౬. ఛట్ఠవగ్గో

౧. గోధికాదిచతుత్థేరగాథావణ్ణనా

వస్సతి దేవోతిఆదికా చతస్సో – గోధికో, సుబాహు, వల్లియో, ఉత్తియోతి ఇమేసం చతున్నం థేరానం గాథా. కా ఉప్పత్తి? ఇమేపి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారా తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తా ఇతో చతునవుతే కప్పే సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం సహాయా హుత్వా విచరింసు. తేసు ఏకో సిద్ధత్థం భగవన్తం పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా కటచ్ఛుభిక్ఖం అదాసి. దుతియో పసన్నచిత్తో హుత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా అఞ్జలిం పగ్గణ్హి. తతియో పసన్నచిత్తో ఏకేన పుప్ఫహత్థేన భగవన్తం పూజేసి. చతుత్థో సుమనపుప్ఫేహి పూజమకాసి. ఏవం తే సత్థరి చిత్తం పసాదేత్వా పసుతేన తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా పున అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా సహాయకా హుత్వా సాసనే పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం కత్వా అమ్హాకం భగవతో కాలే పావాయం చతున్నం మల్లరాజానం పుత్తా హుత్వా నిబ్బత్తింసు. తేసం గోధికో, సుబాహు, వల్లియో, ఉత్తియోతి నామాని అకంసు. అఞ్ఞమఞ్ఞం పియసహాయా అహేసుం. తే కేనచిదేవ కరణీయేన కపిలవత్థుం అగమంసు. తస్మిఞ్చ సమయే సత్థా కపిలవత్థుం గన్త్వా నిగ్రోధారామే వసన్తో యమకపాటిహారియం దస్సేత్వా సుద్ధోదనప్పముఖే సక్యరాజానో దమేసి. తదా తేపి చత్తారో మల్లరాజపుత్తా పాటిహారియం దిస్వా లద్ధప్పసాదా పబ్బజిత్వా విపస్సనాకమ్మం కరోన్తా నచిరస్సేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణింసు. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౧.౧-౨౩) –

‘‘సువణ్ణవణ్ణం సమ్బుద్ధం, ఆహుతీనం పటిగ్గహం;

పవరా అభినిక్ఖన్తం, వనా నిబ్బనమాగతం.

‘‘కటచ్ఛుభిక్ఖం పాదాసిం, సిద్ధత్థస్స మహేసినో;

పఞ్ఞాయ ఉపసన్తస్స, మహావీరస్స తాదినో.

‘‘పదేనానుపదాయన్తం, నిబ్బాపేన్తే మహాజనం;

ఉళారా విత్తి మే జాతా, బుద్ధే ఆదిచ్చబన్ధునే.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, యం దానమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, భిక్ఖాదానస్సిదం ఫలం.

‘‘సత్తాసీతిమ్హితో కప్పే, మహారేణుసనామకా;

సత్తరతనసమ్పన్నా, సత్తేతే చక్కవత్తినో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

గోధికో థేరో.

‘‘సువణ్ణవణ్ణం సమ్బుద్ధం, నిసభాజానియం యథా;

తిధాపభిన్నం మాతఙ్గం, కుఞ్జరంవ మహేసినం.

‘‘ఓభాసేన్తం దిసా సబ్బా, ఉళురాజంవ పూరితం;

రథియం పటిపజ్జన్తం, లోకజేట్ఠం అపస్సహం.

‘‘ఞాణే చిత్తం పసాదేత్వా, పగ్గహేత్వాన అఞ్జలిం;

పసన్నచిత్తో సుమనో, సిద్ధత్థమభివాదయిం.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఞాణసఞ్ఞాయిదం ఫలం.

‘‘తేసత్తతిమ్హితో కప్పే, సోళసాసుం నరుత్తమా;

సత్తరతనసమ్పన్నా, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

సుబాహుత్థేరో.

‘‘తివరాయం నివాసీహం, అహోసిం మాలికో తదా;

అద్దసం విరజం బుద్ధం, సిద్ధత్థం లోకపూజితం.

‘‘పసన్నచిత్తో సుమనో, పుప్ఫహత్థమదాసహం;

యత్థ యత్థుపపజ్జామి, తస్స కమ్మస్స వాహసా.

‘‘అనుభోమి ఫలం ఇట్ఠం, పుబ్బే సుకతమత్తనో;

పరిక్ఖిత్తో సుమల్లేహి, పుప్ఫదానస్సిదం ఫలం.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, యం పుప్ఫమభిరోపయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, పుప్ఫపూజాయిదం ఫలం.

‘‘చతున్నవుతుపాదాయ, ఠపేత్వా వత్తమానకం;

పఞ్చరాజసతా తత్థ, నజ్జసమసనామకా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

వల్లియో థేరో.

‘‘సిద్ధత్థస్స భగవతో, జాతిపుప్ఫమదాసహం;

పాదేసు సత్త పుప్ఫాని, హాసేనోకిరితాని మే.

‘‘తేన కమ్మేనహం అజ్జ, అభిభోమి నరామరే;

ధారేమి అన్తిమం దేహం, సమ్మాసమ్బుద్ధసాసనే.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, యం పుప్ఫమభిరోపయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, పుప్ఫపూజాయిదం ఫలం.

‘‘సమన్తగన్ధనామాసుం, తేరస చక్కవత్తినో;

ఇతో పఞ్చమకే కప్పే, చాతురన్తా జనాధిపా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి. (అప. థేర ౧.౧౧.౧-౨౩);

ఉత్తియో థేరో.

అరహత్తం పన పత్వా ఇమే చత్తారోపి థేరా లోకే పాకటా పఞ్ఞాతా రాజరాజమహామత్తేహి సక్కతా గరుకతా హుత్వా అరఞ్ఞే సహేవ విహరన్తి. అథేకదా రాజా బిమ్బిసారో తే చత్తారో థేరే రాజగహం ఉపగతే ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా తేమాసం వస్సావాసత్థాయ నిమన్తేత్వా తేసం పాటియేక్కం కుటికాయో కారేత్వా సతిసమ్మోసేన న ఛాదేసి. థేరా అచ్ఛన్నాసు కుటికాసు విహరన్తి. వస్సకాలే దేవో న వస్సతి. రాజా ‘‘కిం ను ఖో కారణం దేవో న వస్సతీ’’తి చిన్తేన్తో, తం కారణం ఞత్వా, తా కుటికాయో ఛాదాపేత్వా, మత్తికాకమ్మం చిత్తకమ్మఞ్చ కారాపేత్వా, కుటికామహం కరోన్తో మహతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం అదాసి. థేరా రఞ్ఞో అనుకమ్పాయ కుటికాయో పవిసిత్వా మేత్తాసమాపత్తియో సమాపజ్జింసు. అథుత్తరపాచీనదిసతో మహామేఘో ఉట్ఠహిత్వా థేరానం సమాపత్తితో వుట్ఠానక్ఖణేయేవ వస్సితుం ఆరభి. తేసు గోధికత్థేరో సమాపత్తితో వుట్ఠాయ సహ మేఘగజ్జితేన –

౫౧. ‘‘వస్సతి దేవో యథా సుగీతం, ఛన్నా మే కుటికా సుఖా నివాతా;

చిత్తం సుసమాహితఞ్చ మయ్హం, అథ చే పత్థయసి పవస్స దేవా’’తి. –

ఇమం గాథం అభాసి.

తత్థ వస్సతీతి సిఞ్చతి వుట్ఠిధారం పవేచ్ఛతి. దేవోతి మేఘో. యథా సుగీతన్తి సున్దరగీతం వియ గజ్జన్తోతి అధిప్పాయో. మేఘో హి వస్సనకాలే సతపటలసహస్సపటలో ఉట్ఠహిత్వా థనయన్తో విజ్జుతా నిచ్ఛారేన్తోవ సోభతి, న కేవలో. తస్మా సినిద్ధమధురగమ్భీరనిగ్ఘోసో వస్సతి దేవోతి దస్సేతి. తేన సద్దతో అనుపపీళితం ఆహ ‘‘ఛన్నా మే కుటికా సుఖా నివాతా’’తి. యథా న దేవో వస్సతి, ఏవం తిణాదీహి ఛాదితా అయం మే కుటికా, తేన వుట్ఠివస్సేన అనుపపీళితం ఆహ. పరిభోగసుఖస్స ఉతుసప్పాయఉతుసుఖస్స చ సబ్భావతో సుఖా. ఫుసితగ్గళపిహితవాతపానతాహి వాతపరిస్సయరహితా. ఉభయేనపి ఆవాససప్పాయవసేన అనుపపీళితం ఆహ. చిత్తం సుసమాహితఞ్చ మయ్హన్తి చిత్తఞ్చ మమ సుట్ఠు సమాహితం అనుత్తరసమాధినా నిబ్బానారమ్మణే సుట్ఠు అప్పితం, ఏతేన అబ్భన్తరపరిస్సయాభావతో అప్పోస్సుక్కతం దస్సేతి. అథ చే పత్థయసీతి అథ ఇదాని పత్థయసి చే, యది ఇచ్ఛసి. పవస్సాతి సిఞ్చ ఉదకం పగ్ఘర వుట్ఠిధారం పవేచ్ఛ. దేవాతి మేఘం ఆలపతి.

గోధికత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సుబాహుత్థేరగాథావణ్ణనా

౫౨. ఇతరేహి వుత్తగాథాసు తతియపదే ఏవ విసేసో. తత్థ సుబాహునా వుత్తగాథాయం చిత్తం సుసమాహితఞ్చ కాయేతి మమ చిత్తం కరజకాయే కాయగతాసతిభావనావసేన సుట్ఠు సమాహితం సమ్మదేవ అప్పితం. అయఞ్హి థేరో కాయగతాసతిభావనావసేన పటిలద్ధఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తం సన్ధాయాహ ‘‘చిత్తం సుసమాహితఞ్చ కాయే’’తి.

సుబాహుత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. వల్లియత్థేరగాథావణ్ణనా

౫౩. వల్లియత్థేరగాథాయం తస్సం విహరామి అప్పమత్తోతి తస్సం కుటికాయం అప్పమాదపటిపత్తియా మత్థకం పాపితత్తా అప్పమత్తో అరియవిహారూపసంహితేన దిబ్బవిహారాదిసంహితేన చ ఇరియాపథవిహారేన విహరామి, అత్తభావం పవత్తేమీతి వుత్తం హోతి.

వల్లియత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా

౪. ఉత్తియత్థేరగాథావణ్ణనా

౫౪. ఉత్తియత్థేరేన వుత్తగాథాయం అదుతియోతి అసహాయో, కిలేససఙ్గణికాయ గణసఙ్గణికాయ చ విరహితోతి అత్థో.

ఉత్తియత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతున్నం థేరానం గాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. అఞ్జనవనియత్థేరగాథావణ్ణనా

ఆసన్దిం కుటికం కత్వాతి ఆయస్మతో అఞ్జనవనియత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే సుదస్సనో నామ మాలాకారో హుత్వా సుమనపుప్ఫేహి భగవన్తం పూజేత్వా అఞ్ఞమ్పి తత్థ తత్థ బహుం పుఞ్ఞం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపస్స భగవతో సాసనే పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం అకాసి. అథ ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే వేసాలియం వజ్జిరాజకులే నిబ్బత్తిత్వా తస్స వయప్పత్తకాలే వజ్జిరట్ఠే అవుట్ఠిభయం బ్యాధిభయం అమనుస్సభయన్తి తీణి భయాని ఉప్పజ్జింసు. తం సబ్బం రతనసుత్తవణ్ణనాయం (ఖు. పా. అట్ఠ. రతనసుత్తవణ్ణనా; సు. ని. అట్ఠ. ౧.రతనసుత్తవణ్ణనా) వుత్తనయేన వేదితబ్బం. భగవతి పన వేసాలిం పవిట్ఠే భయేసు చ వూపసన్తేసు సత్థు ధమ్మదేసనాయ సమ్బహులానం దేవమనుస్సానం ధమ్మాభిసమయే చ జాతే అయం రాజకుమారో బుద్ధానుభావం దిస్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజి. యథా చాయం ఏవం అనన్తరం వుచ్చమానా చత్తారోపి జనా. తేపి హి ఇమస్స సహాయభూతా లిచ్ఛవిరాజకుమారా ఏవం ఇమినావ నీహారేన పబ్బజింసు. కస్సపసమ్బుద్ధకాలేపి సహాయా హుత్వా ఇమినా సహేవ పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం అకంసు, పదుముత్తరస్సపి భగవతో పాదమూలే కుసలబీజరోపనాదిం అకంసూతి. తత్థాయం కతపుబ్బకిచ్చో సాకేతే అఞ్జనవనే సుసానట్ఠానే వసన్తో ఉపకట్ఠాయ వస్సూపనాయికాయ మనుస్సేహి ఛడ్డితం జిణ్ణకం ఆసన్దిం లభిత్వా తం చతూసు పాసాణేసు ఠపేత్వా ఉపరి తిరియఞ్చ తిణాదీహి ఛాదేత్వా ద్వారం యోజేత్వా వస్సం ఉపగతో. పఠమమాసేయేవ ఘటేన్తో వాయమన్తో అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౧.౨౪-౨౮) –

‘‘సుదస్సనోతి నామేన, మాలాకారో అహం తదా;

అద్దసం విరజం బుద్ధం, లోకజేట్ఠం నరాసభం.

‘‘జాతిపుప్ఫం గహేత్వాన, పూజయిం పదుముత్తరం;

విసుద్ధచక్ఖు సుమనో, దిబ్బచక్ఖుం సమజ్ఝగం.

‘‘ఏతిస్సా పుప్ఫపూజాయ, చిత్తస్స పణిధీహి చ;

కప్పానం సతసహస్సం, దుగ్గతిం నుపపజ్జహం.

‘‘సోళసాసింసు రాజానో, దేవుత్తరసనామకా;

ఛత్తింసమ్హి ఇతో కప్పే, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా విముత్తిసుఖం పటిసంవేదేన్తో సమాపత్తితో వుట్ఠాయ యథాలద్ధం సమ్పత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా పీతివేగేన ఉదానేన్తో ‘‘ఆసన్దిం కుటికం కత్వా’’తి గాథం అభాసి.

౫౫. తత్థ ఆసన్దిం కుటికం కత్వాతి ఆసన్దీ నామ దీఘపాదకం చతురస్సపీఠం, ఆయతం చతురస్సమ్పి అత్థియేవ, యత్థ నిసీదితుమేవ సక్కా, న నిపజ్జితుం తం ఆసన్దిం కుటికం కత్వా వాసత్థాయ హేట్ఠా వుత్తనయేన కుటికం కత్వా యథా తత్థ నిసిన్నస్స ఉతుపరిస్సయాభావేన సుఖేన సమణధమ్మం కాతుం సక్కా, ఏవం కుటికం కత్వా. ఏతేన పరముక్కంసగతం సేనాసనే అత్తనో అప్పిచ్ఛతం సన్తుట్ఠిఞ్చ దస్సేతి. వుత్తమ్పి చేతం ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘పల్లఙ్కేన నిసిన్నస్స, జణ్ణుకేనాభివస్సతి;

అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’తి. (థేరగా. ౯౮౫; మి. ప. ౬.౧.౧);

అపరే ‘‘ఆసన్దికుటిక’’న్తి పాఠం వత్వా ‘‘ఆసన్దిప్పమాణం కుటికం కత్వా’’తి అత్థం వదన్తి. అఞ్ఞే పన ‘‘ఆసననిసజ్జాదిగతే మనుస్సే ఉద్దిస్స మఞ్చకస్స ఉపరి కతకుటికా ఆసన్దీ నామ, తం ఆసన్దిం కుటికం కత్వా’’తి అత్థం వదన్తి. ఓగ్గయ్హాతి ఓగాహేత్వా అనుపవిసిత్వా. అఞ్జనం వనన్తి ఏవంనామకం వనం, అఞ్జనవణ్ణపుప్ఫభావతో హి అఞ్జనా వుచ్చన్తి వల్లియో, తబ్బహులతాయ తం వనం ‘‘అఞ్జనవన’’న్తి నామం లభి. అపరే పన ‘‘అఞ్జనా నామ మహాగచ్ఛా’’తి వదన్తి, తం అఞ్జనవనం ఓగ్గయ్హ ఆసన్దికం కుటికం కత్వా తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసనన్తి విహరతా మయాతి వచనసేసేనేవ యోజనా. ఇదమేవ చ థేరస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణం అహోసీతి.

అఞ్జనవనియత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. కుటివిహారిత్థేరగాథావణ్ణనా

కో కుటికాయన్తి ఆయస్మతో కుటివిహారిత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పదుముత్తరస్స భగవతో ఆకాసేన గచ్ఛన్తస్స ‘‘ఉదకదానం దస్సామీ’’తి సీతలం ఉదకం గహేత్వా పీతిసోమనస్సజాతో ఉద్ధమ్ముఖో హుత్వా ఉక్ఖిపి. సత్థా తస్స అజ్ఝాసయం ఞత్వా పసాదసంవడ్ఢనత్థం ఆకాసే ఠితోవ సమ్పటిచ్ఛి. సో తేన అనప్పకం పీతిసోమనస్సం పటిసంవేదేసి. సేసం అఞ్జనవనియత్థేరస్స వత్థుమ్హి వుత్తసదిసమేవ. అయం పన విసేసో – అయం కిర వుత్తనయేన పబ్బజిత్వా కతపుబ్బకిచ్చో విపస్సనం అనుయుఞ్జన్తో సాయం ఖేత్తసమీపేన గచ్ఛన్తో దేవే ఫుసాయన్తే ఖేత్తపాలకస్స పుఞ్ఞం తిణకుటిం దిస్వా పవిసిత్వా తత్థ తిణసన్థారకే నిసీది. నిసిన్నమత్తోవ ఉతుసప్పాయం లభిత్వా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౧.౨౯-౩౫) –

‘‘సువణ్ణవణ్ణం సమ్బుద్ధం, గచ్ఛన్తం అనిలఞ్జసే;

ఘతాసనంవ జలితం, ఆదిత్తంవ హుతాసనం.

‘‘పాణినా ఉదకం గయ్హ, ఆకాసే ఉక్ఖిపిం అహం;

సమ్పటిచ్ఛి మహావీరో, బుద్ధో కారుణికో ఇసి.

‘‘అన్తలిక్ఖే ఠితో సత్థా, పదుముత్తరనామకో;

మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ, ఇమా గాథా అభాసథ.

‘‘ఇమినా దకదానేన, పీతిఉప్పాదనేన చ;

కప్పసతసహస్సమ్పి, దుగ్గతిం నుపపజ్జతి.

‘‘తేన కమ్మేన ద్విపదిన్ద, లోకజేట్ఠ నరాసభ;

పత్తోమ్హి అచలం ఠానం, హిత్వా జయపరాజయం.

‘‘సహస్సరాజనామేన, తయో తే చక్కవత్తినో;

పఞ్చసట్ఠికప్పసతే, చాతురన్తా జనాధిపా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా థేరే తత్థ నిసిన్నే ఖేత్తపాలకో ఆగన్త్వా ‘‘కో కుటికాయ’’న్తి ఆహ. తం సుత్వా థేరో ‘‘భిక్ఖు కుటికాయ’’న్తిఆదిమాహ. తయిదం ఖేత్తపాలస్స థేరస్స చ వచనం ఏకజ్ఝం కత్వా –

౫౬. ‘‘కో కుటికాయం భిక్ఖు కుటికాయం, వీతరాగో సుసమాహితచిత్తో;

ఏవం జానాహి ఆవుసో, అమోఘా తే కుటికా కతా’’తి. –

తథారూపేన సఙ్గీతిం ఆరోపితం.

తత్థ కో కుటికాయన్తి, ‘‘ఇమిస్సం కుటికాయం కో నిసిన్నో’’తి ఖేత్తపాలస్స పుచ్ఛావచనం. తస్స భిక్ఖు కుటికాయన్తి థేరస్స పటివచనదానం. అథ నం అత్తనో అనుత్తరదక్ఖిణేయ్యభావతో తం కుటిపరిభోగం అనుమోదాపేత్వా ఉళారం తమేవ పుఞ్ఞం పతిట్ఠాపేతుం ‘‘వీతరాగో’’తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – ఏకో భిన్నకిలేసో భిక్ఖు తే కుటికాయం నిసిన్నో, తతో ఏవ సో అగ్గమగ్గేన సబ్బసో సముచ్ఛిన్నరాగతాయ వీతరాగో అనుత్తరసమాధినా నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా సుట్ఠు సమాహితచిత్తతాయ సుసమాహితచిత్తో, ఇమఞ్చ అత్థం, ఆవుసో ఖేత్తపాల, యథాహం వదామి, ఏవం జానాహి సద్దహ అధిముచ్చస్సు. అమోఘా తే కుటికా కతా తయా కతా కుటికా అమోఘా అవఞ్ఝా సఫలా సఉద్రయా, యస్మా అరహతా ఖీణాసవేన పరిభుత్తా. సచే త్వం అనుమోదసి, తం తే భవిస్సతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయాతి.

తం సుత్వా ఖేత్తపాలో ‘‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే, యస్స మే కుటికాయం ఏదిసో అయ్యో పవిసిత్వా నిసీదతీ’’తి పసన్నచిత్తో అనుమోదన్తో అట్ఠాసి. ఇమం పన తేసం కథాసల్లాపం భగవా దిబ్బాయ సోతధాతుయా సుత్వా అనుమోదనఞ్చస్స ఞత్వా తమ్భావినిం సమ్పత్తిం విభావేన్తో ఖేత్తపాలం ఇమాహి గాథాహి అజ్ఝభాసి –

‘‘విహాసి కుటియం భిక్ఖు, సన్తచిత్తో అనాసవో;

తేన కమ్మవిపాకేన, దేవిన్దో త్వం భవిస్ససి.

‘‘ఛత్తింసక్ఖత్తుం దేవిన్దో, దేవరజ్జం కరిస్ససి;

చతుత్తింసక్ఖత్తుం చక్కవత్తీ, రాజా రట్ఠే భవిస్ససి;

రతనకుటి నామ పచ్చేకబుద్ధో, వీతరాగో భవిస్ససీ’’తి.

కుటికాయం లద్ధవిసేసత్తా పన థేరస్స తతో పభుతి కుటివిహారీత్వేవ సమఞ్ఞా ఉదపాది. అయమేవ చ థేరస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణగాథాపి అహోసీతి.

కుటివిహారిత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. దుతియకుటివిహారిత్థేరగాథావణ్ణనా

అయమాహు పురాణియాతి ఆయస్మతో కుటివిహారిత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పదుముత్తరస్స భగవతో పసన్నమానసో పరిళాహకాలే నళవిలీవేహి విరచితం బీజనిం అదాసి. తం సత్థా అనుమోదనగాథాయ సమ్పహంసేసి. సేసం యదేత్థ వత్తబ్బం, తం అఞ్జనవనియత్థేరవత్థుమ్హి వుత్తసదిసమేవ. అయం పన విసేసో – అయం కిర వుత్తనయేన పబ్బజిత్వా అఞ్ఞతరాయ పురాణకుటికాయ విహరన్తో సమణధమ్మం అచిన్తేత్వా, ‘‘అయం కుటికా జిణ్ణా, అఞ్ఞం కుటికం కాతుం వట్టతీ’’తి నవకమ్మవసేన చిత్తం ఉప్పాదేసి. తస్స అత్థకామా దేవతా సంవేగజననత్థం ఇమం ఉత్తానోభాసం గమ్భీరత్థం ‘‘అయమాహు’’తి గాథమాహ.

౫౭. తత్థ అయన్తి ఆసన్నపచ్చక్ఖవచనం. ఆహూతి అహోసీతి అత్థో. గాథాసుఖత్థఞ్హి దీఘం కత్వా వుత్తం. పురాణియాతి పురాతనీ అద్ధగతా. అఞ్ఞం పత్థయసే నవం కుటిన్తి ఇమిస్సా కుటియా పురాణభావేన జిణ్ణతాయ ఇతో అఞ్ఞం ఇదాని నిబ్బత్తనీయతాయ నవం కుటిం పత్థయసే పత్థేసి ఆసీససి. సబ్బేన సబ్బం పన ఆసం కుటియా విరాజయ పురాణియం వియ నవాయమ్పి కుటియం ఆసం తణ్హం అపేక్ఖం విరాజేహి, సబ్బసో తత్థ విరత్తచిత్తో హోహి. కస్మా? యస్మా దుక్ఖా భిక్ఖు పున నవా నామ కుటి భిక్ఖు పున ఇదాని నిబ్బత్తియమానా దుక్ఖావహత్తా దుక్ఖా, తస్మా అఞ్ఞం నవం దుక్ఖం అనుప్పాదేన్తో యథానిబ్బత్తాయం పురాణియంయేవ కుటియం ఠత్వా అత్తనా కతబ్బం కరోహీతి. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – త్వం, భిక్ఖు, ‘‘అయం పురాణీ తిణకుటికా జిణ్ణా’’తి అఞ్ఞం నవం తిణకుటికం కాతుం ఇచ్ఛసి, న సమణధమ్మం, ఏవం ఇచ్ఛన్తో పన భావనాయ అననుయుఞ్జనేన పునబ్భవాభినిబ్బత్తియా అనతివత్తనతో ఆయతిం అత్తభావకుటిమ్పి పత్థేన్తో కాతుం ఇచ్ఛన్తోయేవ నామ హోతి. సా పన నవా తిణకుటి వియ కరణదుక్ఖేన తతో భియ్యోపి జరామరణసోకపరిదేవాదిదుక్ఖసంసట్ఠతాయ దుక్ఖా, తస్మా తిణకుటియం వియ అత్తభావకుటియం ఆసం అపేక్ఖం విరాజయ సబ్బసో తత్థ విరత్తచిత్తో హోహి, ఏవం తే వట్టదుక్ఖం న భవిస్సతీతి. దేవతాయ చ వచనం సుత్వా థేరో సంవేగజాతో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ఘటేన్తో వాయమన్తో నచిరస్సేవ అరహత్తే పతిట్ఠాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౧.౩౬-౪౬) –

‘‘పదుముత్తరబుద్ధస్స, లోకజేట్ఠస్స తాదినో;

తిణత్థరే నిసిన్నస్స, ఉపసన్తస్స తాదినో.

‘‘నళమాలం గహేత్వాన, బన్ధిత్వా బీజనిం అహం;

బుద్ధస్స ఉపనామేసిం, ద్విపదిన్దస్స తాదినో.

‘‘పటిగ్గహేత్వా సబ్బఞ్ఞూ, బీజనిం లోకనాయకో;

మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ, ఇమం గాథం అభాసథ.

‘‘యథా మే కాయో నిబ్బాతి, పరిళాహో న విజ్జతి;

తథేవ తివిధగ్గీహి, చిత్తం తవ విముచ్చతు.

‘‘సబ్బే దేవా సమాగచ్ఛుం, యే కేచి వననిస్సితా;

సోస్సామ బుద్ధవచనం, హాసయన్తఞ్చ దాయకం.

‘‘నిసిన్నో భగవా తత్థ, దేవసఙ్ఘపురక్ఖతో;

దాయకం సమ్పహంసేన్తో, ఇమా గాథా అభాసథ.

‘‘ఇమినా బీజనిదానేన, చిత్తస్స పణిధీహి చ;

సుబ్బతో నామ నామేన, చక్కవత్తీ భవిస్సతి.

‘‘తేన కమ్మావసేసేన, సుక్కమూలేన చోదితో;

మాలుతో నామ నామేన, చక్కవత్తీ భవిస్సతి.

‘‘ఇమినా బీజనిదానేన, సమ్మానవిపులేన చ;

కప్పసతసహస్సమ్పి, దుగ్గతిం నుపపజ్జతి.

‘‘తింసకప్పసహస్సమ్హి, సుబ్బతా అట్ఠతింస తే;

ఏకూనతింససహస్సే, అట్ఠ మాలుతనామకా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తే పన పతిట్ఠితో ‘‘అయం మే అరహత్తప్పత్తియా అఙ్కుసభూతా’’తి తమేవ గాథం పచ్చుదాహాసి. సాయేవ చ థేరస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణగాథా అహోసి. కుటిఓవాదేన లద్ధవిసేసత్తా చస్స కుటివిహారీత్వేవ సమఞ్ఞా అహోసీతి.

దుతియకుటివిహారిత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. రమణీయకుటికత్థేరగాథావణ్ణనా

రమణీయా మే కుటికాతి ఆయస్మతో రమణీయకుటికత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సోపి కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే కుసలబీజరోపనం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇతో అట్ఠారసకప్పసతమత్థకే అత్థదస్సిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో బుద్ధారహం ఆసనం భగవతో అదాసి. పుప్ఫేహి చ భగవన్తం పూజేత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. సేసం అఞ్జనవనియత్థేరస్స వత్థుమ్హి వుత్తసదిసమేవ. అయం పన విసేసో – అయం కిర వుత్తనయేన పబ్బజిత్వా కతపుబ్బకిచ్చో వజ్జిరట్ఠే అఞ్ఞతరస్మిం గామకావాసే కుటికాయం విహరతి, సా హోతి కుటికా అభిరూపా దస్సనీయా పాసాదికా సుపరికమ్మకతభిత్తిభూమికా ఆరామపోక్ఖరణిరామణేయ్యాదిసమ్పన్నా ముత్తాజాలసదిసవాలికాకిణ్ణభూమిభాగా థేరస్స చ వత్తసమ్పన్నతాయ సుసమ్మట్ఠఙ్గణతాదినా భియ్యోసోమత్తాయ రమణీయతరా హుత్వా తిట్ఠతి. సో తత్థ విహరన్తో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తే పతిట్ఠాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౧.౪౭-౫౨) –

‘‘కాననం వనమోగ్గయ్హ, అప్పసద్దం నిరాకులం;

సీహాసనం మయా దిన్నం, అత్థదస్సిస్స తాదినో.

‘‘మాలాహత్థం గహేత్వాన, కత్వా చ నం పదక్ఖిణం;

సత్థారం పయిరుపాసిత్వా, పక్కామిం ఉత్తరాముఖో.

‘‘తేన కమ్మేన ద్విపదిన్ద, లోకజేట్ఠ నరాసభ;

సన్నిబ్బాపేమి అత్తానం, భవా సబ్బే సమూహతా.

‘‘అట్ఠారసకప్పసతే, యం దానమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, సీహాసనస్సిదం ఫలం.

‘‘ఇతో సత్తకప్పసతే, సన్నిబ్బాపకఖత్తియో;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా థేరే తత్థ విహరన్తే కుటికాయ రమణీయభావతో విహారపేక్ఖకా మనుస్సా తతో తతో ఆగన్త్వా కుటిం పస్సన్తి. అథేకదివసం కతిపయా ధుత్తజాతికా ఇత్థియో తత్థ గతా కుటికాయ రమణీయభావం దిస్వా, ‘‘ఏత్థ వసన్తో అయం సమణో సియా అమ్హేహి ఆకడ్ఢనీయహదయో’’తి అధిప్పాయేన – ‘‘రమణీయం వో, భన్తే, వసనట్ఠానం. మయమ్పి రమణీయరూపా పఠమయోబ్బనే ఠితా’’తి వత్వా ఇత్థికుత్తాదీని దస్సేతుం ఆరభింసు. థేరో అత్తనో వీతరాగభావం పకాసేన్తో ‘‘రమణీయా మే కుటికా, సద్ధాదేయ్యా మనోరమా’’తి గాథం అభాసి.