౫. పఞ్చమవగ్గో

౧. సిరివడ్ఢత్థేరగాథావణ్ణనా

వివరమనుపతన్తి విజ్జుతాతి ఆయస్మతో సిరివడ్ఢత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సోపి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే విపస్సిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో విపస్సిం భగవన్తం పస్సిత్వా కిఙ్కణిపుప్ఫేహి పూజం కత్వా తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తో అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే విభవసమ్పన్నస్స బ్రాహ్మణస్స గేహే నిబ్బత్తి, సిరివడ్ఢోతిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో బిమ్బిసారసమాగమే సత్థరి సద్ధమ్మే చ ఉప్పన్నప్పసాదో హేతుసమ్పన్నతాయ పబ్బజి. పబ్బజిత్వా చ కతపుబ్బకిచ్చో వేభారపణ్డవపబ్బతానం అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం అరఞ్ఞాయతనే పబ్బతగుహాయం కమ్మట్ఠానమనుయుత్తో విహరతి. తస్మిఞ్చ సమయే మహా అకాలమేఘో ఉట్ఠహి. విజ్జుల్లతా పబ్బతవివరం పవిసన్తియో వియ విచరన్తి. థేరస్స ఘమ్మపరిళాహాభిభూతస్స సారగబ్భేహి మేఘవాతేహి ఘమ్మపరిళాహో వూపసమి. ఉతుసప్పాయలాభేన చిత్తం ఏకగ్గం అహోసి. సమాహితచిత్తో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౨౧.౧౦-౧౪) –

‘‘కఞ్చనగ్ఘియసఙ్కాసో, సబ్బఞ్ఞూ లోకనాయకో;

ఓదకం దహమోగ్గయ్హ, సినాయి అగ్గపుగ్గలో.

‘‘పగ్గయ్హ కిఙ్కణిం పుప్ఫం, విపస్సిస్సాభిరోపయిం;

ఉదగ్గచిత్తో సుమనో, ద్విపదిన్దస్స తాదినో.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం పుప్ఫమభిరోపయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘సత్తవీసతికప్పమ్హి, రాజా భీమరథో అహు;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అఞ్ఞాపదేసేన అత్తసన్నిస్సయం ఉదానం ఉదానేన్తో ‘‘వివరమనుపతన్తి విజ్జుతా’’తి గాథం అభాసి.

౪౧. తత్థ వివరన్తి అన్తరా వేమజ్ఝం. అనుపతన్తీతి అనులక్ఖణే పతన్తి పవత్తన్తి, విజ్జోతన్తీతి అత్థో. విజ్జోతనమేవ హి విజ్జుల్లతానం పవత్తి నామ. అను-సద్దయోగేన చేత్థ ఉపయోగవచనం, యథా ‘‘రుక్ఖమనువిజ్జోతన్తీ’’తి. విజ్జుతాతి సతేరతా. వేభారస్స చ పణ్డవస్స చాతి వేభారపబ్బతస్స చ పణ్డవపబ్బతస్స చ వివరమనుపతన్తీతి యోజనా. నగవివరగతోతి నగవివరం పబ్బతగుహం ఉపగతో. ఝాయతీతి ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానేన లక్ఖణూపనిజ్ఝానేన చ ఝాయతి, సమథవిపస్సనం ఉస్సుక్కాపేన్తో భావేతి. పుత్తో అప్పటిమస్స తాదినోతి సీలక్ఖన్ధాదిధమ్మకాయసమ్పత్తియా రూపకాయసమ్పత్తియా చ అనుపమస్స ఉపమారహితస్స ఇట్ఠానిట్ఠాదీసు తాదిలక్ఖణసమ్పత్తియా తాదినో బుద్ధస్స భగవతో ఓరసపుత్తో. పుత్తవచనేనేవ చేత్థ థేరేన సత్థు అనుజాతభావదీపనేన అఞ్ఞా బ్యాకతాతి వేదితబ్బం.

సిరివడ్ఢత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఖదిరవనియత్థేరగాథావణ్ణనా

చాలే ఉపచాలేతి ఆయస్మతో ఖదిరవనియరేవతత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పతి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే తిత్థనావికకులే నిబ్బత్తిత్వా మహాగఙ్గాయ పయాగతిత్థే తిత్థనావాకమ్మం కరోన్తో ఏకదివసం ససావకసఙ్ఘం భగవన్తం గఙ్గాతీరం ఉపగతం దిస్వా పసన్నమానసో నావాసఙ్ఘాటం యోజేత్వా మహన్తేన పూజాసక్కారేన పరతీరం పాపేత్వా అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం సత్థారా ఆరఞ్ఞకానం అగ్గట్ఠానే ఠపియమానం దిస్వా తదత్థం పత్థనం పట్ఠపేత్వా భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ మహాదానం పవత్తేసి. భగవా చ తస్స పత్థనాయ అవజ్ఝభావం బ్యాకాసి. సో తతో పట్ఠాయ తత్థ తత్థ వివట్టూపనిస్సయం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధరట్ఠే నాలకగామే రూపసారియా బ్రాహ్మణియా కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తి. తం వయప్పత్తం మాతాపితరో ఘరబన్ధనేన బన్ధితుకామా జాతా. సో సారిపుత్తత్థేరస్స పబ్బజితభావం సుత్వా ‘‘మయ్హం జేట్ఠభాతా అయ్యో ఉపతిస్సో ఇమం విభవం ఛడ్డేత్వా పబ్బజితో, తేన వన్తం ఖేళపిణ్డం కథాహం పచ్ఛా గిలిస్సామీ’’తి జాతసంవేగో పాసం అనుపగచ్ఛనకమిగో వియ ఞాతకే వఞ్చేత్వా హేతుసమ్పత్తియా చోదియమానో భిక్ఖూనం సన్తికం గన్త్వా ధమ్మసేనాపతినో కనిట్ఠభావం నివేదేత్వా అత్తనో పబ్బజ్జాయ ఛన్దం ఆరోచేసి. భిక్ఖూ తం పబ్బాజేత్వా పరిపుణ్ణవీసతివస్సం ఉపసమ్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానే నియోజేసుం. సో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఖదిరవనం పవిసిత్వా, ‘‘అరహత్తం పత్వా భగవన్తం ధమ్మసేనాపతిఞ్చ పస్సిస్సామీ’’తి ఘటేన్తో వాయమన్తో ఞాణస్స పరిపాకగతత్తా నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧.౬౨౮-౬౪౩) –

‘‘గఙ్గా భాగీరథీ నామ, హిమవన్తా పభావితా;

కుతిత్థే నావికో ఆసిం, ఓరిమే చ తరిం అహం.

‘‘పదుముత్తరో నాయకో, సమ్బుద్ధో ద్విపదుత్తమో;

వసీసతసహస్సేహి, గఙ్గాతీరముపాగతో.

‘‘బహూ నావా సమానేత్వా, వడ్ఢకీహి సుసఙ్ఖతం;

నావాయ ఛదనం కత్వా, పటిమానిం నరాసభం.

‘‘ఆగన్త్వాన చ సమ్బుద్ధో, ఆరూహి తఞ్చ నావకం;

వారిమజ్ఝే ఠితో సత్థా, ఇమా గాథా అభాసథ.

‘‘యో సో తారేసి సమ్బుద్ధం, సఙ్ఘఞ్చాపి అనాసవం;

తేన చిత్తప్పసాదేన, దేవలోకే రమిస్సతి.

‘‘నిబ్బత్తిస్సతి తే బ్యమ్హం, సుకతం నావసణ్ఠితం;

ఆకాసే పుప్ఫఛదనం, ధారయిస్సతి సబ్బదా.

‘‘అట్ఠపఞ్ఞాసకప్పమ్హి, తారకో నామ ఖత్తియో;

చాతురన్తో విజితావీ, చక్కవత్తీ భవిస్సతి.

‘‘సత్తపఞ్ఞాసకప్పమ్హి, చమ్మకో నామ ఖత్తియో;

ఉగ్గచ్ఛన్తోవ సూరియో, జోతిస్సతి మహబ్బలో.

‘‘కప్పసతసహస్సమ్హి, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తిదసా సో చవిత్వాన, మనుస్సత్తం గమిస్సతి;

రేవతో నామ నామేన, బ్రహ్మబన్ధు భవిస్సతి.

‘‘అగారా నిక్ఖమిత్వాన, సుక్కమూలేన చోదితో;

గోతమస్స భగవతో, సాసనే పబ్బజిస్సతి.

‘‘సో పచ్ఛా పబ్బజిత్వాన, యుత్తయోగో విపస్సకో;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, నిబ్బాయిస్సతినాసవో.

‘‘వీరియం మే ధురధోరయ్హం, యోగక్ఖేమాధివాహనం;

ధారేమి అన్తిమం దేహం, సమ్మాసమ్బుద్ధసాసనే.

‘‘సతసహస్సే కతం కమ్మం, ఫలం దస్సేసి మే ఇధ;

సుముత్తో సరవేగోవ, కిలేసే ఝాపయీ మమ.

‘‘తతో మం వననిరతం, దిస్వా లోకన్తగూ ముని;

వనవాసిభిక్ఖూనగ్గం, పఞ్ఞపేసి మహామతి.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా థేరో సత్థారం ధమ్మసేనాపతిఞ్చ వన్దితుం సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ అనుపుబ్బేన సావత్థిం పత్వా జేతవనం పవిసిత్వా సత్థారం ధమ్మసేనాపతిఞ్చ వన్దిత్వా కతిపాహం జేతవనే విహాసి. అథ నం సత్థా అరియగణమజ్ఝే నిసిన్నో ఆరఞ్ఞకానం భిక్ఖూనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఆరఞ్ఞకానం యదిదం రేవతో ఖదిరవనియో’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౮, ౨౦౩). సో అపరభాగే అత్తనో జాతగామం గన్త్వా ‘‘చాలా, ఉపచాలా, సీసూపచాలా’’తి తిస్సన్నం భగినీనం పుత్తే ‘‘చాలా, ఉపచాలా, సీసూపచాలా’’తి తయో భాగినేయ్యే ఆనేత్వా పబ్బాజేత్వా కమ్మట్ఠానే నియోజేసి. తే కమ్మట్ఠానం అనుయుత్తా విహరన్తి. తస్మిఞ్చ సమయే థేరస్స కోచిదేవ ఆబాధో ఉప్పన్నో. తం సుత్వా సారిపుత్తత్థేరో రేవతం ‘‘గిలానపుచ్ఛనం అధిగమపుచ్ఛనఞ్చ కరిస్సామీ’’తి ఉపగచ్ఛి. రేవతత్థేరో ధమ్మసేనాపతిం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా తేసం సామణేరానం సతుప్పాదనవసేన ఓవదన్తో ‘‘చాలే ఉపచాలే’’తి గాథం అభాసి.

౪౨. తత్థ చాలే ఉపచాలే సీసూపచాలేతి తేసం ఆలపనం. ‘‘చాలా, ఉపచాలా, సీసూపచాలా’’తి హి ఇత్థిలిఙ్గవసేన లద్ధనామా తే తయో దారకా పబ్బజితాపి తథా వోహరీయన్తి. ‘‘‘చాలీ, ఉపచాలీ, సీసూపచాలీ’తి తేసం నామ’’న్తి చ వదన్తి. యదత్థం ‘‘చాలా’’తిఆదినా ఆమన్తనం కతం, తం దస్సేన్తో ‘‘పతిస్సతా ను ఖో విహరథా’’తి వత్వా తత్థ కారణమాహ ‘‘ఆగతో వో వాలం వియ వేధీ’’తి. పతిస్సతాతి పతిస్సతికా. ఖోతి అవధారణే. ఆగతోతి ఆగచ్ఛి. వోతి తుమ్హాకం. వాలం వియ వేధీతి వాలవేధీ వియ, అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – తిక్ఖజవననిబ్బేధికపఞ్ఞతాయ వాలవేధిరూపో సత్థుకప్పో తుమ్హాకం మాతులత్థేరో ఆగతో, తస్మా సమణసఞ్ఞం ఉపట్ఠపేత్వా సతిసమ్పజఞ్ఞయుత్తా ఏవ హుత్వా విహరథ, ‘‘యథాధిగతే విహారే అప్పమత్తా భవథా’’తి.

తం సుత్వా తే సామణేరా ధమ్మసేనాపతిస్స పచ్చుగ్గమనాదివత్తం కత్వా ఉభిన్నం మాతులత్థేరానం పటిసన్థారవేలాయం నాతిదూరే సమాధిం సమాపజ్జిత్వా నిసీదింసు. ధమ్మసేనాపతి రేవతత్థేరేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా ఉట్ఠాయాసనా తే సామణేరే ఉపసఙ్కమి, తే తథాకాలపరిచ్ఛేదస్స కతత్తా థేరే ఉపసఙ్కమన్తే ఏవ ఉట్ఠహిత్వా వన్దిత్వా అట్ఠంసు. థేరో ‘‘కతరకతరవిహారేన విహరథా’’తి పుచ్ఛిత్వా తేహి ‘‘ఇమాయ ఇమాయా’’తి వుత్తే ‘‘దారకేపి నామ ఏవం వినేన్తో మయ్హం భాతికో పచ్చపాది వత ధమ్మస్స అనుధమ్మ’’న్తి థేరం పసంసన్తో పక్కామి.

ఖదిరవనియత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సుమఙ్గలత్థేరగాథావణ్ణనా

సుముత్తికోతి ఆయస్మతో సుమఙ్గలత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సోపి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే రుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. సో ఏకదివసం సత్థారం న్హాయిత్వా ఏకచీవరం ఠితం దిస్వా సోమనస్సప్పత్తో హుత్వా అప్ఫోటేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియా అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం గామకే తాదిసేన కమ్మనిస్సన్దేన దలిద్దకులే నిబ్బత్తి. తస్స సుమఙ్గలోతి నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో ఖుజ్జకాసితనఙ్గలకుద్దాలపరిక్ఖారో హుత్వా కసియా జీవతి. సో ఏకదివసం రఞ్ఞా పసేనదికోసలేన భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ మహాదానే పవత్తియమానే దానోపకరణాని గహేత్వా ఆగచ్ఛన్తేహి మనుస్సేహి సద్ధిం దధిఘటం గహేత్వా ఆగతో భిక్ఖూనం సక్కారసమ్మానం దిస్వా ‘‘ఇమే సమణా సక్యపుత్తియా సుఖుమవత్థసునివత్థా సుభోజనాని భుఞ్జిత్వా నివాతేసు సేనాసనేసు విహరన్తి, యంనూనాహమ్పి పబ్బజేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా, అఞ్ఞతరం మహాథేరం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనో పబ్బజ్జాధిప్పాయం నివేదేసి. సో తం కరుణాయన్తో పబ్బాజేత్వా కమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖి. సో అరఞ్ఞే విహరన్తో ఏకవిహారే నిబ్బిన్నో ఉక్కణ్ఠితో హుత్వా, విబ్భమితుకామో ఞాతిగామం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే కచ్ఛం బన్ధిత్వా ఖేత్తం కసన్తే కిలిట్ఠవత్థనివత్థే సమన్తతో రజోకిణ్ణసరీరే వాతాతపేన ఫుస్సన్తే కస్సకే దిస్వా, ‘‘మహన్తం వతిమే సత్తా జీవికనిమిత్తం దుక్ఖం పచ్చనుభోన్తీ’’తి సంవేగం పటిలభి. ఞాణస్స పరిపాకం గతత్తా యథాగహితం కమ్మట్ఠానం ఉపట్ఠాసి. సో అఞ్ఞతరం రుక్ఖమూలం ఉపగన్త్వా వివేకం లభిత్వా యోనిసో మనసికరోన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా మగ్గపటిపాటియా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౨.౧౧-౧౯) –

‘‘అత్థదస్సీ జినవరో, లోకజేట్ఠో నరాసభో;

విహారా అభినిక్ఖమ్మ, తళాకం ఉపసఙ్కమి.

‘‘న్హాత్వా పిత్వా చ సమ్బుద్ధో, ఉత్తరిత్వేకచీవరో;

అట్ఠాసి భగవా తత్థ, విలోకేన్తో దిసోదిసం.

‘‘భవనే ఉపవిట్ఠోహం, అద్దసం లోకనాయకం;

హట్ఠో హట్ఠేన చిత్తేన, అప్ఫోటేసిం అహం తదా.

‘‘సతరంసింవ జోతన్తం, పభాసన్తంవ కఞ్చనం;

నచ్చగీతే పయుత్తోహం, పఞ్చఙ్గతూరియమ్హి చ.

‘‘యం యం యోనుపపజ్జామి, దేవత్తం అథ మానుసం;

సబ్బే సత్తే అభిభోమి, విపులో హోతి మే యసో.

‘‘నమో తే పురిసాజఞ్ఞ, నమో తే పురిసుత్తమ;

అత్తానం తోసయిత్వాన, పరే తోసేసి త్వం ముని.

‘‘పరిగ్గహే నిసీదిత్వా, హాసం కత్వాన సుబ్బతే;

ఉపట్ఠహిత్వా సమ్బుద్ధం, తుసితం ఉపపజ్జహం.

‘‘సోళసేతో కప్పసతే, ద్వినవఏకచిన్తితా;

సత్తరతనసమ్పన్నా, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా సమ్పత్తిం అత్తనో దుక్ఖవిముత్తిఞ్చ కిత్తనవసేన ఉదానం ఉదానేన్తో ‘‘సుముత్తికో’’తిఆదిమాహ.

౪౩. తత్థ సుముత్తికోతి సున్దరా అచ్చన్తికతాయ అపునబ్భవికా ముత్తి ఏతస్సాతి సుముత్తికో. తస్స పన విముత్తియా పాసంసియతాయ అచ్ఛరియతాయ చ అప్ఫోటేన్తో ఆహ ‘‘సుముత్తికో’’తి. పున తత్థ విముత్తియం అత్తనో పసాదస్స దళ్హభావం దస్సేన్తో ‘‘సాహు సుముత్తికోమ్హీ’’తి ఆహ. ‘‘సాధు సుట్ఠు ముత్తికో వతమ్హీ’’తి అత్థో. ‘‘కుతో పనాయం సుముత్తికతా’’తి? కామఞ్చాయం థేరో సబ్బస్మాపి వట్టదుక్ఖతో సువిముత్తో, అత్తనో పన తావ ఉపట్ఠితం అతివియ అనిట్ఠభూతం దుక్ఖం దస్సేన్తో ‘‘తీహి ఖుజ్జకేహీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఖుజ్జకేహీతి ఖుజ్జసభావేహి, ఖుజ్జాకారేహి వా. నిస్సక్కవచనఞ్చేతం ముత్తసద్దాపేక్ఖాయ. కస్సకో హి అఖుజ్జోపి సమానో తీసు ఠానేసు అత్తానం ఖుజ్జం కత్వా దస్సేతి లాయనే కసనే కుద్దాలకమ్మే చ. యో హి పన కస్సకో లాయనాదీని కరోతి, తానిపి అసితాదీని కుటిలాకారతో ఖుజ్జకానీతి వుత్తం ‘‘తీహి ఖుజ్జకేహీ’’తి.

ఇదాని తాని సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘అసితాసు మయా, నఙ్గలాసు మయా, ఖుద్దకుద్దాలాసు మయా’’తి ఆహ. తత్థ అసితాసు మయాతి లవిత్తేహి మయా ముత్తన్తి అత్థో. నిస్సక్కే చేతం భుమ్మవచనం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అపరే పన ‘‘అసితాసు మయాతి లవిత్తేహి కరణభూతేహి మయా ఖుజ్జిత’’న్తి వదన్తి. తేసం మతేన కరణత్థే హేతుమ్హి వా భుమ్మవచనం. ‘‘నఙ్గలాసూ’’తి లిఙ్గవిపల్లాసం కత్వా వుత్తం, నఙ్గలేహి కసిరేహీతి అత్థో. అత్తనా వళఞ్జితకుద్దాలస్స సభావతో వళఞ్జనేన వా అప్పకతాయ వుత్తం ‘‘ఖుద్దకుద్దాలాసూ’’తి ‘‘కుణ్ఠకుద్దాలాసూ’’తిపి పాళి. వళఞ్జనేనేవ అతిఖిణఖణిత్తేసూతి అత్థో. ఇధమేవాతి మ-కారో పదసన్ధికరో. అథ వాపీతి వా-సద్దో నిపాతమత్తం. గామకే ఠితత్తా తాని అసితాదీని కిఞ్చాపి ఇధేవ మమ సమీపేయేవ, తథాపి అలమేవ హోతీతి అత్థో. తురితవసేన చేతం ఆమేడితవచనం. ఝాయాతి ఫలసమాపత్తిజ్ఝానవసేన దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థం దిబ్బవిహారాదివసేన చ ఝాయ. సుమఙ్గలాతి అత్తానం ఆలపతి. ఝానే పన ఆదరదస్సనత్థం ఆమేడితం కతం. అప్పమత్తో విహరాతి సతిపఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తియా సబ్బత్థకమేవ అప్పమత్తోసి త్వం, తస్మా ఇదాని సుఖం విహర, సుమఙ్గల. కేచి పన ‘‘అరహత్తం అప్పత్వా ఏవ విపస్సనాయ వీథిపటిపన్నాయ సాసనే సఞ్జాతాభిరతియా యథానుభూతం ఘరావాసదుక్ఖం జిగుచ్ఛన్తో థేరో ఇమం గాథం వత్వా పచ్ఛా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణీ’’తి వదన్తి. తేసం మతేన ‘‘ఝాయ అప్పమత్తో విహరా’’తి పదానం అత్థో విపస్సనామగ్గవసేనపి యుజ్జతి ఏవ.

సుమఙ్గలత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సానుత్థేరగాథావణ్ణనా

మతం వా అమ్మ రోదన్తీతి ఆయస్మతో సానుత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సోపి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో ఇతో చతునవుతే కప్పే సిద్ధత్థస్స భగవతో హత్థపాదధోవనముఖవిక్ఖాలనానం అత్థాయ ఉదకం ఉపనేసి. సత్థా హి భోజనకాలే హత్థపాదే ధోవితుకామో అహోసి. సో సత్థు ఆకారం సల్లక్ఖేత్వా ఉదకం ఉపనేసి. భగవా హత్థపాదే ధోవిత్వా భుఞ్జిత్వా ముఖం విక్ఖాలేతుకామో అహోసి. సో తమ్పి ఞత్వా ముఖోదకం ఉపనేసి. సత్థా ముఖం విక్ఖాలేత్వా ముఖధోవనకిచ్చం నిట్ఠాపేసి. ఏవం భగవా అనుకమ్పం ఉపాదాయ తేన కరీయమానం వేయ్యావచ్చం సాదియి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం అఞ్ఞతరస్స ఉపాసకస్స గేహే పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్మిం గబ్భగతేయేవ పితా పవాసం గతో, ఉపాసికా దసమాసచ్చయేన పుత్తం విజాయిత్వా సానూతిస్స నామం అకాసి. తస్మిం అనుక్కమేన వడ్ఢన్తే సత్తవస్సికంయేవ నం భిక్ఖూనం సన్తికే పబ్బాజేసి, ‘‘ఏవమయం అనన్తరాయో వడ్ఢిత్వా అచ్చన్తసుఖభాగీ భవిస్సతీ’’తి. ‘‘సో సానుసామణేరో’’తి పఞ్ఞాతో పఞ్ఞవా వత్తసమ్పన్నో బహుస్సుతో ధమ్మకథికో సత్తేసు మేత్తజ్ఝాసయో హుత్వా దేవమనుస్సానం పియో అహోసి మనాపోతి సబ్బం సానుసుత్తే ఆగతనయేన వేదితబ్బం.

తస్స అతీతజాతియం మాతా యక్ఖయోనియం నిబ్బత్తి. తం యక్ఖా ‘‘సానుత్థేరస్స అయం మాతా’’తి గరుచిత్తికారబహులా హుత్వా మానేన్తి. ఏవం గచ్ఛన్తే కాలే పుథుజ్జనభావస్స ఆదీనవం విభావేన్తం వియ ఏకదివసం సానుస్స యోనిసో మనసికారాభావా అయోనిసో ఉమ్ముజ్జన్తస్స విబ్భమితుకామతాచిత్తం ఉప్పజ్జి. తం తస్స యక్ఖినిమాతా ఞత్వా మనుస్సమాతుయా ఆరోచేసి – ‘‘తవ పుత్తో, సాను, ‘విబ్భమిస్సామీ’తి చిత్తం ఉప్పాదేసి, తస్మా త్వం –

‘‘సానుం పబుద్ధం వజ్జాసి, యక్ఖానం వచనం ఇదం;

మాకాసి పాపకం కమ్మం, ఆవి వా యది వా రహో.

‘‘సచే త్వం పాపకం కమ్మం, కరిస్ససి కరోసి వా;

న తే దుక్ఖా పముత్యత్థి, ఉప్పచ్చాపి పలాయతో’’తి. (సం. ని. ౧.౨౩౯; ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౩౨౫ సానుసామణేరవత్థు) –

ఏవం భణాహీ’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా యక్ఖినిమాతా తత్థేవన్తరధాయి. మనుస్సమాతా పన తం సుత్వా పరిదేవసోకసమాపన్నా చేతోదుక్ఖసమప్పితా అహోసి. అథ సానుసామణేరో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ మాతు సన్తికం ఉపగతో మాతరం రోదమానం దిస్వా ‘‘అమ్మ, కిం నిస్సాయ రోదసీ’’తి వత్వా ‘‘తం నిస్సాయా’’తి చ వుత్తో మాతు ‘‘మతం వా, అమ్మ, రోదన్తి, యో వా జీవం న దిస్సతీ’’తి గాథం అభాసి.

౪౪. తస్సత్థో – ‘‘అమ్మ, రోదన్తా నామ ఞాతకా మిత్తా వా అత్తనో ఞాతకం మిత్తం వా మతం ఉద్దిస్స రోదన్తి పరలోకం గతత్తా, యో వా ఞాతకో మిత్తో వా జీవం జీవన్తో దేసన్తరం పక్కన్తతాయ చ న దిస్సతి, తం వా ఉద్దిస్స రోదన్తి, ఉభయమ్పేతం మయి న విజ్జతి, ఏవం సన్తే జీవన్తం ధరమానం మం పురతో ఠితం పస్సన్తీ; కస్మా, అమ్మ, రోదసి?మం ఉద్దిస్స తవ రోదనస్స కారణమేవ నత్థీ’’తి.

తం సుత్వా తస్స మాతా ‘‘మరణఞ్హేతం, భిక్ఖవే, యో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతీ’’తి (మ. ని. ౩.౬౩) సుత్తపదానుసారేన ఉప్పబ్బజనం అరియస్స వినయే మరణన్తి దస్సేన్తీ –

‘‘మతం వా పుత్త రోదన్తి, యో వా జీవం న దిస్సతి;

యో చ కామే చజిత్వాన, పునరాగచ్ఛతే ఇధ.

‘‘తం వాపి పుత్త రోదన్తి, పున జీవం మతో హి సో;

కుక్కుళా ఉబ్భతో తాత, కుక్కుళం పతితుమిచ్ఛసీ’’తి. (సం. ని. ౧.౨౩౯; ధ. ప. అట్ఠ. ౨.సానుసామణేరవత్థు) –

గాథాద్వయం అభాసి.

తత్థ కామే చజిత్వానాతి నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయేన వత్థుకామే పహాయ, తఞ్చ కిలేసకామస్స తదఙ్గప్పహానవసేన వేదితబ్బం. పబ్బజ్జా హేత్థ కామపరిచ్చాగో అధిప్పేతో. పునరాగచ్ఛతే ఇధాతి ఇధ గేహే పునదేవ ఆగచ్ఛతి, హీనాయావత్తనం సన్ధాయ వదతి. తం వాపీతి యో పబ్బజిత్వా విబ్భమతి, తం వాపి పుగ్గలం మతం వియమాదిసియో రోదన్తి. కస్మాతి చే? పున జీవం మతో హి సోతి విబ్భమనతో పచ్ఛా యో జీవన్తో, సో గుణమరణేన అత్థతో మతోయేవ. ఇదానిస్స సవిసేససంవేగం జనేతుం ‘‘కుక్కుళా’’తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – ‘‘అహోరత్తం ఆదిత్తం వియ హుత్వా డహనట్ఠేన కుక్కుళనిరయసదిసత్తా కుక్కుళా గిహిభావా అనుకమ్పన్తియా మయా ఉబ్భతో ఉద్ధతో, తాత సాను, కుక్కుళం పతితుం ఇచ్ఛసి పతితుకామోసీ’’తి.

తం సుత్వా సానుసామణేరో సంవేగజాతో హుత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౨౧.౨౫-౨౯) –

‘‘భుఞ్జన్తం సమణం దిస్వా, విప్పసన్నమనావిలం;

ఘటేనోదకమాదాయ, సిద్ధత్థస్స అదాసహం.

‘‘నిమ్మలో హోమహం అజ్జ, విమలో ఖీణసంసయో;

భవే నిబ్బత్తమానస్స, ఫలం నిబ్బత్తతే సుభం.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, ఉదకం యమదాసహం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, దకదానస్సిదం ఫలం.

‘‘ఏకసట్ఠిమ్హితో కప్పే, ఏకోవ విమలో అహు;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా థేరో ఇమిస్సా గాథాయ వసేన ‘‘మయ్హం విపస్సనారమ్భో అరహత్తప్పత్తి చ జాతా’’తి ఉదానవసేన తమేవ గాథం పచ్చుదాహాసి.

సానుత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. రమణీయవిహారిత్థేరగాథావణ్ణనా

యథాపి భద్దో ఆజఞ్ఞోతి ఆయస్మతో రమణీయవిహారిత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సోపి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే విపస్సిం భగవన్తం దిస్వా పసన్నమానసో పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా కోరణ్డపుప్ఫేహి పూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవేసు నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే అఞ్ఞతరస్స సేట్ఠిస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తో యోబ్బనమదేన కామేసు ముచ్ఛం ఆపన్నో విహరతి. సో ఏకదివసం అఞ్ఞతరం పారదారికం రాజపురిసేహి వివిధా కమ్మకారణా కరీయమానం దిస్వా సంవేగజాతో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పబ్బజి. పబ్బజితో చ రాగచరితతాయ నిచ్చకాలం సుసమ్మట్ఠం పరివేణం సూపట్ఠితం పానీయపరిభోజనీయం సుపఞ్ఞతం మఞ్చపీఠం కత్వా విహరతి. తేన సో రమణీయవిహారీత్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ.

సో రాగుస్సన్నతాయ అయోనిసో మనసి కరిత్వా సఞ్చేతనికం సుక్కవిస్సట్ఠిఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా, ‘‘ధిరత్థు, మం ఏవంభూతో సద్ధాదేయ్యం భుఞ్జేయ్య’’న్తి విప్పటిసారీ హుత్వా ‘‘విబ్భమిస్సామీ’’తి గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే రుక్ఖమూలే నిసీది, తేన చ మగ్గేన సకటేసు గచ్ఛన్తేసు ఏకో సకటయుత్తో గోణో పరిస్సమన్తో విసమట్ఠానే ఖలిత్వా పతి, తం సాకటికా యుగతో ముఞ్చిత్వా తిణోదకం దత్వా పరిస్సమం వినోదేత్వా పునపి ధురే యోజేత్వా అగమంసు. థేరో తం దిస్వా – ‘‘యథాయం గోణో సకిం ఖలిత్వాపి ఉట్ఠాయ సకిం ధురం వహతి, ఏవం మయాపి కిలేసవసేన సకిం ఖలితేనాపి వుట్ఠాయ సమణధమ్మం కాతుం వట్టతీ’’తి యోనిసో ఉమ్ముజ్జన్తో నివత్తిత్వా ఉపాలిత్థేరస్స అత్తనో పవత్తిం ఆచిక్ఖిత్వా తేన వుత్తవిధినా ఆపత్తితో వుట్ఠహిత్వా సీలం పాకతికం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౨౧.౩౫-౩౯) –

‘‘అక్కన్తఞ్చ పదం దిస్వా, చక్కాలఙ్కారభూసితం;

పదేనానుపదం యన్తో, విపస్సిస్స మహేసినో.

‘‘కోరణ్డం పుప్ఫితం దిస్వా, సమూలం పూజితం మయా;

హట్ఠో హట్ఠేన చిత్తేన, అవన్దిం పదముత్తమం.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం పుప్ఫమభిపూజయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘సత్తపఞ్ఞాసకప్పమ్హి, ఏకో వీతమలో అహుం;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా విముత్తిసుఖం అనుభవన్తో అత్తనో పుబ్బభాగపటిపత్తియా సద్ధిం అరియధమ్మాధిగమనదీపనిం ‘‘యథాపి భద్దో ఆజఞ్ఞో, ఖలిత్వా పతితిట్ఠతీ’’తి గాథం అభాసి.

౪౫. తత్థ ఖలిత్వాతి పక్ఖలిత్వా. పతితిట్ఠతీతి పతిట్ఠహతి, పునదేవ యథాఠానే తిట్ఠతి. ఏవన్తి యథా భద్దో ఉసభాజానీయో భారం వహన్తో పరిస్సమప్పత్తో విసమట్ఠానం ఆగమ్మ ఏకవారం పక్ఖలిత్వా పతితో న తత్తకేన ధురం ఛడ్డేతి, థామజవపరక్కమసమ్పన్నతాయ పన ఖలిత్వాపి పతితిట్ఠతి, అత్తనో సభావేనేవ ఠత్వా భారం వహతి, ఏవం కిలేసపరిస్సమప్పత్తో కిరియాపరాధేన ఖలిత్వా తం ఖలితం థామవీరియసమ్పత్తితాయ పటిపాకతికం కత్వా మగ్గసమ్మాదిట్ఠియా దస్సనసమ్పన్నం, తతో ఏవ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సవనన్తే అరియాయ జాతియా జాతతాయ సావకం, తస్స ఉరే వాయామజనితాభిజాతితాయ ఓరసం పుత్తం భద్దాజానీయసదిసకిచ్చతాయ ఆజానీయన్తి చ మం ధారేథ ఉపధారేథాతి అత్థో.

రమణీయవిహారిత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సమిద్ధిత్థేరగాథావణ్ణనా

సద్ధాయాహం పబ్బజితోతి ఆయస్మతో సమిద్ధిత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కత్తాధికారో తత్థ తత్థ పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో ఇతో చతునవుతే కప్పే సిద్ధత్థం భగవన్తం పస్సిత్వా పసన్నమానసో సవణ్టాని పుప్ఫాని కణ్ణికబద్ధాని గహేత్వా పూజేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా సుగతీసుయేవ పరివత్తేన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే కులగేహే నిబ్బత్తి. తస్స జాతకాలతో పట్ఠాయ తం కులం ధనధఞ్ఞాదీహి వడ్ఢి, అత్తభావో చస్స అభిరూపో దస్సనీయో గుణవా ఇతి విభవసమిద్ధియా చ గుణసమిద్ధియా చ సమిద్ధీత్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. సో బిమ్బిసారసమాగమే బుద్ధానుభావం దిస్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా భావనాయ యుత్తప్పయుత్తో విహరన్తో భగవతి తపోదారామే విహరన్తే ఏకదివసం ఏవం చిన్తేసి – ‘‘లాభా వత మే సత్థా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, స్వాక్ఖాతే చాహం ధమ్మవినయే పబ్బజితో, సబ్రహ్మచారీ చ మే సీలవన్తో కల్యాణధమ్మా’’తి. తస్సేవం చిన్తేన్తస్స ఉళారం పీతిసోమనస్సం ఉదపాది. తం అసహన్తో మారో పాపిమా థేరస్స అవిదూరే మహన్తం భేరవసద్దమకాసి, పథవియా ఉన్ద్రియనకాలో వియ అహోసి. థేరో భగవతో తమత్థం ఆరోచేసి. భగవా ‘‘మారో తుయ్హం విచక్ఖుకమ్మాయ చేతేతి, గచ్ఛ, భిక్ఖు తత్థ అచిన్తేత్వా విహరాహీ’’తి ఆహ. థేరో తత్థ గన్త్వా విహరన్తో నచిరస్సేవ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౨౧.౩౦-౩౪) –

‘‘కణికారంవ జోతన్తం, నిసిన్నం పబ్బతన్తరే;

ఓభాసేన్తం దిసా సబ్బా, సిద్ధత్థం నరసారథిం.

‘‘ధనుం అద్వేజ్ఝం కత్వాన, ఉసుం సన్నయ్హహం తదా;

పుప్ఫం సవణ్టం ఛేత్వాన, బుద్ధస్స అభిరోపయిం.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, యం పుప్ఫమభిరోపయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘ఏకపఞ్ఞాసితో కప్పే, ఏకో ఆసిం జుతిన్ధరో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా తత్థేవ విహరన్తస్స థేరస్స ఖీణాసవభావం అజానన్తో పురిమనయేనేవ మారో మహన్తం భేరవసద్దం అకాసి. తం సుత్వా థేరో అభీతో అచ్ఛమ్భీ ‘‘తాదిసానం మారానం సతమ్పి సహస్సమ్పి మయ్హం లోమమ్పి న కమ్పేతీ’’తి అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో ‘‘సద్ధాయాహం పబ్బజితో’’తి గాథం అభాసి.

౪౬. తత్థ సద్ధాయాతి ధమ్మచ్ఛన్దసముట్ఠానాయ కమ్మఫలసద్ధాయ చేవ రతనత్తయసద్ధాయ చ. అహన్తి అత్తానం నిద్దిసతి. పబ్బజితోతి ఉపగతో. అగారస్మాతి గేహతో ఘరావాసతో వా. అనగారియన్తి పబ్బజ్జం, సా హి యంకిఞ్చి కసివాణిజ్జాదికమ్మం ‘అగారస్స హిత’న్తి అగారియం నామ, తదభావతో ‘‘అనగారియా’’తి వుచ్చతి. సతి పఞ్ఞా చ మే వుడ్ఢాతి సరణలక్ఖణా సతి, పజాననలక్ఖణా పఞ్ఞాతి ఇమే ధమ్మా విపస్సనాక్ఖణతో పట్ఠాయ మగ్గపటిపాటియా యావ అరహత్తా మే వుడ్ఢా వడ్ఢితా, న దాని వడ్ఢేతబ్బా అత్థి సతిపఞ్ఞా వేపుల్లప్పత్తాతి దస్సేతి. చిత్తఞ్చ సుసమాహితన్తి అట్ఠసమాపత్తివసేన చేవ లోకుత్తరసమాధివసేన చ చిత్తం మే సుట్ఠు సమాహితం, న దాని తస్స సమాధాతబ్బం అత్థి, సమాధి వేపుల్లప్పత్తోతి దస్సేతి. తస్మా కామం కరస్సు రూపానీతి పాపిమ మం ఉద్దిస్స యాని కానిచి విప్పకారాని యథారుచిం కరోహి, తేహి పన నేవ మం బ్యాధయిస్ససి మమ సరీరకమ్పనమత్తమ్పి కాతుం న సక్ఖిస్ససి, కుతో చిత్తఞ్ఞథత్తం? తస్మా తవ కిరియా అప్పటిచ్ఛితపహేనకం వియ న కిఞ్చి అత్థం సోధేతి, కేవలం తవ చిత్తవిఘాతమత్తఫలాతి థేరో మారం తజ్జేసి. తం సుత్వా మారో ‘‘జానాతి మం సమణో’’తి తత్థేవన్తరధాయి.

సమిద్ధిత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఉజ్జయత్థేరగాథావణ్ణనా

నమో తే బుద్ధ వీరత్థూతి ఆయస్మతో ఉజ్జయత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని కరోన్తో ఇతో ద్వానవుతే కప్పే తిస్సం భగవన్తం పస్సిత్వా పసన్నమానసో కణికారపుప్ఫేహి పూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే అఞ్ఞతరస్స సోత్తియబ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, ఉజ్జయోతిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో తిణ్ణం వేదానం పారగూ హుత్వా తత్థ సారం అపస్సన్తో ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా చోదియమానో వేళువనం గన్త్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా చరియానుకూలం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞే విహరన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౨౧.౧-౪) –

‘‘కణికారం పుప్ఫితం దిస్వా, ఓచినిత్వానహం తదా;

తిస్సస్స అభిరోపేసిం, ఓఘతిణ్ణస్స తాదినో.

‘‘ద్వేనవుతే ఇతో కప్పే, యం పుప్ఫమభిరోపయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘పఞ్చతింసే ఇతో కప్పే, అరుణపాణీతి విస్సుతో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదిత్వా భగవతో థోమనాకారేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో ‘‘నమో తే బుద్ధ వీరత్థూ’’తి గాథం అభాసి.

౪౭. తత్థ నమోతి పణామకిత్తనం. తేతి పణామకిరియాయ సమ్పదానకిత్తనం, తుయ్హన్తి అత్థో. బుద్ధ వీరాతి చ భగవతో ఆలపనం. భగవా హి యథా అభిఞ్ఞేయ్యాదిభేదస్స అత్థస్స అభిఞ్ఞేయ్యాదిభేదేన సయమ్భూఞాణేన అనవసేసతో బుద్ధత్తా ‘‘బుద్ధో’’తి వుచ్చతి. ఏవం పఞ్చన్నమ్పి మారానం అభిప్పమద్దనవసేన పదహన్తేన మహతా వీరియేన సమన్నాగతత్తా ‘‘వీరో’’తి వుచ్చతి. అత్థూతి హోతు, తస్స ‘‘నమో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. విప్పముత్తోసి సబ్బధీతి సబ్బేహి కిలేసేహి సబ్బస్మిఞ్చ సఙ్ఖారగతే విప్పముత్తో విసంయుత్తో అసి భవసి, న తయా కిఞ్చి అవిప్పముత్తం నామ అత్థి, యతోహం తుయ్హాపదానే విహరం, విహరామి అనాసవోతి తుయ్హం తవ అపదానే ఓవాదే గతమగ్గే పటిపత్తిచరియాయ విహరం యథాసత్తి యథాబలం పటిపజ్జన్తో కామాసవాదీనం చతున్నమ్పి ఆసవానం సుప్పహీనత్తా అనాసవో విహరామి, తాదిసస్స నమో తే బుద్ధ-వీరత్థూతి.

ఉజ్జయత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. సఞ్జయత్థేరగాథావణ్ణనా

యతో అహన్తి ఆయస్మతో సఞ్జయత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సోపి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో విపస్సిస్స భగవతో కాలే మహతి పూగే సంకిత్తివసేన వత్థుం సఙ్ఘరిత్వా రతనత్తయం ఉద్దిస్స పుఞ్ఞం కరోన్తో సయం దలిద్దో హుత్వా నేసం గణాదీనం పుఞ్ఞకిరియాయ బ్యావటో అహోసి. కాలేన కాలం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా పసన్నమానసో భిక్ఖూనఞ్చ తం తం వేయ్యావచ్చం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తో అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే విభవసమ్పన్నస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి సఞ్జయో నామ నామేన, సో వయప్పత్తో బ్రహ్మాయుపోక్ఖరసాతిఆదికే అభిఞ్ఞాతే బ్రాహ్మణే సాసనే అభిప్పసన్నే దిస్వా సఞ్జాతప్పసాదో సత్థారం ఉపసఙ్కమి. తస్స సత్థా ధమ్మం దేసేసి. సో ధమ్మం సుత్వా సోతాపన్నో అహోసి. అపరభాగే పబ్బజి. పబ్బజన్తో చ ఖురగ్గేయేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసీ. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౦.౫౧-౫౫) –

‘‘విపస్సిస్స భగవతో, మహాపూగగణో అహు;

వేయ్యావచ్చకరో ఆసిం, సబ్బకిచ్చేసు వావటో.

‘‘దేయ్యధమ్మో చ మే నత్థి, సుగతస్స మహేసినో;

అవన్దిం సత్థునో పాదే, విప్పసన్నేన చేతసా.