస్స గిహిసహాయో థేరస్స సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా దస్సనభూమియం పతిట్ఠితో పబ్బజిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౪.౩౪-౪౦) –

‘‘హిమవన్తస్సావిదూరే, వసభో నామ పబ్బతో;

తస్మిం పబ్బతపాదమ్హి, అస్సమో ఆసి మాపితో.

‘‘తీణి సిస్ససహస్సాని, వాచేసిం బ్రాహ్మణో తదా;

సంహరిత్వాన తే సిస్సే, ఏకమన్తం ఉపావిసిం.

‘‘ఏకమన్తం నిసీదిత్వా, బ్రాహ్మణో మన్తపారగూ;

బుద్ధవేదం గవేసన్తో, ఞాణే చిత్తం పసాదయిం.

‘‘తత్థ చిత్తం పసాదేత్వా, నిసీదిం పణ్ణసన్థరే;

పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వాన, తత్థ కాలఙ్కతో అహం.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం సఞ్ఞమలభిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఞాణసఞ్ఞాయిదం ఫలం.

‘‘సత్తవీసతి కప్పమ్హి, రాజా సిరిధరో అహు;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా భిక్ఖూనం ధమ్మదేసనాపదేసేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౮౫. ‘‘చిత్తనిమిత్తస్స కోవిదో, పవివేకరసం విజానియ;

ఝాయం నిపకో పతిస్సతో, అధిగచ్ఛేయ్య సుఖం నిరామిస’’న్తి. –

గాథం అభాసి.

తత్థ చిత్తనిమిత్తస్స కోవిదోతి భావనాచిత్తస్స నిమిత్తగ్గహణే కుసలో, ‘‘ఇమస్మిం సమయే చిత్తం పగ్గహేతబ్బం, ఇమస్మిం సమ్పహంసితబ్బం, ఇమస్మిం అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బ’’న్తి ఏవం పగ్గహణాదియోగ్యస్స చిత్తనిమిత్తస్స గహణే ఛేకో. పవివేకరసం విజానియాతి కాయవివేకసంవడ్ఢితస్స చిత్తవివేకస్స రసం సఞ్జానిత్వా, వివేకసుఖం అనుభవిత్వాతి అత్థో. ‘‘పవివేకరసం పిత్వా’’తి (ధ. ప. ౨౦౫) హి వుత్తం. ఝాయన్తి పఠమం ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానేన పచ్ఛా లక్ఖణూపనిజ్ఝానేన చ ఝాయన్తో. నిపకోతి కమ్మట్ఠానపరిహరణే కుసలో. పతిస్సతోతి ఉపట్ఠితస్సతి. అధిగచ్ఛేయ్య సుఖం నిరామిసన్తి ఏవం సమథనిమిత్తాదికోసల్లేన లబ్భే చిత్తవివేకసుఖే పతిట్ఠాయ సతో సమ్పజానో హుత్వా విపస్సనాఝానేనేవ ఝాయన్తో కామామిసవట్టామిసేహి అసమ్మిస్సతాయ నిరామిసం నిబ్బానసుఖం ఫలసుఖఞ్చ అధిగచ్ఛేయ్య సముపగచ్ఛేయ్యాతి అత్థో.

సునాగత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. నాగితత్థేరగాథావణ్ణనా

ఇతో బహిద్ధా పుథుఅఞ్ఞవాదినన్తి ఆయస్మతో నాగితత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే నారదో నామ బ్రాహ్మణో హుత్వా ఏకదివసం మాళకే నిసిన్నో భగవన్తం భిక్ఖుసఙ్ఘేన పురక్ఖతం గచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నమానసో తీహి గాథాహి అభిత్థవి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కపిలవత్థునగరే సక్యరాజకులే నిబ్బత్తి, నాగితోతిస్స నామం అహోసి. సో భగవతి కపిలవత్థుస్మిం విహరన్తే మధుపిణ్డికసుత్తం (మ. ని. ౧.౧౯౯ ఆదయో) సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౪.౪౭-౫౪) –

‘‘విసాలమాళే ఆసీనో, అద్దసం లోకనాయకం;

ఖీణాసవం బలప్పత్తం, భిక్ఖుసఙ్ఘపురక్ఖతం.

‘‘సతసహస్సా తేవిజ్జా, ఛళభిఞ్ఞా మహిద్ధికా;

పరివారేన్తి సమ్బుద్ధం, కో దిస్వా నప్పసీదతి.

‘‘ఞాణే ఉపనిధా యస్స, న విజ్జతి సదేవకే;

అనన్తఞాణం సమ్బుద్ధం, కో దిస్వా నప్పసీదతి.

‘‘ధమ్మకాయఞ్చ దీపేన్తం, కేవలం రతనాకరం;

వికప్పేతుం న సక్కోన్తి, కో దిస్వా నప్పసీదతి.

‘‘ఇమాహి తీహి గాథాహి, నారదోవ్హయవచ్ఛలో;

పదుముత్తరం థవిత్వాన, సమ్బుద్ధం అపరాజితం.

‘‘తేన చిత్తప్పసాదేన, బుద్ధసన్థవనేన చ;

కప్పానం సతసహస్సం, దుగ్గతిం నుపపజ్జహం.

‘‘ఇతో తింసకప్పసతే, సుమిత్తో నామ ఖత్తియో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా సత్థు అవితథదేసనతం ధమ్మస్స చ నియ్యానికతం నిస్సాయ సఞ్జాతపీతిసోమనస్సో పీతివేగప్పవిస్సట్ఠం ఉదానం ఉదానేన్తో –

౮౬. ‘‘ఇతో బహిద్ధా పుథుఅఞ్ఞవాదినం, మగ్గో న నిబ్బానగమో యథా అయం;

ఇతిస్సు సఙ్ఘం భగవానుసాసతి, సత్థా సయం పాణితలేవ దస్సయ’’న్తి. –

గాథం అభాసి.

తత్థ ఇతో బహిద్ధాతి ఇమస్మా బుద్ధసాసనా బాహిరకే సమయే, తేనాహ ‘‘పుథుఅఞ్ఞవాదిన’’న్తి, నానాతిత్థియానన్తి అత్థో. మగ్గో న నిబ్బానగమో యథా అయన్తి యథా అయం అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో ఏకంసేన నిబ్బానం గచ్ఛతీతి నిబ్బానగమో, నిబ్బానగామీ, ఏవం నిబ్బానగమో మగ్గో తిత్థియసమయే నత్థి అసమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితత్తా అఞ్ఞతిత్థియవాదస్స. తేనాహ భగవా –

‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో, ఇధ దుతియో సమణో, ఇధ తతియో సమణో, ఇధ చతుత్థో సమణో, సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౪; మ. ని. ౧.౧౩౯; అ. ని. ౪.౨౪౧).

ఇతీతి ఏవం. అస్సూతి నిపాతమత్తం. సఙ్ఘన్తి భిక్ఖుసఙ్ఘం, ఉక్కట్ఠనిద్దేసోయం యథా ‘‘సత్థా దేవమనుస్సాన’’న్తి. సఙ్ఘన్తి వా సమూహం, వేనేయ్యజనన్తి అధిప్పాయో. భగవాతి భాగ్యవన్తతాదీహి కారణేహి భగవా, అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన పరమత్థదీపనియం ఇతివుత్తకవణ్ణనాయం వుత్తనయేన వేదితబ్బో. సత్థాతి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి యథారహం అనుసాసతీతి సత్థా. సయన్తి సయమేవ. అయఞ్హేత్థ అత్థో – ‘‘సీలాదిక్ఖన్ధత్తయసఙ్గహో సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం అట్ఠన్నం అఙ్గానం వసేన అట్ఠఙ్గికో నిబ్బానగామీ అరియమగ్గో యథా మమ సాసనే అత్థి, ఏవం బాహిరకసమయే మగ్గో నామ నత్థీ’’తి సీహనాదం నదన్తో అమ్హాకం సత్థా భగవా సయమేవ సయమ్భూఞాణేన ఞాతం, సయమేవ వా మహాకరుణాసఞ్చోదితో హుత్వా అత్తనో దేసనావిలాససమ్పత్తియా హత్థతలే ఆమలకం వియ దస్సేన్తో భిక్ఖుసఙ్ఘం వేనేయ్యజనతం అనుసాసతి ఓవదతీతి.

నాగితత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. పవిట్ఠత్థేరగాథావణ్ణనా

ఖన్ధా దిట్ఠా యథాభూతన్తి ఆయస్మతో పవిట్ఠత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం కరోన్తో అత్థదస్సిస్స భగవతో కాలే కేసవో నామ తాపసో హుత్వా ఏకదివసం సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుత్వా పసన్నమానసో అభివాదేత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధరట్ఠే బ్రాహ్మణకులే ఉప్పజ్జిత్వా అనుక్కమేన విఞ్ఞుతం పత్తో నేక్ఖమ్మనిన్నజ్ఝాసయతాయ పరిబ్బాజకపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా తత్థ సిక్ఖితబ్బం సిక్ఖిత్వా విచరన్తో ఉపతిస్సకోలితానం బుద్ధసాసనే పబ్బజితభావం సుత్వా ‘‘తేపి నామ మహాపఞ్ఞా తత్థ పబ్బజితా, తదేవ మఞ్ఞే సేయ్యో’’తి సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజి. తస్స సత్థా విపస్సనం ఆచిక్ఖి. సో విపస్సనం ఆరభిత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౪.౫౫-౫౯) –

‘‘నారదో ఇతి మే నామం, కేసవో ఇతి మం విదూ;

కుసలాకుసలం ఏసం, అగమం బుద్ధసన్తికం.

‘‘మేత్తచిత్తో కారుణికో, అత్థదస్సీ మహాముని;

అస్సాసయన్తో సత్తే సో, ధమ్మం దేసేతి చక్ఖుమా.

‘‘సకం చిత్తం పసాదేత్వా, సిరే కత్వాన అఞ్జలిం;

సత్థారం అభివాదేత్వా, పక్కామిం పాచినాముఖో.