౪. సానుత్థేరగాథావణ్ణనా

మతం వా అమ్మ రోదన్తీతి ఆయస్మతో సానుత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సోపి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో ఇతో చతునవుతే కప్పే సిద్ధత్థస్స భగవతో హత్థపాదధోవనముఖవిక్ఖాలనానం అత్థాయ ఉదకం ఉపనేసి. సత్థా హి భోజనకాలే హత్థపాదే ధోవితుకామో అహోసి. సో సత్థు ఆకారం సల్లక్ఖేత్వా ఉదకం ఉపనేసి. భగవా హత్థపాదే ధోవిత్వా భుఞ్జిత్వా ముఖం విక్ఖాలేతుకామో అహోసి. సో తమ్పి ఞత్వా ముఖోదకం ఉపనేసి. సత్థా ముఖం విక్ఖాలేత్వా ముఖధోవనకిచ్చం నిట్ఠాపేసి. ఏవం భగవా అనుకమ్పం ఉపాదాయ తేన కరీయమానం వేయ్యావచ్చం సాదియి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం అఞ్ఞతరస్స ఉపాసకస్స గేహే పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్మిం గబ్భగతేయేవ పితా పవాసం గతో, ఉపాసికా దసమాసచ్చయేన పుత్తం విజాయిత్వా సానూతిస్స నామం అకాసి. తస్మిం అనుక్కమేన వడ్ఢన్తే సత్తవస్సికంయేవ నం భిక్ఖూనం సన్తికే పబ్బాజేసి, ‘‘ఏవమయం అనన్తరాయో వడ్ఢిత్వా అచ్చన్తసుఖభాగీ భవిస్సతీ’’తి. ‘‘సో సానుసామణేరో’’తి పఞ్ఞాతో పఞ్ఞవా వత్తసమ్పన్నో బహుస్సుతో ధమ్మకథికో సత్తేసు మేత్తజ్ఝాసయో హుత్వా దేవమనుస్సానం పియో అహోసి మనాపోతి సబ్బం సానుసుత్తే ఆగతనయేన వేదితబ్బం.

తస్స అతీతజాతియం మాతా యక్ఖయోనియం నిబ్బత్తి. తం యక్ఖా ‘‘సానుత్థేరస్స అయం మాతా’’తి గరుచిత్తికారబహులా హుత్వా మానేన్తి. ఏవం గచ్ఛన్తే కాలే పుథుజ్జనభావస్స ఆదీనవం విభావేన్తం వియ ఏకదివసం సానుస్స యోనిసో మనసికారాభావా అయోనిసో ఉమ్ముజ్జన్తస్స విబ్భమితుకామతాచిత్తం ఉప్పజ్జి. తం తస్స యక్ఖినిమాతా ఞత్వా మనుస్సమాతుయా ఆరోచేసి – ‘‘తవ పుత్తో, సాను, ‘విబ్భమిస్సామీ’తి చిత్తం ఉప్పాదేసి, తస్మా త్వం –

‘‘సానుం పబుద్ధం వజ్జాసి, యక్ఖానం వచనం ఇదం;

మాకాసి పాపకం కమ్మం, ఆవి వా యది వా రహో.

‘‘సచే త్వం పాపకం కమ్మం, కరిస్ససి కరోసి వా;

న తే దుక్ఖా పముత్యత్థి, ఉప్పచ్చాపి పలాయతో’’తి. (సం. ని. ౧.౨౩౯; ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౩౨౫ సానుసామణేరవత్థు) –

ఏవం భణాహీ’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా యక్ఖినిమాతా తత్థేవన్తరధాయి. మనుస్సమాతా పన తం సుత్వా పరిదేవసోకసమాపన్నా చేతోదుక్ఖసమప్పితా అహోసి. అథ సానుసామణేరో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ మాతు సన్తికం ఉపగతో మాతరం రోదమానం దిస్వా ‘‘అమ్మ, కిం నిస్సాయ రోదసీ’’తి వత్వా ‘‘తం నిస్సాయా’’తి చ వుత్తో మాతు ‘‘మతం వా, అమ్మ, రోదన్తి, యో వా జీవం న దిస్సతీ’’తి గాథం అభాసి.

౪౪. తస్సత్థో – ‘‘అమ్మ, రోదన్తా నామ ఞాతకా మిత్తా వా అత్తనో ఞాతకం మిత్తం వా మతం ఉద్దిస్స రోదన్తి పరలోకం గతత్తా, యో వా ఞాతకో మిత్తో వా జీవం జీవన్తో దేసన్తరం పక్కన్తతాయ చ న దిస్సతి, తం వా ఉద్దిస్స రోదన్తి, ఉభయమ్పేతం మయి న విజ్జతి, ఏవం సన్తే జీవన్తం ధరమానం మం పురతో ఠితం పస్సన్తీ; కస్మా, అమ్మ, రోదసి?మం ఉద్దిస్స తవ రోదనస్స కారణమేవ నత్థీ’’తి.

తం సుత్వా తస్స మాతా ‘‘మరణఞ్హేతం, భిక్ఖవే, యో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతీ’’తి (మ. ని. ౩.౬౩) సుత్తపదానుసారేన ఉప్పబ్బజనం అరియస్స వినయే మరణన్తి దస్సేన్తీ –

‘‘మతం వా పుత్త రోదన్తి, యో వా జీవం న దిస్సతి;

యో చ కామే చజిత్వాన, పునరాగచ్ఛతే ఇధ.

‘‘తం వాపి పుత్త రోదన్తి, పున జీవం మతో హి సో;

కుక్కుళా ఉబ్భతో తాత, కుక్కుళం పతితుమిచ్ఛసీ’’తి. (సం. ని. ౧.౨౩౯; ధ. ప. అట్ఠ. ౨.సానుసామణేరవత్థు) –

గాథాద్వయం అభాసి.

తత్థ కామే చజిత్వానాతి నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయేన వత్థుకామే పహాయ, తఞ్చ కిలేసకామస్స తదఙ్గప్పహానవసేన వేదితబ్బం. పబ్బజ్జా హేత్థ కామపరిచ్చాగో అధిప్పేతో. పునరాగచ్ఛతే ఇధాతి ఇధ గేహే పునదేవ ఆగచ్ఛతి, హీనాయావత్తనం సన్ధాయ వదతి. తం వాపీతి యో పబ్బజిత్వా విబ్భమతి, తం వాపి పుగ్గలం మతం వియమాదిసియో రోదన్తి. కస్మాతి చే? పున జీవం మతో హి సోతి విబ్భమనతో పచ్ఛా యో జీవన్తో, సో గుణమరణేన అత్థతో మతోయేవ. ఇదానిస్స సవిసేససంవేగం జనేతుం ‘‘కుక్కుళా’’తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – ‘‘అహోరత్తం ఆదిత్తం వియ హుత్వా డహనట్ఠేన కుక్కుళనిరయసదిసత్తా కుక్కుళా గిహిభావా అనుకమ్పన్తియా మయా ఉబ్భతో ఉద్ధతో, తాత సాను, కుక్కుళం పతితుం ఇచ్ఛసి పతితుకామోసీ’’తి.

తం సుత్వా సానుసామణేరో సంవేగజాతో హుత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౨౧.౨౫-౨౯) –

‘‘భుఞ్జన్తం సమణం దిస్వా, విప్పసన్నమనావిలం;

ఘటేనోదకమాదాయ, సిద్ధత్థస్స అదాసహం.

‘‘నిమ్మలో హోమహం అజ్జ, విమలో ఖీణసంసయో;

భవే నిబ్బత్తమానస్స, ఫలం నిబ్బత్తతే సుభం.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, ఉదకం యమదాసహం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, దకదానస్సిదం ఫలం.

‘‘ఏకసట్ఠిమ్హితో కప్పే, ఏకోవ విమలో అహు;

సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా థేరో ఇమిస్సా గాథాయ వసేన ‘‘మయ్హం విపస్సనారమ్భో అరహత్తప్పత్తి చ జాతా’’తి ఉదానవసేన తమేవ గాథం పచ్చుదాహాసి.

సానుత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.