౧౦. దసమవగ్గో

౧. పరిపుణ్ణకత్థేరగాథావణ్ణనా

న తథా మతం సతరసన్తి ఆయస్మతో పరిపుణ్ణకత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో ధమ్మదస్సిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థరి పరినిబ్బుతే సత్థు చేతియే పుప్ఫాదీహి ఉళారం పూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవేసు నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కపిలవత్థుస్మిం సక్యరాజకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో పరిపుణ్ణవిభవతాయ పరిపుణ్ణకోతి పఞ్ఞాయిత్థ. సో విభవసమ్పన్నతాయ సబ్బకాలం సతరసం నామ ఆహారం పరిభుఞ్జన్తో సత్థు మిస్సకాహారపరిభోగం సుత్వా ‘‘తావ సుఖుమాలోపి భగవా నిబ్బానసుఖం అపేక్ఖిత్వా యథా తథా యాపేతి, కస్మా మయం ఆహారగిద్ధా హుత్వా ఆహారసుద్ధికా భవిస్సామ, నిబ్బానసుఖమేవ పన అమ్హేహి పరియేసితబ్బ’’న్తి సంసారే జాతసంవేగో ఘరావాసం పహాయ సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా భగవతా కాయగతాసతికమ్మట్ఠానే నియోజితో తత్థ పతిట్ఠాయ పటిలద్ధఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౫.౫-౯) –

‘‘నిబ్బుతే లోకనాథమ్హి, ధమ్మదస్సీనరాసభే;

ఆరోపేసిం ధజత్థమ్భం, బుద్ధసేట్ఠస్స చేతియే.

‘‘నిస్సేణిం మాపయిత్వాన, థూపసేట్ఠం సమారుహిం;

జాతిపుప్ఫం గహేత్వాన, థూపమ్హి అభిరోపయిం.

‘‘అహో బుద్ధో అహో ధమ్మో, అహో నో సత్థు సమ్పదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, థూపపూజాయిదం ఫలం.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, థూపసీఖసనామకా;

సోళసాసింసు రాజానో, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా ధమ్మే గారవబహుమానేన పీతివేగవిస్సట్ఠం ఉదానం ఉదానేన్తో ‘‘న తథా మతం సతరస’’న్తి గాథం అభాసి.

౯౧. తత్థ న తథా మతం సతరసం, సుధన్నం యం మయజ్జ పరిభుత్తన్తి తథాతి తేన పకారేన. మతన్తి అభిమతం. సతరసన్తి సతరసభోజనం ‘‘సతరసభోజనం నామ సతపాకసప్పిఆదీహి అభిసఙ్ఖతం భోజన’’న్తి వదన్తి. అథ వా అనేకత్థో సతసద్దో ‘‘సతసో సహస్ససో’’తిఆదీసు వియ. తస్మా యం భోజనం అనేకసూపం అనేకబ్యఞ్జనం, తం అనేకరసతాయ ‘‘సతరస’’న్తి వుచ్చతి, నానారసభోజనన్తి అత్థో. సుధా ఏవ అన్నం సుధాభోజనం దేవానం ఆహారో. యం మయజ్జ పరిభుత్తన్తి యం మయా అజ్జ అనుభుత్తం. ‘‘యం మయా పరిభుత్త’’న్తి చ ఇదం ‘‘సతరసం సుధన్న’’న్తి ఏత్థాపి యోజేతబ్బం. ఇదం వుత్తం హోతి – యం మయా అజ్జ ఏతరహి నిరోధసమాపత్తిసమాపజ్జనవసేన ఫలసమాపత్తిసమాపజ్జనవసేన చ అచ్చన్తమేవ సన్తం పణీతం నిబ్బానసుఖం పరిభుఞ్జియమానం, తం యథా మతం అభిమతం సమ్భావితం తథా రాజకాలే మయా పరిభుత్తం సతరసభోజనం దేవత్తభావే పరిభుత్తం సుధన్నఞ్చ న మతం నాభిమతం. కస్మా? ఇదఞ్హి అరియనిసేవితం నిరామిసం కిలేసానం అవత్థుభూతం, తం పన పుథుజ్జనసేవితం సామిసం కిలేసానం వత్థుభూతం, తం ఇమస్స సఙ్ఖమ్పి కలమ్పి కలభాగమ్పి న ఉపేతీతి. ఇదాని ‘‘యం మయజ్జ పరిభుత్త’’న్తి వుత్తధమ్మం దేసేన్తో అపరిమితదస్సినా గోతమేన, బుద్ధేన సుదేసితో ధమ్మో’’తి ఆహ. తస్సత్థో – అపరిమితం అపరిచ్ఛిన్నం ఉప్పాదవయాభావతో సన్తం అసఙ్ఖతధాతుం సయమ్భూఞాణేన పస్సీ, అపరిమితస్స అనన్తాపరిమేయ్యస్స ఞేయ్యస్స దస్సావీతి తేన అపరిమితదస్సినా గోతమగోత్తేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన ‘‘ఖయం విరాగం అమతం పణీత’’న్తి (ఖు. పా. ౬.౪; సు. ని. ౨౨౭) చ ‘‘మదనిమ్మదనో పిపాసవినయో’’ (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦) ‘‘సబ్బసఙ్ఖారసమథో’’తి (అ. ని. ౫.౧౪౦; ౧౦.౬) చ ఆదినా సుట్ఠు దేసితో ధమ్మో, నిబ్బానం మయా అజ్జ పరిభుత్తన్తి యోజనా.

పరిపుణ్ణకత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. విజయత్థేరగాథావణ్ణనా

యస్సాసవా పరిక్ఖీణాతి ఆయస్మతో విజయత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో పియదస్సిస్స భగవతో కాలే విభవసమ్పన్నే కులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థరి పరినిబ్బుతే తస్స థూపస్స రతనఖచితం వేదికం కారేత్వా తత్థ ఉళారం వేదికామహం కారేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన అనేకసతే అత్తభావే మణిఓభాసేన విచరి. ఏవం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి, విజయోతిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో బ్రాహ్మణవిజ్జాసు నిప్ఫత్తిం గతో తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అరఞ్ఞాయతనే ఝానలాభీ హుత్వా విహరన్తో బుద్ధుప్పాదం సుత్వా ఉప్పన్నప్పసాదో సత్థు సన్తికం ఉపసఙ్కమిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. తస్స సత్థా ధమ్మం దేసేసి. సో ధమ్మం సుత్వా పబ్బజిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౫.౧౦-౧౪) –

‘‘నిబ్బుతే లోకనాథమ్హి, పియదస్సీనరుత్తమే;

పసన్నచిత్తో సుమనో, ముత్తావేదిమకాసహం.

‘‘మణీహి పరివారేత్వా, అకాసిం వేదిముత్తమం;

వేదికాయ మహం కత్వా, తత్థ కాలఙ్కతో అహం.

‘‘యం యం యోనుపపజ్జామి, దేవత్తం అథ మానుసం;

మణీ ధారేన్తి ఆకాసే, పుఞ్ఞకమ్మస్సిదం ఫలం.

‘‘సోళసితో కప్పసతే, మణిప్పభాసనామకా;

ఛత్తింసాసింసు రాజానో, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో ‘‘యస్సాసవా పరిక్ఖీణా’’తి గాథం అభాసి.

౯౨. తత్థ యస్సాసవా పరిక్ఖీణాతి యస్స ఉత్తమపుగ్గలస్స కామాసవాదయో చత్తారో ఆసవా సబ్బసో ఖీణా అరియమగ్గేన ఖేపితా. ఆహారే చ అనిస్సితోతి యో చ ఆహారే తణ్హాదిట్ఠినిస్సయేహి అనిస్సితో అగధితో అనజ్ఝాపన్నో, నిదస్సనమత్తం, ఆహారసీసేనేత్థ చత్తారోపి పచ్చయా గహితాతి దట్ఠబ్బం. పచ్చయపరియాయో వా ఇధ ఆహార-సద్దో వేదితబ్బో. ‘‘సుఞ్ఞతో అనిమిత్తో చా’’తి ఏత్థ అప్పణిహితవిమోక్ఖోపి గహితోయేవ, తీణిపి చేతాని నిబ్బానస్సేవ నామాని. నిబ్బానఞ్హి రాగాదీనం అభావేన సుఞ్ఞం, తేహి విముత్తఞ్చాతి సుఞ్ఞతవిమోక్ఖో, తథా రాగాదినిమిత్తాభావేన సఙ్ఖారనిమిత్తాభావేన చ అనిమిత్తం, తేహి విముత్తఞ్చాతి అనిమిత్తవిమోక్ఖో, రాగాదిపణిధీనం అభావేన అప్పణిహితం, తేహి విముత్తఞ్చాతి అప్పణిహితో విమోక్ఖోతి వుచ్చతి. ఫలసమాపత్తివసేన తం ఆరమ్మణం కత్వా విహరన్తస్స అయమ్పి తివిధో విమోక్ఖో యస్స గోచరో, ఆకాసేవ సకున్తానం, పదం తస్స దురన్నయన్తి యథా ఆకాసే గచ్ఛన్తానం సకుణానం ‘‘ఇమస్మిం ఠానే పాదేహి అక్కమిత్వా గతా, ఇదం ఠానం ఉరేన పహరిత్వా గతా, ఇదం సీసేన, ఇదం పక్ఖేహీ’’తి న సక్కా ఞాతుం, ఏవమేవ ఏవరూపస్స భిక్ఖునో ‘‘నిరయపదాదీసు ఇమినా నామ పదేన గతో’’తి ఞాపేతుఞ్చ న సక్కాతి.

విజయత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఏరకత్థేరగాథావణ్ణనా

దుక్ఖా కామా ఏరకాతి ఆయస్మతో ఏరకత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం సత్థారం దిస్వా పసన్నమానసో సత్థు కిఞ్చి దాతబ్బయుత్తకం అలభన్తో ‘‘హన్దాహం కాయసారం పుఞ్ఞం కరిస్సామీ’’తి సత్థు గమనమగ్గం సోధేత్వా సమం అకాసి. సత్థా తేన తథాకతం మగ్గం పటిపజ్జి. సో తత్థ భగవన్తం దిస్వా పసన్నమానసో వన్దిత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ పసన్నచిత్తో యావ దస్సనుపచారసమతిక్కమా బుద్ధారమ్మణం పీతిం అవిజహన్తో అట్ఠాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తో అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం సమ్భావనీయస్స కుటుమ్బియస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, ఏరకోతిస్స నామం అహోసి అభిరూపో దస్సనీయో పాసాదికో ఇతికత్తబ్బతాసు పరమేన వేయ్యత్తియేన సమన్నాగతో. తస్స మాతాపితరో కులేన రూపేన ఆచారేన వయేన కోసల్లేన చ అనుచ్ఛవికం దారికం ఆనేత్వా వివాహకమ్మం అకంసు. సో తాయ సద్ధిం సంవాసేన గేహే వసన్తో పచ్ఛిమభవికత్తా కేనచిదేవ సంవేగవత్థునా సంసారే సంవిగ్గమానసో సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజి, తస్స సత్థా కమ్మట్ఠానం అదాసి. సో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా కతిపయదివసాతిక్కమేన ఉక్కణ్ఠాభిభూతో విహాసి. అథ సత్థా తస్స చిత్తప్పవత్తిం ఞత్వా ఓవాదవసేన ‘‘దుక్ఖా కామా ఏరకా’’తి గాథం అభాసి. సో తం సుత్వా ‘‘అయుత్తం మయా కతం, యోహం ఏవరూపస్స సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా తం విస్సజ్జేన్తో మిచ్ఛావితక్కబహులో విహాసి’’న్తి సంవేగజాతో విపస్సనాయ యుత్తప్పయుత్తో నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౫.౩౨-౩౬) –

‘‘ఉత్తరిత్వాన నదికం, వనం గచ్ఛతి చక్ఖుమా;

తమద్దసాసిం సమ్బుద్ధం, సిద్ధత్థం వరలక్ఖణం.

‘‘కుదాలపిటకమాదాయ, సమం కత్వాన తం పథం;

సత్థారం అభివాదేత్వా, సకం చిత్తం పసాదయిం.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, మగ్గదానస్సిదం ఫలం.

‘‘సత్తపఞ్ఞాసకప్పమ్హి, ఏకో ఆసిం జనాధిపో;

నామేన సుప్పబుద్ధోతి, నాయకో సో నరిస్సరో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహా పన హుత్వా అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౯౩. ‘‘దుక్ఖా కామా ఏరక, న సుఖా కామా ఏరక;

యో కామే కామయతి, దుక్ఖం సో కామయతి ఏరక;

యో కామే న కామయతి, దుక్ఖం సో న కామయతి ఏరకా’’తి. –

తమేవ భగవతా వుత్తగాథం పచ్చుదాహాసి.

తత్థ దుక్ఖా కామాతి ఇమే వత్థుకామకిలేసకామా దుక్ఖవత్థుతాయ విపరిణామదుక్ఖసంసారదుక్ఖసభావతో చ, దుక్ఖా దుక్ఖమా దుక్ఖనిబ్బత్తికా. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘అప్పస్సాదా కామా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’’తిఆది (పాచి. ౪౧౭; మ. ని. ౧.౨౩౪). ఏరకాతి పఠమం తావ భగవా తం ఆలపతి, పచ్ఛా పన థేరో అత్తానం నామేన కథేసి. న సుఖా కామాతి కామా నామేతే జానన్తస్స సుఖా న హోన్తి, అజానన్తస్స పన సుఖతో ఉపట్ఠహన్తి. యథాహ – ‘‘యో సుఖం దుక్ఖతో అద్ద, దుక్ఖమద్దక్ఖి సల్లతో’’తిఆది (సం. ని. ౪.౨౫౩; ఇతివు. ౫౩; థేరగా. ౯౮౬). యో కామే కామయతి, దుక్ఖం సో కామయతీతి యో సత్తో కిలేసకామేన వత్థుకామే కామయతి, తస్స తం కామనం సమ్పతి సపరిళాహతాయ, ఆయతిం అపాయదుక్ఖహేతుతాయ చ వట్టదుక్ఖహేతుతాయ చ దుక్ఖం. వత్థుకామా పన దుక్ఖస్స వత్థుభూతా. ఇతి సో దుక్ఖసభావం దుక్ఖనిమిత్తం దుక్ఖవత్థుఞ్చ కామయతీతి వుత్తో. ఇతరం పటిపక్ఖవసేన తమేవత్థం ఞాపేతుం వుత్తం, తస్మా తస్సత్థో వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బో.

ఏరకత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. మేత్తజిత్థేరగాథావణ్ణనా

నమో హి తస్స భగవతోతి ఆయస్మతో మేత్తజిత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర అనోమదస్సిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సాసనే అభిప్పసన్నో హుత్వా బోధిరుక్ఖస్స ఇట్ఠకాహి వేదికం చినిత్వా సుధాపరికమ్మం కారేసి. సత్థా తస్స అనుమోదనం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధరట్ఠే అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, మేత్తజీతిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో కామేసు ఆదీనవం దిస్వా తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అరఞ్ఞే విహరన్తో బుద్ధుప్పాదం సుత్వా పుబ్బహేతునా చోదియమానో సత్థు సన్తికం గన్త్వా పవత్తినివత్తియో ఆరబ్భ పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా సత్థారా పఞ్హే విస్సజ్జితే పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౫.౨౬-౩౧) –

‘‘అనోమదస్సీమునినో, బోధివేదిమకాసహం;

సుధాయ పిణ్డం దత్వాన, పాణికమ్మం అకాసహం.

‘‘దిస్వా తం సుకతం కమ్మం, అనోమదస్సీ నరుత్తమో;

భిక్ఖుసఙ్ఘే ఠితో సత్థా, ఇమా గాథా అభాసథ.

‘‘ఇమినా సుధకమ్మేన, చేతనాపణిధీహి చ;

సమ్పత్తిం అనుభోత్వాన, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతి.

‘‘పసన్నముఖవణ్ణోమ్హి, ఏకగ్గో సుసమాహితో;

ధారేమి అన్తిమం దేహం, సమ్మాసమ్బుద్ధసాసనే.

‘‘ఇతో కప్పసతే ఆసిం, పరిపుణ్ణే అనూనకే;

రాజా సబ్బఘనో నామ, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా సత్థారం థోమేన్తో –

౯౪. ‘‘నమో హి తస్స భగవతో, సక్యపుత్తస్స సిరీమతో;

తేనాయం అగ్గప్పత్తేన, అగ్గధమ్మో సుదేసితో’’తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ నమోతి నమక్కారో. హీతి నిపాతమత్తం. తస్సాతి యో సో భగవా సమత్తింసపారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భఞ్జిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, సక్యరాజస్స పుత్తోతి సక్యపుత్తో. అనఞ్ఞసాధారణాయ పుఞ్ఞసమ్పత్తియా చ సమ్భావితో ఉత్తమాయ రూపకాయసిరియా ధమ్మకాయసిరియా చ సమన్నాగతత్తా సిరీమా, తస్స భగవతో సక్యపుత్తస్స సిరీమతో నమో అత్థు, తం నమామీతి అత్థో. తేనాతి తేన భగవతా. అయన్తి తస్స ధమ్మస్స అత్తనో పచ్చక్ఖతాయ వదతి. అగ్గప్పత్తేనాతి అగ్గం సబ్బఞ్ఞుతం, సబ్బేహి వా గుణేహి అగ్గభావం సేట్ఠభావం పత్తేన. అగ్గధమ్మోతి అగ్గో ఉత్తమో నవవిధలోకుత్తరో ధమ్మో సుట్ఠు అవిపరీతం దేసితో పవేదితోతి.

మేత్తజిత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. చక్ఖుపాలత్థేరగాథావణ్ణనా

అన్ధోహం హతనేత్తోస్మీతి ఆయస్మతో చక్ఖుపాలత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సోపి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని కరోన్తో సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో భగవతి పరినిబ్బుతే థూపమహే కయిరమానే ఉమాపుప్ఫం గహేత్వా థూపం పూజేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం మహాసువణ్ణస్స నామ కుటుమ్బికస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, తస్స పాలోతి నామమకంసు. మాతా తస్స ఆధావిత్వా పరిధావిత్వా విచరణకాలే అఞ్ఞం పుత్తం లభి. తస్స మాతాపితరో చూళపాలోతి నామం కత్వా ఇతరం మహాపాలోతి వోహరింసు. అథ తే వయప్పత్తే ఘరబన్ధనేన బన్ధింసు. తస్మిం సమయే సత్థా సావత్థియం విహరతి జేతవనే. తత్థ మహాపాలో జేతవనం గచ్ఛన్తేహి ఉపాసకేహి సద్ధిం విహారం గన్త్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో కుటుమ్బభారం కనిట్ఠభాతికస్సేవ భారం కత్వా సయం పబ్బజిత్వా లద్ధూపసమ్పదో ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తికే పఞ్చవస్సాని వసిత్వా వుట్ఠవస్సో పవారేత్వా సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సట్ఠిమత్తే సహాయభిక్ఖూ లభిత్వా తేహి సద్ధిం భావనానుకూలం వసనట్ఠానం పరియేసన్తో అఞ్ఞతరం పచ్చన్తగామం నిస్సాయ గామవాసికేహి ఉపాసకేహి కారేత్వా దిన్నాయ అరఞ్ఞాయతనే పణ్ణసాలాయ వసన్తో సమణధమ్మం కరోతి. తస్స అక్ఖిరోగో ఉప్పన్నో. వేజ్జో భేసజ్జం సమ్పాదేత్వా అదాసి. సో వేజ్జేన వుత్తవిధానం న పటిపజ్జి. తేనస్స రోగో వడ్ఢి. సో ‘‘అక్ఖిరోగవూపసమనతో కిలేసరోగవూపసమనమేవ మయ్హం వర’’న్తి అక్ఖిరోగం అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా విపస్సనాయయేవ యుత్తప్పయుత్తో అహోసి. తస్స భావనం ఉస్సుక్కాపేన్తస్స అపుబ్బం అచరిమం అక్ఖీని చేవ కిలేసా చ భిజ్జింసు. సో సుక్ఖవిపస్సకో అరహా అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౫.౨౧-౨౫) –

‘‘నిబ్బుతే లోకమహితే, ఆహుతీనం పటిగ్గహే;

సిద్ధత్థమ్హి భగవతి, మహాథూపమహో అహు.

‘‘మహే పవత్తమానమ్హి, సిద్ధత్థస్స మహేసినో;

ఉమాపుప్ఫం గహేత్వాన, థూపమ్హి అభిరోపయిం.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, యం పుప్ఫమభిరోపయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, థూపపూజాయిదం ఫలం.

‘‘ఇతో చ నవమే కప్పే, సోమదేవసనామకా;

పఞ్చాసీతిసు రాజానో, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అథ థేరే అక్ఖిరోగేన విహారే ఓహీనే గామం పిణ్డాయ గతే భిక్ఖూ దిస్వా ఉపాసకా ‘‘కస్మా థేరో నాగతో’’తి పుచ్ఛిత్వా తమత్థం సుత్వా సోకాభిభూతా పిణ్డపాతం ఉపనేత్వా, ‘‘భన్తే, కిఞ్చి మా చిన్తయిత్థ, ఇదాని మయమేవ పిణ్డపాతం ఆనేత్వా ఉపట్ఠహిస్సామా’’తి తథా కరోన్తి. భిక్ఖూ థేరస్స ఓవాదే ఠత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పత్వా వుట్ఠవస్సా పవారేత్వా, ‘‘సత్థారం వన్దితుం సావత్థిం గమిస్సామ, భన్తే’’తి ఆహంసు. థేరో, ‘‘అహం దుబ్బలో అచక్ఖుకో, మగ్గో చ సఉపద్దవో, మయా సద్ధిం గచ్ఛన్తానం తుమ్హాకం పరిస్సయో భవిస్సతి, తుమ్హే పఠమం గచ్ఛథ, గన్త్వా సత్థారం మహాథేరే చ మమ వన్దనాయ వన్దథ, చూళపాలస్స మమ పవత్తిం కథేత్వా కఞ్చి పురిసం పేసేయ్యాథా’’తి ఆహ. తే పునపి యాచిత్వా గమనం అలభన్తా ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా సేనాసనం సంసామేత్వా ఉపాసకే ఆపుచ్ఛిత్వా అనుక్కమేన జేతవనం గన్త్వా సత్థారం మహాథేరే చ తస్స వన్దనాయ వన్దిత్వా దుతియదివసే సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా చూళపాలస్స తం పవత్తిం వత్వా తేన ‘‘అయం, భన్తే, మయ్హం భాగినేయ్యో పాలితో నామ, ఇమం పేసిస్సామీ’’తి వుత్తే, ‘‘మగ్గో సపరిస్సయో, న సక్కా ఏకేన గహట్ఠేన గన్తుం, తస్మా పబ్బాజేతబ్బో’’తి తం పబ్బాజేత్వా పేసేసుం. సో అనుక్కమేన థేరస్స సన్తికం గన్త్వా అత్తానం తస్స ఓరోచేత్వా తం గహేత్వా ఆగచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే అఞ్ఞతరస్స గామస్స సామన్తా అరఞ్ఞట్ఠానే ఏకిస్సా కట్ఠహారియా గాయన్తియా సద్దం సుత్వా పటిబద్ధచిత్తో హుత్వా యట్ఠికోటిం విస్సజ్జేత్వా ‘‘తిట్ఠథ, భన్తే, ముహుత్తం యావాహం ఆగచ్ఛామీ’’తి వత్వా తస్సా సన్తికం గన్త్వా తత్థ సీలవిపత్తిం పాపుణి. థేరో ఇదానిమేవ ఇత్థియా గీతసద్దో సుతో, సామణేరో చ చిరాయతి, నూన సీలవిపత్తిం పత్తో భవిస్సతీ’’తి చిన్తేసి. సోపి ఆగన్త్వా ‘‘గచ్ఛామ, భన్తే’’తి ఆహ. థేరో ‘‘కిం పాపో జాతోసీ’’తి పుచ్ఛి. సామణేరో తుణ్హీ హుత్వా పున పుచ్ఛితోపి న కథేసి. థేరో ‘‘తాదిసేన పాపేన మయ్హం యట్ఠిగహణకిచ్చం నత్థి, గచ్ఛ త్వ’’న్తి వత్వా పున తేన ‘‘బహుపరిస్సయో మగ్గో, తుమ్హే చ అన్ధా, కథం గమిస్సథా’’తి వుత్తే ‘‘బాల ఇధేవ మే నిపజ్జిత్వా మరన్తస్సాపి అపరాపరం పరివత్తేన్తస్సాపి తాదిసేన గమనం నామ నత్థీ’’తి ఇమమత్థం దస్సేన్తో –

౯౫. ‘‘అన్ధోహం హతనేత్తోస్మి, కన్తారద్ధానపక్ఖన్దో;

సయమానోపి గచ్ఛిస్సం, న సహాయేన పాపేనా’’తి. – గాథం అభాసిత్థ;

తత్థ అన్ధోతి చక్ఖువికలో. హతనేత్తోతి వినట్ఠచక్ఖుకో, తేన ‘‘పయోగవిపత్తివసేనాహం ఉపహతనేత్తతాయ అన్ధో, న జచ్చన్ధభావేనా’’తి యథావుత్తం అన్ధభావం విసేసేతి. అథ వా ‘‘అన్ధో’’తి ఇదం ‘‘అన్ధే జిణ్ణే మాతాపితరో పోసేతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౨౮౮) వియ మంసచక్ఖువేకల్లదీపనం, ‘‘సబ్బేపిమే పరిబ్బాజకా అన్ధా అచక్ఖుకా’’ (ఉదా. ౫౪) ‘‘అన్ధో ఏకచక్ఖు ద్విచక్ఖూ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౨౯) వియ న పఞ్ఞాచక్ఖువేకల్లదీపనన్తి దస్సేతుం ‘‘హతనేత్తోస్మీ’’తి వుత్తం, తేన ముఖ్యమేవ అన్ధభావం దస్సేతి. కన్తారద్ధానపక్ఖన్దోతి కన్తారే వివనే దీఘమగ్గం అనుపవిట్ఠో, న జాతికన్తారాదిగహనం సంసారద్ధానం పటిపన్నోతి అధిప్పాయో. తాదిసఞ్హి కన్తారద్ధానం అయం థేరో సమతిక్కమిత్వా ఠితో, సయమానోపీతి సయన్తోపి, పాదేసు అవహన్తేసు ఉరేన జణ్ణుకాహి చ భూమియం సంసరన్తో పరివత్తేన్తోపి గచ్ఛేయ్యం. న సహాయేన పాపేనాతి తాదిసేన పాపపుగ్గలేన సహాయభూతేన సద్ధిం న గచ్ఛిస్సన్తి యోజనా. తం సుత్వా ఇతరో సంవేగజాతో ‘‘భారియం వత మయా సాహసికకమ్మం కత’’న్తి బాహా పగ్గయ్హ కన్దన్తో వనసణ్డం పక్ఖన్దో చ అహోసి. అథ థేరస్స సీలతేజేన పణ్డుకమ్బలసిలాసనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. తేన సక్కో తం కారణం ఞత్వా థేరస్స సన్తికం గన్త్వా సావత్థిగామిపురిసం వియ అత్తానం ఞాపేత్వా యట్ఠికోటిం గణ్హన్తో మగ్గం సఙ్ఖిపిత్వా తదహేవ సాయన్హే సావత్థియం థేరం నేత్వా తత్థ జేతవనే చూళపాలితేన కారితాయ పణ్ణసాలాయ ఫలకే నిసీదాపేత్వా తస్స సహాయవణ్ణేన థేరస్స ఆగతభావం జానాపేత్వా పక్కామి; చూళపాలితోపి తం యావజీవం సక్కచ్చం ఉపట్ఠాసీతి.

చక్ఖుపాలత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఖణ్డసుమనత్థేరగాథావణ్ణనా

ఏకపుప్ఫం చజిత్వానాతి ఆయస్మతో ఖణ్డసుమనత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థరి పరినిబ్బుతే తస్స థూపస్స సమన్తతో చన్దనవేదికాయ పరిక్ఖిపిత్వా మహన్తం పూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు ఉళారం సమ్పత్తిం అనుభవన్తో కస్సపస్స భగవతో కాలే కుటుమ్బికకులే నిబ్బత్తో సత్థరి పరినిబ్బుతే కనకథూపం ఉద్దిస్స రఞ్ఞా పుప్ఫపూజాయ కయిరమానాయ పుప్ఫాని అలభన్తో ఏకం ఖణ్డసుమనపుప్ఫం దిస్వా మహతా మూలేన తం కిణిత్వా గణ్హన్తో చేతియే పూజం కరోన్తో ఉళారం పీతిసోమనస్సం ఉప్పాదేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అసీతి వస్సకోటియో సగ్గసుఖం అనుభవిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే పావాయం మల్లరాజకులే నిబ్బత్తి. తస్స జాతకాలే గేహే ఖణ్డసక్ఖరా సుమనపుప్ఫాని చ ఉప్పన్నాని అహేసుం. తేనస్స ఖణ్డసుమనోతి నామమకంసు. సో విఞ్ఞుతం పత్తో భగవతి పావాయం చున్దస్స అమ్బవనే విహరన్తే ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౫.౧౫-౨౦) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, లోకజేట్ఠో నరాసభో;

జలిత్వా అగ్గిక్ఖన్ధోవ, సమ్బుద్ధో పరినిబ్బుతో.

‘‘నిబ్బుతే చ మహావీరే, థూపో విత్థారికో అహు;

దూరతోవ ఉపట్ఠేన్తి, ధాతుగేహవరుత్తమే.

‘‘పసన్నచిత్తో, సుమనో, అకం చన్దనవేదికం;

దిస్సతి థూపఖన్ధో చ, థూపానుచ్ఛవికో తదా.

‘‘భవే నిబ్బత్తమానమ్హి, దేవత్తే అథ మానుసే;

ఓమత్తం మే న పస్సామి, పుబ్బకమ్మస్సిదం ఫలం.

‘‘పఞ్చదసకప్పసతే, ఇతో అట్ఠ జనా అహుం;

సబ్బే సమత్తనామా తే చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పురిమజాతిం అనుస్సరన్తో తత్థ అత్తనో సుమనపుప్ఫపరిచ్చాగస్స సగ్గసమ్పత్తినిమిత్తకం నిబ్బానూపనిస్సయతఞ్చ దిస్వా ఉదానవసేన తమత్థం పకాసేన్తో –

౯౬. ‘‘ఏకపుప్ఫం చజిత్వాన, అసీతి వస్సకోటియో;

సగ్గేసు పరిచారేత్వా, సేసకేనమ్హి నిబ్బుతో’’తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ ఏకపుప్ఫన్తి ఏకం కుసుమం, తం పన ఇధ సుమనపుప్ఫం అధిప్పేతం. చజిత్వానాతి సత్థు థూపపూజాకరణవసేన పరిచ్చజిత్వా పరిచ్చాగహేతు. అసీతి వస్సకోటియోతి మనుస్సగణనాయ వస్సానం అసీతి కోటియో, అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం, ఇదఞ్చ ఛసు కామసగ్గేసు దుతియే అపరాపరుప్పత్తివసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తస్మా సగ్గేసూతి తావతింససఙ్ఖాతే సగ్గలోకే, పునప్పునం ఉప్పజ్జనవసేన హేత్థ బహువచనం. పరిచారేత్వాతి రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు ఇన్ద్రియాని పరిచారేత్వా సుఖం అనుభవిత్వా, దేవచ్ఛరాహి వా అత్తానం పరిచారేత్వా ఉపట్ఠాపేత్వా. సేసకేనమ్హి నిబ్బుతోతి పుప్ఫపూజాయ వసేన పవత్తకుసలచేతనాసు భవసమ్పత్తి దాయకకమ్మతో సేసేన యం తత్థ వివట్టూపనిస్సయభూతం, తం సన్ధాయ వదతి. బహూ హి తత్థ పుబ్బాపరవసేన పవత్తా చేతనా. సేసకేనాతి వా తస్సేవ కమ్మస్స విపాకావసేసేన అపరిక్ఖీణేయేవ తస్మిం కమ్మవిపాకే నిబ్బుతో అమ్హి, కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతోస్మి. ఏతేన యస్మిం అత్తభావే ఠత్వా అత్తనా అరహత్తం సచ్ఛికతం, సోపి చరిమత్తభావో తస్స కమ్మవిపాకోతి దస్సేతి. యాదిసం సన్ధాయ అఞ్ఞత్థాపి ‘‘తస్సేవ కమ్మస్స విపాకావసేసేనా’’తి (పారా. ౨౨౮; సం. ని. ౧.౧౩౧) వుత్తం.

ఖణ్డసుమనత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. తిస్సత్థేరగాథావణ్ణనా

హిత్వా సతపలం కంసన్తి ఆయస్మతో తిస్సత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో విపస్సిస్స భగవతో కాలే యానకారకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం భగవన్తం దిస్వా పసన్నమానసో చన్దనఖణ్డేన ఫలకం కత్వా భగవతో ఉపనామేసి, తఞ్చ భగవా పరిభుఞ్జి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రోరువనగరే రాజకులే నిబ్బత్తి. సో వయప్పత్తో పితరి కాలఙ్కతే రజ్జే పతిట్ఠితో బిమ్బిసారరఞ్ఞో అదిట్ఠసహాయో హుత్వా తస్స మణిముత్తావత్థాదీని పణ్ణాకారాని పేసేసి. తస్స రాజా బిమ్బిసారో పుఞ్ఞవన్తతం సుత్వా పటిపాభతం పేసేన్తో చిత్తపటే బుద్ధచరితం సువణ్ణపట్టే చ పటిచ్చసముప్పాదం లిఖాపేత్వా పేసేసి. సో తం దిస్వా పురిమబుద్ధేసు కతాధికారతాయ పచ్ఛిమభవికతాయ చ చిత్తపటే దస్సేన్తం బుద్ధచరితం సువణ్ణపట్టకే లిఖితం పటిచ్చసముప్పాదక్కమఞ్చ ఓలోకేత్వా పవత్తినివత్తియో సల్లక్ఖేత్వా సాసనక్కమం హదయే ఠపేత్వా సఞ్జాతసంవేగో ‘‘దిట్ఠో మయా భగవతో వేసో, సాసనక్కమో చ ఏకపదేసేన ఞాతో, బహుదుక్ఖా కామా బహుపాయాసా, కిం దాని మయ్హం ఘరావాసేనా’’తి రజ్జం పహాయ కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేన్తో భగవన్తం ఉద్దిస్స పబ్బజిత్వా మత్తికాపత్తం గహేత్వా రాజా పుక్కుసాతి వియ మహాజనస్స పరిదేవన్తస్సేవ నగరతో నిక్ఖమిత్వా అనుక్కమేన రాజగహం గన్త్వా తత్థ సప్పసోణ్డికపబ్భారే విహరన్తం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. సత్థా ధమ్మం దేసేసి. సో ధమ్మదేసనం సుత్వా విపస్సనాయ కమ్మట్ఠానం గహేత్వా యుత్తప్పయుత్తో విహరన్తో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౫.౩౭-౪౨) –

‘‘యానకారో పురే ఆసిం, దారుకమ్మే సుసిక్ఖితో;

చన్దనం ఫలకం కత్వా, అదాసిం లోకబన్ధునో.

‘‘పభాసతి ఇదం బ్యమ్హం, సువణ్ణస్స సునిమ్మితం;

హత్థియానం అస్సయానం, దిబ్బయానం ఉపట్ఠితం.

‘‘పాసాదా సివికా చేవ, నిబ్బత్తన్తి యదిచ్ఛకం;

అక్ఖుబ్భం రతనం మయ్హం, ఫలకస్స ఇదం ఫలం.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, ఫలకం యమహం దదిం;

దుగ్గతి నాభిజానామి, ఫలకస్స ఇదం ఫలం.

‘‘సత్తపఞ్ఞాసకప్పమ్హి, చతురో నిమ్మితావ్హయా;

సత్తరతనసమ్పన్నా, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా ఉదానవసేన అత్తనో పటిపత్తిం కథేన్తో –

౯౭. ‘‘హిత్వా సతపలం కంసం, సోవణ్ణం సతరాజికం;

అగ్గహిం మత్తికాపత్తం, ఇదం దుతియాభిసేచన’’న్తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ హిత్వాతి పరిచ్చజిత్వా. సతపలన్తి సతం పలాని యస్స, తం సతపలపరిమాణం. కంసన్తి థాలం. సోవణ్ణన్తి సువణ్ణమయం. సతరాజికన్తి భిత్తివిచిత్తతాయ చ అనేకరూపరాజిచిత్తతాయ చ అనేకలేఖాయుత్తం. అగ్గహిం మత్తికాపత్తన్తి ఏవరూపే మహారహే భాజనే పుబ్బే భుఞ్జిత్వా బుద్ధానం ఓవాదం కరోన్తో ‘‘ఇదానాహం తం ఛడ్డేత్వా మత్తికామయపత్తం అగ్గహేసిం, అహో, సాధు, మయా కతం అరియవతం అనుఠిత’’న్తి భాజనకిత్తనాపదేసేన రజ్జపరిచ్చాగం పబ్బజ్జూపగమనఞ్చ అనుమోదన్తో వదతి. తేనాహ ‘‘ఇదం దుతియాభిసేచన’’న్తి. పఠమం రజ్జాభిసేచనం ఉపాదాయ ఇదం పబ్బజ్జూపగమనం మమ దుతియం అభిసేచనం. తఞ్హి రాగాదీహి సంకిలిట్ఠం సాసఙ్కం సపరిసఙ్కం కమ్మం అనత్థసఞ్హితం దుక్ఖపటిబద్ధం నిహీనం, ఇదం పన తంవిపరియాయతో ఉత్తమం పణీతన్తి అధిప్పాయో.

తిస్సత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అభయత్థేరగాథావణ్ణనా

రూపం దిస్వా సతి ముట్ఠాతి ఆయస్మతో అభయత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సోపి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో సుమేధస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం సుమేధం భగవన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తో సళలపుప్ఫేహి పూజమకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవేసు నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా అభయోతి లద్ధనామో విఞ్ఞుతం పత్తో హేతుసమ్పత్తియా చోదియమానో ఏకదివసం విహారం గతో సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా కతపుబ్బకిచ్చో విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో విహరతి. అథస్స ఏకదివసం గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠస్స అలఙ్కతపటియత్తం మాతుగామం దిస్వా అయోనిసోమనసికారవసేన తస్స రూపం ఆరబ్భ ఛన్దరాగో ఉప్పజ్జి, సో విహారం పవిసిత్వా ‘‘సతిం విస్సజ్జిత్వా ఓలోకేన్తస్స రూపారమ్మణే మయ్హం కిలేసో ఉప్పన్నో, అయుత్తం మయా కత’’న్తి అత్తనో చిత్తం నిగ్గణ్హన్తో తావదేవ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౫.౪౩-౪౭) –

‘‘సుమేధో నామ నామేన, సయమ్భూ అపరాజితో;

వివేకమనుబ్రూహన్తో, అజ్ఝోగహి మహావనం.

‘‘సళలం పుప్ఫితం దిస్వా, గన్థిత్వాన వటంసకం;

బుద్ధస్స అభిరోపేసిం, సమ్ముఖా లోకనాయకం.

‘‘తింసకప్పసహస్సమ్హి, యం పుప్ఫమభిరోపయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘ఊనవీసే కప్పసతే, సోళసాసుం సునిమ్మితా;

సత్తరతనసమ్పన్నా, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో కిలేసుప్పత్తినిదస్సనేన ‘‘కిలేసే అనువత్తేన్తస్స వట్టదుక్ఖతో నత్థేవ సీసుక్ఖిపనం. అహం పన తే నానువత్తి’’న్తి దస్సేన్తో –

౯౮. ‘‘రూపం దిస్వా సతి ముట్ఠా, పియం నిమిత్తం మనసికరోతో;

సారత్తచిత్తో వేదేతి, తఞ్చ అజ్ఝోస తిట్ఠతి;

తస్స వడ్ఢన్తి ఆసవా, భవమూలోపగామినో’’తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ రూపన్తి రజ్జనీయం రూపాయతనం, తం పనేత్థ ఇత్థిరూపం అధిప్పేతం. దిస్వాతి చక్ఖునా దిస్వా, చక్ఖుద్వారానుసారేన నిమిత్తానుబ్యఞ్జనసల్లక్ఖణవసేన తం గహేత్వా, తస్స తథాగహణహేతూతి అత్థో. సతి ముట్ఠాతి అసుభసభావే కాయే ‘‘అసుభ’’న్త్వేవ పవత్తనసతి నట్ఠా. యథా పన రూపం దిస్వా సతి నట్ఠా, తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పియం నిమిత్తం మనసికరోతో’’తి. యథాఉపట్ఠితం ఆరమ్మణం ‘‘సుభం సుఖ’’న్తిఆదినా పియనిమిత్తం కత్వా అయోనిసోమనసికారేన మనసికరోతో సతి ముట్ఠాతి యోజనా. తథా భూతోవ సారత్తచిత్తో వేదేతీతి సుట్ఠు రత్తచిత్తో హుత్వా తం రూపారమ్మణం అనుభవతి అభినన్దతి, అభినన్దన్తో పన తఞ్చ అజ్ఝోస తిట్ఠతి అజ్ఝోసాయ తం ఆరమ్మణం గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా వత్తతి చేవ, ఏవంభూతస్స చ తస్స వడ్ఢన్తి ఆసవా భవమూలోపగామినోతి భవస్స సంసారస్స మూలభావం కారణభావం ఉపగమనసభావా కామాసవాదయో చత్తారోపి ఆసవా తస్స పుగ్గలస్స ఉపరూపరి వడ్ఢన్తియేవ, న హాయన్తి. మయ్హం పన పటిసఙ్ఖానే ఠత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా సచ్చాని పటివిజ్ఝన్తస్స మగ్గపటిపాటియా తే చత్తారోపి ఆసవా అనవసేసతో పహీనా పరిక్ఖీణాతి అధిప్పాయో.

అభయత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. ఉత్తియత్థేరగాథావణ్ణనా

సద్దం సుత్వా సతి ముట్ఠాతి ఆయస్మతో ఉత్తియత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో సుమేధస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం సత్థారం దిస్వా పసన్నచిత్తో గోనకాదిఅత్థతం సఉత్తరచ్ఛదం బుద్ధారహం పల్లఙ్కం గన్ధకుటియం పఞ్ఞాపేత్వా అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కపిలవత్థుస్మిం సక్యరాజకులే నిబ్బత్తి, తస్స ఉత్తియోతి నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో సత్థు ఞాతిసమాగమే బుద్ధానుభావం దిస్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం కరోన్తో ఏకదివసం నామం పిణ్డాయ పవిట్ఠో అన్తరామగ్గే మాతుగామస్స గీతసద్దం సుత్వా అయోనిసోమనసికారవసేన తత్థ ఛన్దరాగే ఉప్పన్నే పటిసఙ్ఖానబలేన తం విక్ఖమ్భేత్వా విహారం పవిసిత్వా సఞ్జాతసంవేగో దివాట్ఠానే నిసీదిత్వా తావదేవ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౫.౪౮-౫౨) –

‘‘సుమేధస్స భగవతో, లోకజేట్ఠస్స తాదినో;

పల్లఙ్కో హి మయా దిన్నో, సఉత్తరసపచ్ఛదో.

‘‘సత్తరతనసమ్పన్నో, పల్లఙ్కో ఆసి సో తదా;

మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ, నిబ్బత్తతి సదా మమ.

‘‘తింసకప్పసహస్సమ్హి, పల్లఙ్కమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, పల్లఙ్కస్స ఇదం ఫలం.

‘‘వీసకప్పసహస్సమ్హి, సువణ్ణాభా తయో జనా;

సత్తరతనసమ్పన్నా, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో కిలేసుప్పత్తినిదస్సనేన ‘‘కిలేసే అజిగుచ్ఛన్తస్స నత్థి వట్టదుక్ఖతో సీసుక్ఖిపనం, అహం పన తే జిగుచ్ఛిమేవా’’తి దస్సేన్తో –

౯౯. ‘‘సద్దం సుత్వా సతి ముట్ఠా, పియం నిమిత్తం మనసికరోతో;

సారత్తచిత్తో వేదేతి, తఞ్చ అజ్ఝోస తిట్ఠతి;

తస్స వడ్ఢన్తి ఆసవా, సంసార ఉపగామినో’’తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ సద్దన్తి రజ్జనీయం సద్దారమ్మణం, సంసారఉపగామినోతి –