౩. సుమఙ్గలత్థేరగాథావణ్ణనా

సుముత్తికోతి ఆయస్మతో సుమఙ్గలత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సోపి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే రుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. సో ఏకదివసం సత్థారం న్హాయిత్వా ఏకచీవరం ఠితం దిస్వా సోమనస్సప్పత్తో హుత్వా అప్ఫోటేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియా అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం గామకే తాదిసేన కమ్మనిస్సన్దేన దలిద్దకులే నిబ్బత్తి. తస్స సుమఙ్గలోతి నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో ఖుజ్జకాసితనఙ్గలకుద్దాలపరిక్ఖారో హుత్వా కసియా జీవతి. సో ఏకదివసం రఞ్ఞా పసేనదికోసలేన భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ మహాదానే పవత్తియమానే దానోపకరణాని గహేత్వా ఆగచ్ఛన్తేహి మనుస్సేహి సద్ధిం దధిఘటం గహేత్వా ఆగతో భిక్ఖూనం సక్కారసమ్మానం దిస్వా ‘‘ఇమే సమణా సక్యపుత్తియా సుఖుమవత్థసునివత్థా సుభోజనాని భుఞ్జిత్వా నివాతేసు సేనాసనేసు విహరన్తి, యంనూనాహమ్పి పబ్బజేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా, అఞ్ఞతరం మహాథేరం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనో పబ్బజ్జాధిప్పాయం నివేదేసి. సో తం కరుణాయన్తో పబ్బాజేత్వా కమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖి. సో అరఞ్ఞే విహరన్తో ఏకవిహారే నిబ్బిన్నో ఉక్కణ్ఠితో హుత్వా, విబ్భమితుకామో ఞాతిగామం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే కచ్ఛం బన్ధిత్వా ఖేత్తం కసన్తే కిలిట్ఠవత్థనివత్థే సమన్తతో రజోకిణ్ణసరీరే వాతాతపేన ఫుస్సన్తే కస్సకే దిస్వా, ‘‘మహన్తం వతిమే సత్తా జీవికనిమిత్తం దుక్ఖం పచ్చనుభోన్తీ’’తి సంవేగం పటిలభి. ఞాణస్స పరిపాకం గతత్తా యథాగహితం కమ్మట్ఠానం ఉపట్ఠాసి. సో అఞ్ఞతరం రుక్ఖమూలం ఉపగన్త్వా వివేకం లభిత్వా యోనిసో మనసికరోన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా మగ్గపటిపాటియా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౨.౧౧-౧౯) –

‘‘అత్థదస్సీ జినవరో, లోకజేట్ఠో నరాసభో;

విహారా అభినిక్ఖమ్మ, తళాకం ఉపసఙ్కమి.

‘‘న్హాత్వా పిత్వా చ సమ్బుద్ధో, ఉత్తరిత్వేకచీవరో;

అట్ఠాసి భగవా తత్థ, విలోకేన్తో దిసోదిసం.

‘‘భవనే ఉపవిట్ఠోహం, అద్దసం లోకనాయకం;

హట్ఠో హట్ఠేన చిత్తేన, అప్ఫోటేసిం అహం తదా.

‘‘సతరంసింవ జోతన్తం, పభాసన్తంవ కఞ్చనం;

నచ్చగీతే పయుత్తోహం, పఞ్చఙ్గతూరియమ్హి చ.

‘‘యం యం యోనుపపజ్జామి, దేవత్తం అథ మానుసం;

సబ్బే సత్తే అభిభోమి, విపులో హోతి మే యసో.

‘‘నమో తే పురిసాజఞ్ఞ, నమో తే పురిసుత్తమ;

అత్తానం తోసయిత్వాన, పరే తోసేసి త్వం ముని.

‘‘పరిగ్గహే నిసీదిత్వా, హాసం కత్వాన సుబ్బతే;

ఉపట్ఠహిత్వా సమ్బుద్ధం, తుసితం ఉపపజ్జహం.

‘‘సోళసేతో కప్పసతే, ద్వినవఏకచిన్తితా;

సత్తరతనసమ్పన్నా, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా సమ్పత్తిం అత్తనో దుక్ఖవిముత్తిఞ్చ కిత్తనవసేన ఉదానం ఉదానేన్తో ‘‘సుముత్తికో’’తిఆదిమాహ.

౪౩. తత్థ సుముత్తికోతి సున్దరా అచ్చన్తికతాయ అపునబ్భవికా ముత్తి ఏతస్సాతి సుముత్తికో. తస్స పన విముత్తియా పాసంసియతాయ అచ్ఛరియతాయ చ అప్ఫోటేన్తో ఆహ ‘‘సుముత్తికో’’తి. పున తత్థ విముత్తియం అత్తనో పసాదస్స దళ్హభావం దస్సేన్తో ‘‘సాహు సుముత్తికోమ్హీ’’తి ఆహ. ‘‘సాధు సుట్ఠు ముత్తికో వతమ్హీ’’తి అత్థో. ‘‘కుతో పనాయం సుముత్తికతా’’తి? కామఞ్చాయం థేరో సబ్బస్మాపి వట్టదుక్ఖతో సువిముత్తో, అత్తనో పన తావ ఉపట్ఠితం అతివియ అనిట్ఠభూతం దుక్ఖం దస్సేన్తో ‘‘తీహి ఖుజ్జకేహీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఖుజ్జకేహీతి ఖుజ్జసభావేహి, ఖుజ్జాకారేహి వా. నిస్సక్కవచనఞ్చేతం ముత్తసద్దాపేక్ఖాయ. కస్సకో హి అఖుజ్జోపి సమానో తీసు ఠానేసు అత్తానం ఖుజ్జం కత్వా దస్సేతి లాయనే కసనే కుద్దాలకమ్మే చ. యో హి పన కస్సకో లాయనాదీని కరోతి, తానిపి అసితాదీని కుటిలాకారతో ఖుజ్జకానీతి వుత్తం ‘‘తీహి ఖుజ్జకేహీ’’తి.

ఇదాని తాని సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘అసితాసు మయా, నఙ్గలాసు మయా, ఖుద్దకుద్దాలాసు మయా’’తి ఆహ. తత్థ అసితాసు మయాతి లవిత్తేహి మయా ముత్తన్తి అత్థో. నిస్సక్కే చేతం భుమ్మవచనం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అపరే పన ‘‘అసితాసు మయాతి లవిత్తేహి కరణభూతేహి మయా ఖుజ్జిత’’న్తి వదన్తి. తేసం మతేన కరణత్థే హేతుమ్హి వా భుమ్మవచనం. ‘‘నఙ్గలాసూ’’తి లిఙ్గవిపల్లాసం కత్వా వుత్తం, నఙ్గలేహి కసిరేహీతి అత్థో. అత్తనా వళఞ్జితకుద్దాలస్స సభావతో వళఞ్జనేన వా అప్పకతాయ వుత్తం ‘‘ఖుద్దకుద్దాలాసూ’’తి ‘‘కుణ్ఠకుద్దాలాసూ’’తిపి పాళి. వళఞ్జనేనేవ అతిఖిణఖణిత్తేసూతి అత్థో. ఇధమేవాతి మ-కారో పదసన్ధికరో. అథ వాపీతి వా-సద్దో నిపాతమత్తం. గామకే ఠితత్తా తాని అసితాదీని కిఞ్చాపి ఇధేవ మమ సమీపేయేవ, తథాపి అలమేవ హోతీతి అత్థో. తురితవసేన చేతం ఆమేడితవచనం. ఝాయాతి ఫలసమాపత్తిజ్ఝానవసేన దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థం దిబ్బవిహారాదివసేన చ ఝాయ. సుమఙ్గలాతి అత్తానం ఆలపతి. ఝానే పన ఆదరదస్సనత్థం ఆమేడితం కతం. అప్పమత్తో విహరాతి సతిపఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తియా సబ్బత్థకమేవ అప్పమత్తోసి త్వం, తస్మా ఇదాని సుఖం విహర, సుమఙ్గల. కేచి పన ‘‘అరహత్తం అప్పత్వా ఏవ విపస్సనాయ వీథిపటిపన్నాయ సాసనే సఞ్జాతాభిరతియా యథానుభూతం ఘరావాసదుక్ఖం జిగుచ్ఛన్తో థేరో ఇమం గాథం వత్వా పచ్ఛా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణీ’’తి వదన్తి. తేసం మతేన ‘‘ఝాయ అప్పమత్తో విహరా’’తి పదానం అత్థో విపస్సనామగ్గవసేనపి యుజ్జతి ఏవ.

సుమఙ్గలత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.