౩. పక్ఖత్థేరగాథావణ్ణనా

చుతా పతన్తీతి ఆయస్మతో పక్ఖత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సోపి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని కరోన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే యక్ఖసేనాపతి హుత్వా విపస్సిం భగవన్తం దిస్వా పసన్నమానసో దిబ్బవత్థేన పూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సక్కేసు దేవదహనిగమే సాకియరాజకులే నిబ్బత్తి, ‘‘సమ్మోదకుమారో’’తిస్స నామం అహోసి. అథస్స దహరకాలే వాతరోగేన పాదా న వహింసు. సో కతిపయం కాలం పీఠసప్పీ వియ విచరి. తేనస్స పక్ఖోతి సమఞ్ఞా జాతా. పచ్ఛా అరోగకాలేపి తథేవ నం సఞ్జానన్తి, సో భగవతో ఞాతిసమాగమే పాటిహారియం దిస్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా కతపుబ్బకిచ్చో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞే విహరతి. అథేకదివసం గామం పిణ్డాయ పవిసితుం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది. తస్మిఞ్చ సమయే అఞ్ఞతరో కులలో మంసపేసిం ఆదాయ ఆకాసేన గచ్ఛతి, తం బహూ కులలా అనుపతిత్వా పాతేసుం. పాతితం మంసపేసిం ఏకో కులలో అగ్గహేసి. తం అఞ్ఞో అచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హి, తం దిస్వా థేరో ‘‘యథాయం మంసపేసి, ఏవం కామా నామ బహుసాధారణా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా’’తి – కామేసు ఆదీనవం నేక్ఖమ్మే చ ఆనిసంసం పచ్చవేక్ఖిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ‘‘అనిచ్చ’’న్తిఆదినా మనసికరోన్తో పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చో దివాట్ఠానే నిసీదిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౨.౧-౧౦) –

‘‘విపస్సీ నామ భగవా, లోకజేట్ఠో నరాసభో;

అట్ఠసట్ఠిసహస్సేహి, పావిసి బన్ధుమం తదా.

‘‘నగరా అభినిక్ఖమ్మ, అగమం దీపచేతియం;

అద్దసం విరజం బుద్ధం, ఆహుతీనం పటిగ్గహం.

‘‘చుల్లాసీతిసహస్సాని, యక్ఖా మయ్హం ఉపన్తికే;

ఉపట్ఠహన్తి సక్కచ్చం, ఇన్దంవ తిదసా గణా.

‘‘భవనా అభినిక్ఖమ్మ, దుస్సం పగ్గయ్హహం తదా;

సిరసా అభివాదేసిం, తఞ్చాదాసిం మహేసినో.

‘‘అహో బుద్ధో అహో ధమ్మో, అహో నో సత్థు సమ్పదా;

బుద్ధస్స ఆనుభావేన, వసుధాయం పకమ్పథ.

‘‘తఞ్చ అచ్ఛరియం దిస్వా, అబ్భుతం లోమహంసనం;

బుద్ధే చిత్తం పసాదేమి, ద్విపదిన్దమ్హి తాదినే.

‘‘సోహం చిత్తం పసాదేత్వా, దుస్సం దత్వాన సత్థునో;

సరణఞ్చ ఉపాగచ్ఛిం, సామచ్చో సపరిజ్జనో.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘ఇతో పన్నరసే కప్పే, సోళసాసుం సువాహనా;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా యదేవ సంవేగవత్థుం అఙ్కుసం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అఞ్ఞా అధిగతా, తస్స సంకిత్తనముఖేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో ‘‘చుతా పతన్తీ’’తి గాథం అభాసి.

౬౩. తత్థ చుతాతి భట్ఠా. పతన్తీతి అనుపతన్తి. పతితాతి చవనవసేన భూమియం పతితా, ఆకాసే వా సమ్పతనవసేన పతితా. గిద్ధాతి గేధం ఆపన్నా. పునరాగతాతి పునదేవ ఉపగతా. చ-సద్దో సబ్బత్థ యోజేతబ్బో. ఇదం వుత్తం హోతి – పతన్తి అనుపతన్తి చ ఇధ కులలా, ఇతరస్స ముఖతో చుతా చ మంసపేసి, చుతా పన సా భూమియం పతితా చ, గిద్ధా గేధం ఆపన్నా సబ్బేవ కులలా పునరాగతా. యథా చిమే కులలా, ఏవం సంసారే పరిబ్భమన్తా సత్తా యే కుసలధమ్మతో చుతా, తే పతన్తి నిరయాదీసు, ఏవం పతితా చ, సమ్పత్తిభవే ఠితా తత్థ కామసుఖానుయోగవసేన కామభవే రూపారూపభవేసు చ భవనికన్తివసేన గిద్ధా చ పునరాగతా భవతో అపరిముత్తత్తా తేన తేన భవగామినా కమ్మేన తం తం భవసఞ్ఞితం దుక్ఖం ఆగతా ఏవ, ఏవంభూతా ఇమే సత్తా. మయా పన కతం కిచ్చం పరిఞ్ఞాదిభేదం సోళసవిధమ్పి కిచ్చం కతం, న దాని తం కాతబ్బం అత్థి. రతం రమ్మం రమితబ్బం అరియేహి సబ్బసఙ్ఖతవినిస్సటం నిబ్బానం రతం అభిరతం రమ్మం. తేన చ సుఖేనన్వాగతం సుఖం ఫలసమాపత్తిసుఖేన అనుఆగతం ఉపగతం అచ్చన్తసుఖం నిబ్బానం, సుఖేన వా సుఖాపటిపదాభూతేన విపస్సనాసుఖేన మగ్గసుఖేన చ అన్వాగతం ఫలసుఖం నిబ్బానసుఖఞ్చాతి అత్థో వేదితబ్బో.

పక్ఖత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.