౧౨. ద్వాదసమవగ్గో

౧. జేన్తత్థేరగాథావణ్ణనా

దుప్పబ్బజ్జం వే దురధివాసా గేహాతి ఆయస్మతో జేన్తత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తో సిఖిస్స భగవతో కాలే దేవపుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. సో ఏకదివసం సత్థారం దిస్వా పసన్నచిత్తో కింకిరాతపుప్ఫేహి పూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధరట్ఠే జేన్తగామే ఏకస్స మణ్డలికరాజస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, జేన్తోతిస్స నామం అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్తో దహరకాలేయేవ హేతుసమ్పత్తియా చోదియమానో పబ్బజ్జానిన్నమానసో హుత్వా పున చిన్తేసి – ‘‘పబ్బజ్జా నామ దుక్కరా, ఘరాపి దురావాసా, ధమ్మో చ గమ్భీరో, భోగా చ దురధిగమా, కిం ను ఖో కత్తబ్బ’’న్తి ఏవం పన చిన్తాబహులో హుత్వా విచరన్తో ఏకదివసం సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుణి. సుతకాలతో పట్ఠాయ పబ్బజ్జాభిరతో హుత్వా సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౬.౨౧-౨౪) –

‘‘దేవపుత్తో అహం సన్తో, పూజయిం సిఖినాయకం;

కక్కారుపుప్ఫం పగ్గయ్హ, బుద్ధస్స అభిరోపయిం.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం పుప్ఫమభిరోపయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘ఇతో చ నవమే కప్పే, రాజా సత్తుత్తమో అహుం;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖన్తో, ‘‘అసక్ఖిం వతాహం ఆదితో మయ్హం ఉప్పన్నవితక్కం ఛిన్దితు’’న్తి సోమనస్సజాతో వితక్కస్స ఉప్పన్నాకారం తస్స చ సమ్మదేవ ఛిన్నతం దస్సేన్తో –

౧౧౧. ‘‘దుప్పబ్బజ్జం వే దురధివాసా గేహా, ధమ్మో గమ్భీరో దురధిగమా భోగా;

కిచ్ఛా వుత్తి నో ఇతరీతరేనేవ, యుత్తం చిన్తేతుం సతతమనిచ్చత’’న్తి. –

గాథం అభాసి.

తత్థ దుప్పబ్బజ్జన్తి అప్పం వా మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధఞ్చేవ ఞాతిపరివట్టఞ్చ పహాయ ఇమస్మిం సాసనే ఉరం దత్వా పబ్బజనస్స దుక్కరత్తా దుక్ఖం పబ్బజనం, దుక్కరా పబ్బజ్జాతి దుప్పబ్బజ్జం. వేతి నిపాతమత్తం, దళ్హత్థో వా ‘‘పబ్బజ్జా దుక్ఖా’’తి. గేహఞ్చే ఆవసేయ్యం, దురధివాసా గేహా, యస్మా గేహం అధివసన్తేన రఞ్ఞా రాజకిచ్చం, ఇస్సరేన ఇస్సరకిచ్చం, గహపతినా గహపతికిచ్చం కత్తబ్బం హోతి, పరిజనో చేవ సమణబ్రాహ్మణా చ సఙ్గహేతబ్బా, తస్మిం తస్మిఞ్చ కత్తబ్బే కరియమానేపి ఘరావాసో ఛిద్దఘటో వియ మహాసముద్దో వియ చ దుప్పూరో, తస్మా గేహా నామేతే అధివసితుం ఆవసితుం దుక్ఖా దుక్కరాతి కత్వా దురధివాసా దురావాసాతి. పబ్బజ్జఞ్చే అనుతిట్ఠేయ్యం ధమ్మో గమ్భీరో, యదత్థా పబ్బజ్జా, సో పబ్బజితేన అధిగన్తబ్బో పటివేధసద్ధమ్మో గమ్భీరో, గమ్భీరఞాణగోచరత్తా దుద్దసో, దుప్పటివిజ్ఝో ధమ్మస్స గమ్భీరభావేన దుప్పటివిజ్ఝత్తా. గేహఞ్చే ఆవసేయ్యం, దురధిగమా భోగా యేహి వినా న సక్కా గేహం ఆవసితుం, తే భోగా దుక్ఖేన కసిరేన అధిగన్తబ్బతాయ దురధిగమా. ఏవం సన్తే ఘరావాసం పహాయ పబ్బజ్జంయేవ అనుతిట్ఠేయ్యం, ఏవమ్పి కిచ్ఛా వుత్తి నో ఇతరీతరేన ఇధ ఇమస్మిం బుద్ధసాసనే ఇతరీతరేన యథాలద్ధేన పచ్చయేన అమ్హాకం వుత్తి జీవికా కిచ్ఛా దుక్ఖా, ఘరావాసానం దురధివాసతాయ భోగానఞ్చ దురధిగమతాయ గేహే ఇతరీతరేన పచ్చయేన యాపేతబ్బతాయ కిచ్ఛా కసిరా వుత్తి అమ్హాకం, తత్థ కిం కాతుం వట్టతీతి? యుత్తం చిన్తేతుం సతతమనిచ్చతం సకలం దివసం పుబ్బరత్తాపరరత్తఞ్చ తేభూమకధమ్మజాతం అనిచ్చతన్తి, తతో ఉప్పాదవయవన్తతో ఆదిఅన్తవన్తతో తావకాలికతో చ న నిచ్చన్తి ‘‘అనిచ్చ’’న్తి చిన్తేతుం విపస్సితుం యుత్తం. అనిచ్చానుపస్సనాయ సిద్ధాయ ఇతరానుపస్సనా సుఖేనేవ సిజ్ఝన్తీతి అనిచ్చానుపస్సనావ ఏత్థ వుత్తా, అనిచ్చస్స దుక్ఖానత్తతానం అబ్యభిచరణతో సాసనికస్స సుఖగ్గహణతో చ. తేనాహ – ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫), ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మం’’ (మహావ. ౧౬; దీ. ని. ౨.౩౭౧; సం. ని. ౫.౧౦౮౧), ‘‘వయధమ్మా సఙ్ఖారా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౮) చ తదమినా ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిపక్ఖవసేన అపరాపరం ఉప్పన్నే వితక్కే నిగ్గహేత్వా అనిచ్చతాముఖేన విపస్సనం ఆరభిత్వా ఇదాని కతకిచ్చో జాతోతి దస్సేతి. తేన వుత్తం ‘‘అత్తనో పటిపత్తి’’న్తిఆది. ఇదమేవ థేరస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణం అహోసి.

జేన్తత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. వచ్ఛగోత్తత్థేరగాథావణ్ణనా

తేవిజ్జోహం మహాఝాయీతి ఆయస్మతో వచ్ఛగోత్తత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలబీజం రోపేన్తో విపస్సిస్స భగవతో కాలే బన్ధుమతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం రఞ్ఞా నాగరేహి చ సద్ధిం బుద్ధపూజం కత్వా తతో పరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే విభవసమ్పన్నస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, తస్స వచ్ఛగోత్తతాయ వచ్ఛగోత్తోత్వేవ సమఞ్ఞా అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్వా బ్రాహ్మణవిజ్జాసు నిప్ఫత్తిం గతో విముత్తిం గవేసన్తో తత్థ సారం అదిస్వా పరిబ్బాజకపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా విచరన్తో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా తస్మిం విస్సజ్జితే పసన్నమానసో సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౬.౧౫-౨౦) –

‘‘ఉదేన్తం సతరంసింవ, పీతరంసింవ భాణుమం;

పన్నరసే యథా చన్దం, నియ్యన్తం లోకనాయకం.

‘‘అట్ఠసట్ఠిసహస్సాని, సబ్బే ఖీణాసవా అహుం;

పరివారింసు సమ్బుద్ధం, ద్విపదిన్దం నరాసభం.

‘‘సమ్మజ్జిత్వాన తం వీథిం, నియ్యన్తే లోకనాయకే;

ఉస్సాపేసిం ధజం తత్థ, విప్పసన్నేన చేతసా.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం ధజం అభిరోపయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ధజదానస్సిదం ఫలం.

‘‘ఇతో చతుత్థకే కప్పే, రాజాహోసిం మహబ్బలో;

సబ్బాకారేన సమ్పన్నో, సుధజో ఇతి విస్సుతో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా సోమనస్సజాతో ఉదానవసేన –

౧౧౨. ‘‘తేవిజ్జోహం మహాఝాయీ, చేతోసమథకోవిదో;

సదత్థో మే అనుప్పత్తో, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ తేవిజ్జోహన్తి యదిపి మం పుబ్బే తిణ్ణం వేదానం పారం గతత్తా ‘‘బ్రాహ్మణో తేవిజ్జో’’తి సఞ్జానన్తి, తం పన సమఞ్ఞామత్తం వేదేసు విజ్జాకిచ్చస్స అభావతో. ఇదాని పన పుబ్బేనివాసఞాణాదీనం తిస్సన్నం విజ్జానం అధిగతత్తా పరమత్థతో తేవిజ్జో అహం, మహన్తస్స అనవసేసస్స సముదయపక్ఖియస్స కిలేసగణస్స ఝాపనతో, మహన్తేన మగ్గఫలఝానేన మహన్తస్స ఉళారస్స పణీతస్స నిబ్బానస్స ఝాయనతో చ మహాఝాయీ. చేతోసమథకోవిదోతి చిత్తసఙ్ఖోభకరానం సంకిలేసధమ్మానం వూపసమనేన చేతసో సమాదహనే కుసలో. ఏతేన తేవిజ్జభావస్స కారణమాహ. సమాధికోసల్లసహితేన హి ఆసవక్ఖయేన తేవిజ్జతా, న కేవలేన. సదత్థోతి సకత్థో క-కారస్సాయం ద-కారో కతో ‘‘అనుప్పత్తసదత్థో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౯; అ. ని. ౩.౩౮) వియ. ‘‘సదత్థో’’తి చ అరహత్తం వేదితబ్బం. తఞ్హి అత్తపటిబన్ధట్ఠేన అత్తానం అవిజహనట్ఠేన అత్తనో పరమత్థట్ఠేన అత్తనో అత్థత్తా ‘‘సకత్థో’’తి వుచ్చతి. స్వాయం సదత్థో మే మయా అనుప్పత్తో అధిగతో. ఏతేన యథావుత్తం మహాఝాయిభావం సిఖాపత్తం కత్వా దస్సేతి. సేసం వుత్తనయమేవ.

వచ్ఛగోత్తత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. వనవచ్ఛత్థేరగాథావణ్ణనా

అచ్ఛోదికా పుథుసిలాతి ఆయస్మతో వనవచ్ఛత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలబీజం రోపేన్తో విపస్సిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో పరస్స కమ్మం కత్వా జీవన్తో కస్సచి అపరాధం కత్వా మరణభయేన తజ్జితో పలాయన్తో అన్తరామగ్గే బోధిరుక్ఖం దిస్వా పసన్నమానసో తస్స మూలం సమ్మజ్జిత్వా పిణ్డిబన్ధేహి అసోకపుప్ఫేహి పూజం కత్వా వన్దిత్వా బోధిం అభిముఖో నమస్సమానో పల్లఙ్కేన నిసిన్నో మారేతుం ఆగతే పచ్చత్థికే దిస్వా తేసు చిత్తం అకోపేత్వా బోధిం ఏవ ఆవజ్జేన్తో సతపోరిసే పపాతే పపతి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే విభవసమ్పన్నస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, ‘‘వచ్ఛో’’తిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో బిమ్బిసారసమాగమే పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౬.౭-౧౪) –

‘‘పరకమ్మాయనే యుత్తో, అపరాధం అకాసహం;

వనన్తం అభిధావిస్సం, భయవేరసమప్పితో.

‘‘పుప్ఫితం పాదపం దిస్వా, పిణ్డిబన్ధం సునిమ్మితం;

తమ్బపుప్ఫం గహేత్వాన, బోధియం ఓకిరిం అహం.

‘‘సమ్మజ్జిత్వాన తం బోధిం, పాటలిం పాదపుత్తమం;

పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వాన, బోధిమూలే ఉపావిసిం.

‘‘గతమగ్గం గవేసన్తా, ఆగచ్ఛుం మమ సన్తికం;

తే చ దిస్వానహం తత్థ, ఆవజ్జిం బోధిముత్తమం.

‘‘వన్దిత్వాన అహం బోధిం, విప్పసన్నేన చేతసా;

అనేకతాలే పపతిం, గిరిదుగ్గే భయానకే.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం పుప్ఫమభిరోపయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బోధిపూజాయిదం ఫలం.

‘‘ఇతో చ తతియే కప్పే, రాజా సుసఞ్ఞతో అహం;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా వివేకాభిరతియా వనేయేవ వసి, తేన వనవచ్ఛోతి సమఞ్ఞా ఉదపాది. అథ కదాచి థేరో ఞాతిజనానుగ్గహత్థం రాజగహం గతో తత్థ ఞాతకేహి ఉపట్ఠియమానో కతిపాహం వసిత్వా గమనాకారం సన్దస్సేతి. తం ఞాతకా, ‘‘భన్తే, అమ్హాకం అనుగ్గహత్థం ధురవిహారే వసథ, మయం ఉపట్ఠహిస్సామా’’తి యాచింసు. థేరో తేసం పబ్బతరామణేయ్యకిత్తనాపదేసేన వివేకాభిరతిం నివేదేన్తో –

౧౧౩. ‘‘అచ్ఛోదికా పుథుసిలా, గోనఙ్గులమిగాయుతా;

అమ్బుసేవాలసఞ్ఛన్నా, తే సేలా రమయన్తి మ’’న్తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ అచ్ఛోదికాతి అచ్ఛం అబహలం సుఖుమం ఉదకం ఏతేసూతి ‘‘అచ్ఛోదకా’’తి వత్తబ్బే లిఙ్గవిపల్లాసేన అచ్ఛోదికా’’తి వుత్తం. ఏతేన తేసం ఉదకసమ్పత్తిం దస్సేతి. పుథుసిలాతి పుథులా విత్థతా ముదుసుఖసమ్ఫస్సా సిలా ఏతేసూతి పుథుసిలా. ఏతేన నిసజ్జనట్ఠానసమ్పత్తిం దస్సేతి. గున్నం వియ నఙ్గులం నఙ్గుట్ఠం ఏతేసన్తి గోనఙ్గులా, కాళమక్కటా, ‘‘పకతిమక్కటా’’తిపి వదన్తియేవ. గోనఙ్గులేహి చ పసదాదికేహి మిగేహి చ తహం తహం విచరన్తేహి ఆయుతా మిస్సితాతి గోనఙ్గులమిగాయుతా. ఏతేన తేసం అమనుస్సూపచారితాయ అరఞ్ఞలక్ఖణూపేతతం దస్సేతి. అమ్బుసేవాలసఞ్ఛన్నాతి పసవనతో సతతం పగ్ఘరమానసలిలతాయ తహం తహం ఉదకసేవాలసఞ్ఛాదితా. తే సేలా రమయన్తి మన్తి యత్థాహం వసామి; తే ఏదిసా సేలా పబ్బతా వివేకాభిరతియా మం రమయన్తి, తస్మా తత్థేవాహం గచ్ఛామీతి అధిప్పాయో. ఇదమేవ చ థేరస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణం అహోసి.

వనవచ్ఛత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అధిముత్తత్థేరగాథావణ్ణనా

కాయదుట్ఠుల్లగరునోతి ఆయస్మతో అధిముత్తత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో బ్రాహ్మణవిజ్జాసు నిప్ఫత్తిం గతో కామేసు ఆదీనవం దిస్వా ఘరావాసం పహాయ తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అరఞ్ఞే విహరన్తో బుద్ధుప్పాదం సుత్వా మనుస్సూపచారం ఉపగన్త్వా సత్థారం భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతం గచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నమానసో అత్తనో వాకచీరం సత్థు పాదమూలే పత్థరి. సత్థా తస్స అజ్ఝాసయం ఞత్వా తస్మిం అట్ఠాసి. తత్థ ఠితం భగవన్తం కాళానుసారేన గన్ధేన పూజేత్వా ‘‘సముద్ధరసిమం లోక’’న్తిఆదికాహి దసహి గాథాహి అభిత్థవి. తం సత్థా ‘‘అనాగతే ఇతో సతసహస్సకప్పమత్థకే గోతమస్స నామ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సాసనే పబ్బజిత్వా ఛళభిఞ్ఞో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకరిత్వా పక్కామి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా తతో యావాయం బుద్ధుప్పాదో, తావ దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా అధిముత్తోతి లద్ధనామో విఞ్ఞుతం పత్తో బ్రాహ్మణవిజ్జాసు నిప్ఫత్తిం గన్త్వా తత్థ సారం అపస్సన్తో పచ్ఛిమభవికత్తా నిస్సరణం గవేసన్తో జేతవనపటిగ్గహణే బుద్ధానుభావం దిస్వా పటిలద్ధసద్ధో సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౪౦.౩౦౪-౩౩౨) –

‘‘కణికారంవ జలితం, దీపరుక్ఖంవ ఉజ్జలం;

ఓసధింవ విరోచన్తం, విజ్జుతం గగనే యథా.

‘‘అసమ్భీతం అనుత్తాసిం, మిగరాజంవ కేసరిం;

ఞాణాలోకం పకాసేన్తం, మద్దన్తం తిత్థియే గణే.

‘‘ఉద్ధరన్తం ఇమం లోకం, ఛిన్దన్తం సబ్బసంసయం;

గజ్జన్తం మిగరాజంవ, అద్దసం లోకనాయకం.

‘‘జటాజినధరో ఆసిం, బ్రహా ఉజు పతాపవా;

వాకచీరం గహేత్వాన, పాదమూలే అపత్థరిం.

‘‘కాళానుసారియం గయ్హం, అనులిమ్పిం తథాగతం;

సమ్బుద్ధమనులిమ్పేత్వా, సన్థవిం లోకనాయకం.

‘‘సముద్ధరసిమం లోకం, ఓఘతిణ్ణ మహాముని;

ఞాణాలోకేన జోతేసి, నావటం ఞాణముత్తమం.

‘‘ధమ్మచక్కం పవత్తేసి, మద్దసే పరతిత్థియే;

ఉసభో జితసఙ్గామో, సమ్పకమ్పేసి మేదనిం.

‘‘మహాసముద్దే ఊమియో, వేలన్తమ్హి పభిజ్జరే;

తథేవ తవ ఞాణమ్హి, సబ్బదిట్ఠీ పభిజ్జరే.

‘‘సుఖుమచ్ఛికజాలేన, సరమ్హి సమ్పతానితే;

అన్తోజాలీకతా పాణా, పీళితా హోన్తి తావదే.

‘‘తథేవ తిత్థియా లోకే, పుథుపాసణ్డనిస్సితా;

అన్తోఞాణవరే తుయ్హం, పరివత్తన్తి మారిస.

‘‘పతిట్ఠా వుయ్హతం ఓఘే, త్వఞ్హి నాథో అబన్ధునం;

భయట్టితానం సరణం, ముత్తిత్థీనం పరాయణం.

‘‘ఏకవీరో అసదిసో, మేత్తాకరుణసఞ్చయో;

అసమో సుసమో సన్తో, వసీ తాదీ జితఞ్జయో.

‘‘ధీరో విగతసమ్మోహో, అనేజో అకథంకథీ;

తుసితో వన్తదోసోసి, నిమ్మలో సంయతో సుచి.

‘‘సఙ్గాతిగో హతమదో, తేవిజ్జో తిభవన్తగో;

సీమాతిగో ధమ్మగరు, గతత్థో హితవబ్భుతో.

‘‘తారకో త్వం యథా నావా, నిధీవస్సాసకారకో;

అసమ్భీతో యథా సీహో, గజరాజావ దప్పితో.

‘‘థోమేత్వా దసగాథాహి, పదుముత్తరం మహాయసం;

వన్దిత్వా సత్థునో పాదే, తుణ్హీ అట్ఠాసహం తదా.

‘‘పదుముత్తరో లోకవిదూ, ఆహుతీనం పటిగ్గహో;

భిక్ఖుసఙ్ఘే ఠితో సత్థా, ఇమా గాథా అభాసథ.

‘‘యో మే సీలఞ్చ ఞాణఞ్చ, సద్ధమ్మఞ్చాపి వణ్ణయి;

తమహం కిత్తయిస్సామి, సుణాథ మమ భాసతో.

‘‘సట్ఠి కప్పసహస్సాని, దేవలోకే రమిస్సతి;

అఞ్ఞే దేవేభిభవిత్వా, ఇస్సరం కారయిస్సతి.

‘‘సో పచ్ఛా పబ్బజిత్వాన, సుక్కమూలేన చోదితో;

గోతమస్స భగవతో, సాసనే పబ్బజిస్సతి.

‘‘పబ్బజిత్వాన కాయేన, పాపకమ్మం వివజ్జియ;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, నిబ్బాయిస్సతినాసవో.

‘‘యథాపి మేఘో థనయం, తప్పేతి మేదనిం ఇమం;

తథేవ త్వం మహావీర, ధమ్మేన తప్పయీ మమం.

‘‘సీలం పఞ్ఞఞ్చ ధమ్మఞ్చ, థవిత్వా లోకనాయకం;

పత్తోమ్హి పరమం సన్తిం, నిబ్బానం పదమచ్చుతం.

‘‘అహో నూన స భగవా, చిరం తిట్ఠేయ్య చక్ఖుమా;

అఞ్ఞాతఞ్చ విజానేయ్యుం, ఫుసేయ్యుం అమతం పదం.

‘‘అయం మే పచ్ఛిమా జాతి, భవా సబ్బే సమూహతా;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, విహరామి అనాసవో.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం బుద్ధమభిథోమయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, కిత్తనాయ ఇదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనా సహ వసన్తే కాయదళ్హిబహులే భిక్ఖూ ఓవదన్తో –

౧౧౪. ‘‘కాయదుట్ఠుల్లగరునో, హియ్యమానమ్హి జీవితే;

సరీరసుఖగిద్ధస్స, కుతో సమణసాధుతా’’తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ కాయదుట్ఠుల్లగరునోతి దుట్ఠుల్లం అసుభయోగ్యతా, కాయస్స దుట్ఠుల్లం కాయదుట్ఠుల్లం, కాయదుట్ఠుల్లం గరు సమ్భావితం యస్స సో కాయదుట్ఠుల్లగరు, అనిస్సరణప్పఞ్ఞో హుత్వా కాయపోసనప్పసుతో కాయదళ్హిబహులోతి అత్థో, తస్స కాయదుట్ఠుల్లగరునో. హియ్యమానమ్హి జీవితేతి కున్నదీనం ఉదకం వియ జీవితసఙ్ఖారే లహుసో ఖీయమానే. సరీరసుఖగిద్ధస్సాతి పణీతాహారాదీహి అత్తనో కాయస్స సుఖేన గేధం ఆపన్నస్స. కుతో సమణసాధుతాతి ఏవరూపస్స పుగ్గలస్స సమణభావేన సాధుతా సుసమణతా కుతో కేన కారణేన సియా, ఏకంసతో పన కాయే జీవితే చ నిరపేక్ఖస్స ఇతరీతరసన్తోసేన సన్తుట్ఠస్స ఆరద్ధవీరియస్సేవ సమణసాధుతాతి అధిప్పాయో.

అధిముత్తత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మహానామత్థేరగాథావణ్ణనా

ఏసావహియ్యసే పబ్బతేనాతి ఆయస్మతో మహానామత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో సుమేధస్స భగవతో కాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా బ్రాహ్మణవిజ్జాసు నిప్ఫత్తిం గతో ఘరావాసం పహాయ అఞ్ఞతరాయ నదియా తీరే అస్సమం కారేత్వా సమ్బహులే బ్రాహ్మణే మన్తే వాచేన్తో విహరతి. అథేకదివసం భగవా తం అనుగ్గణ్హితుం తస్స అసమపదం ఉపగచ్ఛి. సో భగవన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తో ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా అదాసి. నిసిన్నే భగవతి సుమధురం మధుం ఉపనామేసి. తం భగవా పరిభుఞ్జిత్వా హేట్ఠా అధిముత్తత్థేరవత్థుమ్హి వుత్తనయేన అనాగతం బ్యాకరిత్వా పక్కామి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం సుగతీసుయేవ పరివత్తేన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా మహానామోతి లద్ధనామో విఞ్ఞుతం పత్తో భగవతో సన్తికం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా నేసాదకే నామ పబ్బతే విహరన్తో కిలేసపరియుట్ఠానం విక్ఖమ్భేతుం అసక్కోన్తో ‘‘కిం మే ఇమినా సంకిలిట్ఠచిత్తస్స జీవితేనా’’తి అత్తభావం నిబ్బిన్దన్తో ఉచ్చం పబ్బతసిఖరం అభిరుహిత్వా ‘‘ఇతో పాతేత్వా తం మారేస్సామీ’’తి అత్తానం పరం వియ నిద్దిసన్తో –

౧౧౫. ‘‘ఏసావహియ్యసే పబ్బతేన, బహుకుటజసల్లకికేన;

నేసాదకేన గిరినా, యసస్సినా పరిచ్ఛదేనా’’తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ ఏసావహియ్యసేతి ఏసో త్వం మహానామ అవహియ్యసే పరిహాయసి. పబ్బతేనాతి నివాసట్ఠానభూతేన ఇమినా పబ్బతేన. బహుకుటజసల్లకికేనాతి బహూహి కుటజేహి ఇన్దసాలరుక్ఖేహి సల్లకీహి ఇన్దసాలరుక్ఖేహి వా సమన్నాగతేన. నేసాదకేనాతి ఏవంనామకేన. గిరినాతి సేలేన. సేలో హి సన్ధిసఙ్ఖాతేహి పబ్బేహి ఠితత్తా ‘‘పబ్బతో’’తి, పసవనాదివసేన జలస్స, సారభూతానం భేసజ్జాదివత్థూనఞ్చ గిరణతో ‘‘గిరీ’’తి వుచ్చతి. తదుభయత్థసమ్భవతో పనేత్థ ‘‘పబ్బతేనా’’తి వత్వా ‘‘గిరినా’’తి చ వుత్తం. యసస్సినాతి సబ్బగుణేహి విస్సుతేన పకాసేన. పరిచ్ఛదేనాతి నానావిధరుక్ఖగచ్ఛలతాహి సమన్తతో ఛన్నేన, వసనట్ఠానతాయ వా తుయ్హం పరిచ్ఛదభూతేన. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – మహానామ, యది కమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా వితక్కబహులో హోసి, ఏవం త్వం ఇమినా ఛాయూదకసమ్పన్నేన సప్పాయేన నివాసనట్ఠానభూతేన నేసాదకగిరినా పరిహాయసి, ఇదానిహం తం ఇతో పాతేత్వా మారేస్సామి, తస్మా న లబ్భా వితక్కవసికేన భవితున్తి. ఏవం థేరో అత్తానం సన్తజ్జేన్తోయేవ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౪౦.౩౩౩-౩౫౨) –

‘‘సిన్ధుయా నదియా తీరే, సుకతో అస్సమో మమ;

తత్థ వాచేమహం సిస్సే, ఇతిహాసం సలక్ఖణం.

‘‘ధమ్మకామా వినీతా తే, సోతుకామా సుసాసనం;

ఛళఙ్గే పారమిప్పత్తా, సిన్ధుకూలే వసన్తి తే.

‘‘ఉప్పాతగమనే చేవ, లక్ఖణేసు చ కోవిదా;

ఉత్తమత్థం గవేసన్తా, వసన్తి విపినే తదా.

‘‘సుమేధో నామ సమ్బుద్ధో, లోకే ఉప్పజ్జి తావదే;

అమ్హాకం అనుకమ్పన్తో, ఉపాగచ్ఛి వినాయకో.

‘‘ఉపాగతం మహావీరం, సుమేధం లోకనాయకం;

తిణసన్థారకం కత్వా, లోకజేట్ఠస్సదాసహం.

‘‘విపినాతో మధుం గయ్హ, బుద్ధసేట్ఠస్సదాసహం;

సమ్బుద్ధో పరిభుఞ్జిత్వా, ఇదం వచనమబ్రవి.

‘‘యో తం అదాసి మధుం మే, పసన్నో సేహి పాణిభి;

తమహం కిత్తయిస్సామి, సుణాథ మమ భాసతో.

‘‘ఇమినా మధుదానేన, తిణసన్థారకేన చ;

తింస కప్పసహస్సాని, దేవలోకే రమిస్సతి.

‘‘తింసకప్పసహస్సమ్హి, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, నిబ్బాయిస్సతినాసవో.

‘‘దేవలోకా ఇధాగన్త్వా, మాతుకుచ్ఛిం ఉపాగతే;

మధువస్సం పవస్సిత్థ, ఛాదయం మధునా మహిం.

‘‘మయి నిక్ఖన్తమత్తమ్హి, కుచ్ఛియా చ సుదుత్తరా;

తత్రాపి మధువస్సం మే, వస్సతే నిచ్చకాలికం.

‘‘అగారా అభినిక్ఖమ్మ, పబ్బజిం అనగారియం;

లాభీ అన్నస్స పానస్స, మధుదానస్సిదం ఫలం.

‘‘సబ్బకామసమిద్ధోహం, భవిత్వా దేవమానుసే;

తేనేవ మధుదానేన, పత్తోమ్హి ఆసవక్ఖయం.

‘‘వుట్ఠమ్హి దేవే చతురఙ్గులే తిణే, సమ్పుప్ఫితే ధరణీరుహే సఞ్ఛన్నే;