౧౧. ఏకాదసమవగ్గో

౧. బేలట్ఠానికత్థేరగాథావణ్ణనా

హిత్వా గిహిత్తం అనవోసితత్తోతిఆదికా ఆయస్మతో బేలట్ఠానికత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో ఇతో ఏకతింసే కప్పే వేస్సభుస్స భగవతో కాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో బ్రాహ్మణసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం గన్త్వా ఘరావాసం పహాయ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఇసీహి పరివుతో విచరన్తో ఏకదివసం వేస్సభుం భగవన్తం దిస్వా పీతిసోమనస్సజాతో సత్థు ఞాణసమ్పత్తిం నిస్సాయ పసన్నమానసో ఞాణం ఉద్దిస్స పుప్ఫేహి పూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా బేలట్ఠానికోతి లద్ధనామో విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా కోసలరట్ఠే అరఞ్ఞే విహరన్తో అలసో కాయదళ్హిబహులో ఫరుసవాచో అహోసి, సమణధమ్మే చిత్తం న ఉప్పాదేసి. అథ నం భగవా ఞాణపరిపాకం ఓలోకేత్వా –

౧౦౧. ‘‘హిత్వా గిహిత్తం అనవోసితత్తో, ముఖనఙ్గలీ ఓదరికో కుసీతో;

మహావరాహోవ నివాపపుట్ఠో, పునప్పునం గబ్భముపేతి మన్దో’’తి. –

ఇమాయ ఓభాసగాథాయ సంవేజేసి. సో సత్థారం పురతో నిసిన్నం వియ దిస్వా తఞ్చ గాథం సుత్వా సంవేగజాతో ఞాణస్స పరిపాకం గతత్తా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౪.౪౧-౪౬) –

‘‘కణికారంవ జోతన్తం, నిసిన్నం పబ్బతన్తరే;

ఓభాసేన్తం దిసా సబ్బా, ఓసధిం వియ తారకం.

‘‘తయో మాణవకా ఆసుం, సకే సిప్పే సుసిక్ఖితా;

ఖారిభారం గహేత్వాన, అన్వేన్తి మమ పచ్ఛతో.

‘‘పుటకే సత్త పుప్ఫాని, నిక్ఖిత్తాని తపస్సినా;

గహేత్వా తాని ఞాణమ్హి, వేస్సభుస్సాభిరోపయిం.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం పుప్ఫమభిరోపయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఞాణపూజాయిదం ఫలం.

‘‘ఏకూనతింసకప్పమ్హి, విపులాభసనామకో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా సత్థు ఓవాదం పటిపూజేన్తో బ్యతిరేకముఖేన చ అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో తమేవ గాథం పచ్చుదాహాసి.

తత్థ హిత్వా గిహిత్తన్తి గహట్ఠభావం పరిచ్చజిత్వా పబ్బజిత్వాతి అత్థో. అనవోసితత్తోతి అనురూపం అవోసితత్తో, యదత్థం సాసనే పబ్బజన్తస్స అనురూపపరిఞ్ఞాదీనం అతీరితత్తా అపరియోసితభావో అకతకరణీయోతి అత్థో. అథ వా అనవోసితత్తోతి అనుఅవోసితసభావో, విసుద్ధీనం మగ్గానఞ్చ అనుపటిపాటియా వసితబ్బవాసస్స అకతావీ, దససు అరియవాసేసు అవుసితవాతి అత్థో. ముఖసఙ్ఖాతం నఙ్గలం ఇమస్స అత్థీతి ముఖనఙ్గలీ. నఙ్గలేన వియ పథవిం పరేసు ఫరుసవాచప్పయోగేన అత్తానం ఖనన్తోతి అత్థో. ఓదరికోతి ఉదరే పసుతో ఉదరపోసనతప్పరో. కుసీతోతి అలసో, భావనం అననుయుఞ్జన్తో. ఏవంభూతస్స నిప్ఫత్తిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మహావరాహోవ నివాపపుట్ఠో, పునప్పునం గబ్భముపేతి మన్దో’’తి. తస్సత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. ఏత్థ చ యథా పబ్బజిత్వా అనవోసితాదిసభావతాయ పునప్పునం గబ్భముపేతి మన్దో, న ఏవం మాదిసో పణ్డితో. తబ్బిపరీతసభావతాయ పన సమ్మాపటిపత్తియా మత్థకం పాపితత్తా పరినిబ్బాయతీతి బ్యతిరేకముఖేన అఞ్ఞం బ్యాకాసీతి దట్ఠబ్బన్తి.

బేలట్ఠానికత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సేతుచ్ఛత్థేరగాథావణ్ణనా

మానేన వఞ్చితాసేతి ఆయస్మతో సేతుచ్ఛత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో తిస్సస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం తిస్సం భగవన్తం దిస్వా పసన్నమానసో సుమధురం పనసఫలం అభిసఙ్ఖతం నాళికేరసాళవం అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే అఞ్ఞతరస్స మణ్డలికరఞ్ఞో పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, సేతుచ్ఛోతిస్స నామం అహోసి. సో పితరి మతే రజ్జే పతిట్ఠితో ఉస్సాహసత్తీనం అభావేన రాజకిచ్చాని విరాధేన్తో రజ్జం పరహత్థగతం కత్వా దుక్ఖప్పత్తియా సంవేగజాతో జనపదచారికం చరన్తం భగవన్తం దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా పరికమ్మం కరోన్తో తదహేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౭.౧౩-౧౭) –

‘‘తిస్సస్స ఖో భగవతో, పుబ్బే ఫలమదాసహం;

నాళికేరఞ్చ పాదాసిం, ఖజ్జకం అభిసమ్మతం.

‘‘బుద్ధస్స తమహం దత్వా, తిస్సస్స తు మహేసినో;

మోదామహం కామకామీ, ఉపపజ్జిం యమిచ్ఛకం.

‘‘ద్వేనవుతే ఇతో కప్పే, యం దానమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘ఇతో తేరసకప్పమ్హి, రాజా ఇన్దసమో అహు;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా కిలేసే గరహన్తో –

౧౦౨. ‘‘మానేన వఞ్చితాసే, సఙ్ఖారేసు సంకిలిస్సమానాసే;

లాభాలాభేన మథితా, సమాధిం నాధిగచ్ఛన్తీ’’తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ మానేన వఞ్చితాసేతి ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినయప్పవత్తేన మానేన అత్తుక్కంసనపరవమ్భనాదివసేన కుసలభణ్డచ్ఛేదనేన విప్పలద్ధా. సఙ్ఖారేసు సంకిలిస్సమానాసేతి అజ్ఝత్తికబాహిరేసు చక్ఖాదీసు చేవ రూపాదీసు చ సఙ్ఖతధమ్మేసు సంకిలిస్సమానా, ‘‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి తంనిమిత్తం తణ్హాగాహాదివసేన సంకిలేసం ఆపజ్జమానా. లాభాలాభేన మథితాతి పత్తచీవరాదీనఞ్చేవ వత్థాదీనఞ్చ లాభేన తేసంయేవ చ అలాభేన తంనిమిత్తం ఉప్పన్నేహి అనునయపటిఘేహి మథితా మద్దితా అభిభూతా. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం అవసిట్ఠలోకధమ్మానమ్పేత్థ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సమాధిం నాధిగచ్ఛన్తీతి తే ఏవరూపా పుగ్గలా సమాధిం సమథవిపస్సనావసేన చిత్తేకగ్గతం కదాచిపి న విన్దన్తి న పటిలభన్తి న పాపుణన్తి సమాధిసంవత్తనికానం ధమ్మానం అభావతో, ఇతరేసఞ్చ భావతో. ఇధాపి యథా మానాదీహి అభిభూతా అవిద్దసునో సమాధిం నాధిగచ్ఛన్తి, న ఏవం విద్దసునో. తే పన మాదిసా తేహి అనభిభూతా సమాధిం అధిగచ్ఛన్తేవాతి బ్యతిరేకముఖేన అఞ్ఞాబ్యాకరణన్తి వేదితబ్బం.

సేతుచ్ఛత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. బన్ధురత్థేరగాథావణ్ణనా

నాహం ఏతేన అత్థికోతి ఆయస్మతో బన్ధురత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే అఞ్ఞతరస్స రఞ్ఞో అన్తేపురే గోపకో హుత్వా ఏకదివసం భగవన్తం సపరిసం రాజఙ్గణేన గచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తో కణవేరపుప్ఫాని గహేత్వా ససఙ్ఘం లోకనాయకం పూజేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సీలవతీనగరే సేట్ఠిపుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, బన్ధురోతిస్స నామం అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్తో కేనచిదేవ కరణీయేన సావత్థియం గతో ఉపాసకేహి సద్ధిం విహారం గతో సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా ఞాణస్స పరిపాకత్తా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౭.౭-౧౨) –

‘‘సిద్ధత్థో నామ భగవా, లోకజేట్ఠో నరాసభో;

పురక్ఖతో సావకేహి, నగరం పటిపజ్జథ.

‘‘రఞ్ఞో అన్తేపురే ఆసిం, గోపకో అభిసమ్మతో;

పాసాదే ఉపవిట్ఠోహం, అద్దసం లోకనాయకం.

‘‘కణవేరం గహేత్వాన, భిక్ఖుసఙ్ఘే సమోకిరిం;

బుద్ధస్స విసుం కత్వాన, తతో భియ్యో సమోకిరిం.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, యం పుప్ఫమభిపూజయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘సత్తాసీతిమ్హితో కప్పే, చతురాసుం మహిద్ధికా;

సత్తరతనసమ్పన్నా, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా కతఞ్ఞుభావే ఠత్వా అత్తనో ఉపకారస్స రఞ్ఞో పచ్చుపకారం కాతుం సీలవతీనగరం గన్త్వా రఞ్ఞో ధమ్మం దేసేన్తో సచ్చాని పకాసేసి. రాజా సచ్చపరియోసానే సోతాపన్నో హుత్వా అత్తనో నగరే సుదస్సనం నామ మహన్తం విహారం కారేత్వా థేరస్స నియ్యాతేసి. మహాలాభసక్కారో అహోసి. థేరో విహారం సబ్బఞ్చ లాభసక్కారం సఙ్ఘస్స నియ్యాతేత్వా సయం పురిమనియామేనేవ పిణ్డాయ చరిత్వా యాపేన్తో కతిపాహం తత్థ వసిత్వా సావత్థిం గన్తుకామో అహోసి. భిక్ఖూ, ‘‘భన్తే, తుమ్హే ఇధేవ వసథ, సచే పచ్చయేహి వేకల్లం, మయం తం పరిపూరేస్సామా’’తి ఆహంసు. థేరో, ‘‘న మయ్హం, ఆవుసో, ఉళారేహి పచ్చయేహి అత్థో అత్థి, ఇతరీతరేహి పచ్చయేహి యాపేమి, ధమ్మరసేనేవమ్హి తిత్తో’’తి దస్సేన్తో –

౧౦౩. ‘‘నాహం ఏతేన అత్థికో, సుఖితో ధమ్మరసేన తప్పితో;

పిత్వా రసగ్గముత్తమం, న చ కాహామి విసేన సన్థవ’’న్తి. –

గాథం అభాసి.

తత్థ నాహం ఏతేన అత్థికోతి యేన మం తుమ్హే తప్పేతుకామా ‘‘పరిపూరేస్సామా’’తి వదథ, ఏతేన ఆమిసలాభేన పచ్చయామిసరసేన నాహం అత్థికో, మయ్హం ఏతేన అత్థో నత్థి, సన్తుట్ఠి పరమం సుఖన్తి ఇతరీతరేహేవ పచ్చయేహి యాపేమీతి అత్థో. ఇదాని తేన అనత్థికభావే పధానకారణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సుఖితో ధమ్మరసేన తప్పితో’’తి. సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మరసేన చేవ నవవిధలోకుత్తరధమ్మరసేన చ తప్పితో పీణితో సుఖితో ఉత్తమేన సుఖేన సుహితోతి అత్థో. పిత్వా రసగ్గముత్తమన్తి సబ్బరసేసు అగ్గం సేట్ఠం తతోయేవ ఉత్తమం యథావుత్తం ధమ్మరసం పివిత్వా ఠితో, తేనాహ – ‘‘సబ్బరసం ధమ్మరసో జినాతీ’’తి (ధ. ప. ౩౫౪). న చ కాహామి విసేన సన్థవన్తి ఏవరూపం రసుత్తమం ధమ్మరసం పివిత్వా ఠితో విసేన విససదిసేన విసరసేన సన్థవం సంసగ్గం న కరిస్సామి, తథాకరణస్స కారణం నత్థీతి అత్థో.

బన్ధురత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. ఖితకత్థేరగాథావణ్ణనా

లహుకో వత మే కాయోతి ఆయస్మతో ఖితకత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే యక్ఖసేనాపతి హుత్వా నిబ్బత్తో ఏకదివసం యక్ఖసమాగమే నిసిన్నో సత్థారం అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసిన్నం దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. తస్స సత్థా ధమ్మం దేసేసి. సో ధమ్మం సుత్వా ఉళారం పీతిసోమనస్సం పవేదేన్తో అప్ఫోటేన్తో ఉట్ఠహిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి, ఖితకోతిస్స నామం అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్తో మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స మహిద్ధికభావం సుత్వా ‘‘ఇద్ధిమా భవిస్సామీ’’తి పుబ్బహేతునా చోదియమానో పబ్బజిత్వా భగవతో సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సమథవిపస్సనాసు కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౭.౧-౬) –

‘‘పదుమో నామ నామేన, ద్విపదిన్దో నరాసభో;

పవనా అభినిక్ఖమ్మ, ధమ్మం దేసేతి చక్ఖుమా.

‘‘యక్ఖానం సమయో ఆసి, అవిదూరే మహేసినో;

యేన కిచ్చేన సమ్పత్తా, అజ్ఝాపేక్ఖింసు తావదే.

‘‘బుద్ధస్స గిరమఞ్ఞాయ, అమతస్స చ దేసనం;

పసన్నచిత్తో సుమనో, అప్ఫోటేత్వా ఉపట్ఠహిం.

‘‘సుచిణ్ణస్స ఫలం పస్స, ఉపట్ఠానస్స సత్థునో;

తింసకప్పసహస్సేసు, దుగ్గతిం నుపపజ్జహం.

‘‘ఊనతింసే కప్పసతే, సమలఙ్కతనామకో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా సవిసేసం ఇద్ధీసు వసీభావేన అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోన్తో ఇద్ధిపాటిహారియేన అనుసాసనీపాటిహారియేన చ సత్తానం అనుగ్గహం కరోన్తో విహరతి. సో భిక్ఖూహి, ‘‘కథం త్వం, ఆవుసో, ఇద్ధి వళఞ్జేసీ’’తి పుట్ఠో తమత్థం ఆచిక్ఖన్తో –

౧౦౪. ‘‘లహుకో వత మే కాయో, ఫుట్ఠో చ పీతిసుఖేన విపులేన;

తూలమివ ఏరితం మాలుతేన, పిలవతీవ మే కాయో’’తి. –

గాథం అభాసి. ‘‘ఉదానవసేనా’’తిపి వదన్తియేవ.

తత్థ లహుకో వత మే కాయోతి నీవరణాదివిక్ఖమ్భనేన చుద్దసవిధేన చిత్తపరిదమనేన చతురిద్ధిపాదకభావనాయ సుట్ఠు చిణ్ణవసీభావేన చ మే రూపకాయో సల్లహుకో వత, యేన దన్ధం మహాభూతపచ్చయమ్పి నామ ఇమం కరజకాయం చిత్తవసేన పరిణామేమీతి అధిప్పాయో. ఫుట్ఠో చ పీతిసుఖేన విపులేనాతి సబ్బత్థకమేవ ఫరన్తేన మహతా ఉళారేన పీతిసహితేన సుఖేన ఫుట్ఠో చ మే కాయోతి యోజనా. ఇదఞ్చ యథా కాయో లహుకో అహోసి, తం దస్సనత్థం వుత్తం. సుఖసఞ్ఞోక్కమనేన హి సద్ధింయేవ లహుసఞ్ఞోక్కమనం హోతి. సుఖస్స ఫరణఞ్చేత్థ తంసముట్ఠానరూపవసేన దట్ఠబ్బం కథం పన చతుత్థజ్ఝానసమఙ్గినో పీతిసుఖఫరణం, సమతిక్కన్తపీతిసుఖఞ్హి తన్తి చే? సచ్చమేతం, ఇదం పన న చతుత్థజ్ఝానలక్ఖణవసేన వుత్తం, అథ ఖో పుబ్బభాగవసేన. ‘‘పీతిసుఖేనా’’తి పన పీతిసహితసదిసేన సుఖేన, ఉపేక్ఖా హి ఇధ సన్తసభావతాయ ఞాణవిసేసయోగతో చ సుఖన్తి అధిప్పేతం. తథా హి వుత్తం ‘‘సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౧౦౧). పాదకజ్ఝానారమ్మణేన రూపకాయారమ్మణేన వా ఇద్ధిచిత్తేన సహజాతం సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమతి పవిసతి ఫుసతి సమ్పాపుణాతీతి అయమ్పి తత్థ అత్థో. తథా చాహ అట్ఠకథాయం (పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౩.౧౨) – ‘‘సుఖసఞ్ఞా నామ ఉపేక్ఖాసమ్పయుత్తా సఞ్ఞా. ఉపేక్ఖా హి సన్తం సుఖన్తి వుత్తం సాయేవ సఞ్ఞా నీవరణేహి చేవ వితక్కాదిపచ్చనీకేహి చ విముత్తత్తా లహుసఞ్ఞాతిపి వేదితబ్బా. తం ఓక్కన్తస్స పనస్స కరజకాయోపి తూలపిచు వియ సల్లహుకో హోతి. సో ఏవం వాతక్ఖిత్తతూలపిచునో వియ సల్లహుకేన దిస్సమానేన కాయేన బ్రహ్మలోకం గచ్ఛతీ’’తి. తేనాహ ‘‘తూలమివ ఏరితం మాలుతేన, పిలవతీవ మే కాయో’’తి. తస్సత్థో – యదాహం బ్రహ్మలోకం అఞ్ఞం వా ఇద్ధియా గన్తుకామో హోమి, తదా మాలుతేన వాయునా ఏరితం చిత్తం తూలపిచు వియ ఆకాసం లఙ్ఘన్తోయేవ మే కాయో హోతీతి.

ఖితకత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మలితవమ్భత్థేరగాథావణ్ణనా

ఉక్కణ్ఠితోతి ఆయస్మతో మలితవమ్భత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హిమవన్తతో అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం జాతస్సరే సకుణో హుత్వా నిబ్బత్తి, పదుముత్తరో భగవా తం అనుగ్గణ్హన్తో తత్థ గన్త్వా జాతస్సరతీరే చఙ్కమతి. సకుణో భగవన్తం దిస్వా పసన్నమానసో సరే కుముదాని గహేత్వా భగవన్తం పూజేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కురుకచ్ఛనగరే అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, మలితవమ్భోతిస్స నామం అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్తో పచ్ఛాభూమహాథేరం ఉపసఙ్కమిత్వా తస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో విహరతి. తస్స చ అయం సభావో, యత్థ భోజనసప్పాయో దుల్లభో, ఇతరే సులభా, తతో న పక్కమతి. యత్థ పన భోజనసప్పాయో సులభో, ఇతరే దుల్లభా, తత్థ న వసతి పక్కమతేవ. ఏవం విహరన్తో చ హేతుసమ్పన్నతాయ మహాపురిసజాతికతాయ చ నచిరస్సేవ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౬.౫౧-౫౭) –

‘‘హిమవన్తస్సావిదూరే, మహాజాతస్సరో అహు;

పదుముప్పలసఞ్ఛన్నో, పుణ్డరీకసమోత్థటో.

‘‘కుకుత్థో నామ నామేన, తత్థాసిం సకుణో తదా;

సీలవా బుద్ధిసమ్పన్నో, పుఞ్ఞాపుఞ్ఞేసు కోవిదో.

‘‘పదుముత్తరో లోకవిదూ, ఆహుతీనం పటిగ్గహో;

జాతస్సరస్సావిదూరే, సఞ్చరిత్థ మహాముని.

‘‘జలజం కుముదం ఛేత్వా, ఉపనేసిం మహేసినో;

మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ, పటిగ్గహి మహాముని.

‘‘తఞ్చ దానం దదిత్వాన, సుక్కమూలేన చోదితో;

కప్పానం సతసహస్సం, దుగ్గతిం నుపపజ్జహం.

‘‘సోళసేతో కప్పసతే, ఆసుం వరుణనామకా;

అట్ఠ ఏతే జనాధిపా, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా ఉదానేన్తో –

౧౦౫. ‘‘ఉక్కణ్ఠితోపి న వసే, రమమానోపి పక్కమే;

న త్వేవానత్థసంహితం, వసే వాసం విచక్ఖణో’’తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ ఉక్కణ్ఠితోపి న వసేతి యస్మిం ఆవాసే వసన్తస్స మే భోజనసప్పాయాలాభేన అధికుసలేసు ధమ్మేసు ఉక్కణ్ఠా అనభిరతి ఉప్పజ్జతి, తత్థ ఉక్కణ్ఠితోపి వసామియేవ ఇతరసప్పాయలాభేన న పక్కమే న పక్కమామి. న వసేతి ఏత్థ న-కారేనపి పక్కమేతిపదం సమ్బన్ధితబ్బం. రమమానోపి పక్కమేతి యస్మిం పన ఆవాసే వసన్తస్స మే పచ్చయవేకల్లాభావేన నత్థి ఉక్కణ్ఠా, అఞ్ఞదత్థు అభిరమామి, ఏవం అభిరమమానోపి అవసేససప్పాయాలాభేన తతో పక్కమే, న వసేయ్యం. ఏవం పటిపజ్జన్తోవాహం నచిరస్సేవ సకత్థం పచ్చుపాదిన్తి. అయఞ్చేత్థ అత్తపటిపత్తిపచ్చవేక్ఖణాయం యోజనా. పరస్స ఓవాదదానే పన వసేయ్య న పక్కమేయ్యాతి విధానవసేన యోజేతబ్బం. న త్వేవానత్థసంహితం, వసే వాసం విచక్ఖణోతి యస్మిం ఆవాసే పచ్చయా సులభా, సమణధమ్మో న పారిపూరిం గచ్ఛతి, యస్మిఞ్చ ఆవాసే పచ్చయా దుల్లభా, సమణధమ్మోపి పారిపూరిం న గచ్ఛతి, ఏవరూపో ఆవాసో ఇధ అనత్థసంహితో నామ అవడ్ఢిసహితోతి కత్వా. ఏవరూపం వాసం విచక్ఖణో విఞ్ఞుజాతికో సకత్థం పరిపూరేతుకామో నత్వేవ వసేయ్య. యత్థ పన పఞ్చఙ్గసమన్నాగతో ఆవాసో లబ్భతి, సత్తపి సప్పాయా లబ్భన్తి, తత్థేవ వసేయ్యాతి అత్థో.

మలితవమ్భత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సుహేమన్తత్థేరగాథావణ్ణనా

సతలిఙ్గస్స అత్థస్సాతి ఆయస్మతో సుహేమన్తత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో ఇతో ద్వానవుతే కప్పే తిస్సస్స భగవతో కాలే వనచరో హుత్వా వనే వసతి, తం అనుగ్గహితుం భగవా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా తస్స ఆసన్నే ఠానే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది. సో భగవన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తో సుగన్ధాని పున్నాగపుప్ఫాని ఓచినిత్వా భగవన్తం పూజేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే పారియన్తదేసే విభవసమ్పన్నస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, సుహేమన్తోతిస్స నామం అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్తో సఙ్కస్సనగరే మిగదాయే విహరన్తం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా తేపిటకో హుత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో పటిసమ్భిదాపత్తో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౬.౪౬-౫౦) –

‘‘కాననం వనమోగయ్హ, వసామి లుద్దకో అహం;

పున్నాగం పుప్ఫితం దిస్వా, బుద్ధసేట్ఠం అనుస్సరిం.

‘‘తం పుప్ఫం ఓచినిత్వాన, సుగన్ధం గన్ధితం సుభం;

థూపం కరిత్వా పులినే, బుద్ధస్స అభిరోపయిం.

‘‘ద్వేనవుతే ఇతో కప్పే, యం పుప్ఫమభిపూజయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘ఏకమ్హి నవుతే కప్పే, ఏకో ఆసిం తమోనుదో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా ఏవం చిన్తేసి – ‘‘మయా ఖో యం సావకేన పత్తబ్బం, తం అనుప్పత్తం, యంనూనాహం ఇదాని భిక్ఖూనం అనుగ్గహం కరేయ్య’’న్తి. ఏవం చిన్తేత్వా పభిన్నపటిసమ్భిదతాయ అకిలాసుతాయ చ అత్తనో సన్తికం ఉపగతే భిక్ఖూ యథారహం ఓవదన్తో అనుసాసన్తో కఙ్ఖం ఛిన్దన్తో ధమ్మం కథేన్తో కమ్మట్ఠానం నిగ్గుమ్బం నిజ్జటం కత్వా ఆచిక్ఖన్తో విహరతి. అథేకదివసం అత్తనో సన్తికం ఉపగతానం భిక్ఖూనం విఞ్ఞూనఞ్చ పుగ్గలానం విసేసం ఆచిక్ఖన్తో –

౧౦౬. ‘‘సతలిఙ్గస్స అత్థస్స, సతలక్ఖణధారినో;

ఏకఙ్గదస్సీ దుమ్మేధో, సతదస్సీ చ పణ్డితో’’తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ సతలిఙ్గస్సాతి లీనమత్థం గమేన్తీతి లిఙ్గాని, అత్థేసు సద్దస్స పవత్తినిమిత్తాని, తాని పన సతం అనేకాని లిఙ్గాని ఏతస్సాతి సతలిఙ్గో. అనేకత్థో హి ఇధ సతసద్దో, ‘‘సతం సహస్స’’న్తిఆదీసు వియ న సఙ్ఖ్యావిసేసత్థో తస్స సతలిఙ్గస్స. అత్థస్సాతి ఞేయ్యస్స, ఞేయ్యఞ్హి ఞాణేన అరణీయతో ‘‘అత్థో’’తి వుచ్చతి. సో చ ఏకోపి అనేకలిఙ్గో, యథా ‘‘సక్కో పురిన్దదో మఘవా’’తి, ‘‘పఞ్ఞా విజ్జా మేధా ఞాణ’’న్తి చ. యేన లిఙ్గేన పవత్తినిమిత్తేన తావతింసాధిపతిమ్హి ఇన్దసద్దో పవత్తో, న తేన తత్థ సక్కాదిసద్దా పవత్తా, అథ ఖో అఞ్ఞేన. తథా యేన సమ్మాదిట్ఠిమ్హి పఞ్ఞాసద్దో పవత్తో, న తేన విజ్జాదిసద్దా. తేన వుత్తం ‘‘సతలిఙ్గస్స అత్థస్సా’’తి.

సతలక్ఖణధారినోతి అనేకలక్ఖణవతో. లక్ఖీయతి ఏతేనాతి లక్ఖణం, పచ్చయభావినో అత్థస్స అత్తనో ఫలం పటిచ్చ పచ్చయభావో, తేన హి సో అయం ఇమస్స కారణన్తి లక్ఖీయతి. సో చ ఏకస్సేవ అత్థస్స అనేకప్పభేదో ఉపలబ్భతి, తేనాహ ‘‘సతలక్ఖణధారినో’’తి. అథ వా లక్ఖీయన్తీతి లక్ఖణాని, తస్స తస్స అత్థస్స సఙ్ఖతతాదయో పకారవిసేసా తే పన అత్థతో అవత్థావిసేసా వేదితబ్బా. తే చ పన తేసం అనిచ్చతాదిసామఞ్ఞలక్ఖణం లిఙ్గేన్తి ఞాపేన్తీతి ‘‘లిఙ్గానీ’’తి చ వుచ్చన్తి. తస్సిమే ఆకారా, యస్మా ఏకస్సాపి అత్థస్స అనేకే ఉపలబ్భన్తి. తేన వుత్తం ‘‘సతలిఙ్గస్స అత్థస్స, సతలక్ఖణధారినో’’తి. తేనాహ ఆయస్మా ధమ్మసేనాపతి – ‘‘సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తీ’’తి (మహాని. ౧౫౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫; పటి. మ. ౩.౫).

ఏకఙ్గదస్సీ దుమ్మేధోతి ఏవం అనేకలిఙ్గే అనేకలక్ఖణే అత్థే యో తత్థ ఏకఙ్గదస్సీ అపుథుపఞ్ఞతాయ ఏకలిఙ్గమత్తం ఏకలక్ఖణమత్తఞ్చ దిస్వా అత్తనా దిట్ఠమేవ ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి అభినివిస్స ‘‘మోఘమఞ్ఞ’’న్తి ఇతరం పటిక్ఖిపతి, హత్థిదస్సనకఅన్ధో వియ ఏకఙ్గగాహీ దుమ్మేధో దుప్పఞ్ఞో తత్థ విజ్జమానానంయేవ పకారవిసేసానం అజాననతో మిచ్ఛా అభినివిసనతో చ. సతదస్సీ చ పణ్డితోతి పణ్డితో పన తత్థ విజ్జమానే అనేకేపి పకారే అత్తనో పఞ్ఞాచక్ఖునా సబ్బసో పస్సతి. యో వా తత్థ లబ్భమానే అనేకే పఞ్ఞాచక్ఖునా అత్తనాపి పస్సతి, అఞ్ఞేసమ్పి దస్సేతి పకాసేతి, సో పణ్డితో విచక్ఖణో అత్థేసు కుసలో నామాతి. ఏవం థేరో ఉక్కంసగతం అత్తనో పటిసమ్భిదాసమ్పత్తిం భిక్ఖూనం విభావేసి.

సుహేమన్తత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ధమ్మసవత్థేరగాథావణ్ణనా

పబ్బజిం తులయిత్వానాతి ఆయస్మతో ధమ్మసవత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే సువచ్ఛో నామ బ్రాహ్మణో హుత్వా తిణ్ణం వేదానం పారగూ ఘరావాసే దోసం దిస్వా తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అరఞ్ఞాయతనే పబ్బతన్తరే అస్సమం కారేత్వా బహూహి తాపసేహి సద్ధిం వసి. అథస్స కుసలబీజం రోపేతుకామో పదుముత్తరో భగవా అస్సమసమీపే ఆకాసే ఠత్వా ఇద్ధిపాటిహారియం దస్సేసి. సో తం దిస్వా పసన్నమానసో పూజేతుకామో నాగపుప్ఫాని ఓచినాపేసి. సత్థా, ‘‘అలం ఇమస్స తాపసస్స ఏత్తకం కుసలబీజ’’న్తి పక్కామి. సో పుప్ఫాని గహేత్వా సత్థు గమనమగ్గం ఓకిరిత్వా చిత్తం పసాదేన్తో అఞ్జలిం పగ్గయ్హ అట్ఠాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధరట్ఠే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా ధమ్మసవోతి లద్ధనామో విఞ్ఞుతం పత్తో హేతుసమ్పత్తియా చోదియమానో ఘరావాసే ఆదీనవం పబ్బజ్జాయ ఆనిసంసఞ్చ దిస్వా దక్ఖిణాగిరిస్మిం విహరన్తం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౬.౩౯-౪౫) –

‘‘సువచ్ఛో నామ నామేన, బ్రాహ్మణో మన్తపారగూ;

పురక్ఖతో ససిస్సేహి, వసతే పబ్బతన్తరే.

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, ఆహుతీనం పటిగ్గహో;

మముద్ధరితుకామో సో, ఆగచ్ఛి మమ సన్తికం.

‘‘వేహాసమ్హి చఙ్కమతి, ధూపాయతి జలతే తథా;

హాసం మమం విదిత్వాన, పక్కామి పాచినాముఖో.

‘‘తఞ్చ అచ్ఛరియం దిస్వా, అబ్భుతం లోమహంసనం;

నాగపుప్ఫం గహేత్వాన, గతమగ్గమ్హి ఓకిరిం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం పుప్ఫం ఓకిరిం అహం;

తేన చిత్తప్పసాదేన, దుగ్గతిం నుపపజ్జహం.

‘‘ఏకతింసే కప్పసతే, రాజా ఆసి మహారహో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా సోమనస్సప్పత్తో ఉదానవసేన –

౧౦౭. ‘‘పబ్బజిం తులయిత్వాన, అగారస్మానగారియం;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ పబ్బజిం తులయిత్వానాతి ‘‘సమ్బాధో ఘరావాసో రజాపథో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౯౧; మ. ని. ౨.౧౦; సం. ని. ౨.౧౫౪) ఘరావాసే, ‘‘అప్పస్సాదా కామా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా’’తిఆదినా (పాచి. ౪౧౭; మ. ని. ౧.౧౭౭) కామేసు ఆదీనవం తప్పటిపక్ఖతో నేక్ఖమ్మే చ ఆనిసంసం తులభూతాయ పఞ్ఞాయ విచారేత్వా వీమంసిత్వాతి అత్థో. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. ఇదమేవ చ థేరస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణం అహోసీతి.

ధమ్మసవత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. ధమ్మసవపితుత్థేరగాథావణ్ణనా

స వీసవస్ససతికోతి ఆయస్మతో ధమ్మసవపితుత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో బుద్ధసుఞ్ఞే లోకే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో భూతగణే నామ పబ్బతే విహరన్తం పచ్చేకసమ్బుద్ధం దిస్వా పసన్నమానసో తిణసూలపుప్ఫేహి పూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధరట్ఠే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో దారపరిగ్గహం కత్వా ధమ్మసవం నామ పుత్తం లభిత్వా తస్మిం పబ్బజితే సయమ్పి వీసవస్ససతికో హుత్వా, ‘‘మమ పుత్తో తావ తరుణో పబ్బజి, అథ కస్మా నాహం పబ్బజిస్సామీ’’తి సఞ్జాతసంవేగో సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా పబ్బజిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౬.౩౫-౩౮) –

‘‘హిమవన్తస్సావిదూరే, భూతగణో నామ పబ్బతో;

వసతేకో జినో తత్థ, సయమ్భూ లోకనిస్సటో.

‘‘తిణసూలం గహేత్వాన, బుద్ధస్స అభిరోపయిం;

ఏకూనసతసహస్సం, కప్పం న వినిపాతికో.

‘‘ఇతో ఏకాదసే కప్పే, ఏకోసిం ధరణీరుహో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా సఞ్జాతసోమనస్సో ఉదానేన్తో –

౧౦౮. ‘‘స వీసవస్ససతికో, పబ్బజిం అనగారియం;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ స వీసవస్ససతికోతి సో వీసంవస్ససతికో, సో అహం జాతియా వీసాధికవస్ససతికో సమానో. పబ్బజిన్తి పబ్బజ్జం ఉపగచ్ఛిం. సేసం వుత్తనయమేవ. ఇదమేవ చ ఇమస్స థేరస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణం అహోసి.

ధమ్మసవపితుత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. సఙ్ఘరక్ఖితత్థేరగాథావణ్ణనా

న నూనాయం పరమహితానుకమ్పినోతి ఆయస్మతో సఙ్ఘరక్ఖితత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సోపి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో ఇతో చతునవుతే కప్పే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం పబ్బతపాదే వసన్తే సత్త పచ్చేకసమ్బుద్ధే దిస్వా పసన్నమానసో కదమ్బపుప్ఫాని గహేత్వా పూజేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం ఇబ్భకులే నిబ్బత్తి, తస్స సఙ్ఘరక్ఖితోతి నామం అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్తో పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం సహాయం కత్వా అరఞ్ఞే విహరతి. థేరస్స వసనట్ఠానతో అవిదూరే వనగుమ్బే ఏకా మిగీ విజాయిత్వా తరుణం ఛాపం రక్ఖన్తీ ఛాతజ్ఝత్తాపి పుత్తసినేహేన దూరే గోచరాయ న గచ్ఛతి, ఆసన్నే చ తిణోదకస్స అలాభేన కిలమతి. తం దిస్వా థేరో, ‘‘అహో వతాయం లోకో తణ్హాబన్ధనబద్ధో మహాదుక్ఖం అనుభవతి, న తం ఛిన్దితుం సక్కోతీ’’తి సంవేగజాతో తమేవ అఙ్కుసం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౬.౩౦-౩౪) –

‘‘హిమవన్తస్సావిదూరే, కుక్కుటో నామ పబ్బతో;

తమ్హి పబ్బతపాదమ్హి, సత్త బుద్ధా వసన్తి తే.