౨. ఖదిరవనియత్థేరగాథావణ్ణనా

చాలే ఉపచాలేతి ఆయస్మతో ఖదిరవనియరేవతత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పతి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే తిత్థనావికకులే నిబ్బత్తిత్వా మహాగఙ్గాయ పయాగతిత్థే తిత్థనావాకమ్మం కరోన్తో ఏకదివసం ససావకసఙ్ఘం భగవన్తం గఙ్గాతీరం ఉపగతం దిస్వా పసన్నమానసో నావాసఙ్ఘాటం యోజేత్వా మహన్తేన పూజాసక్కారేన పరతీరం పాపేత్వా అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం సత్థారా ఆరఞ్ఞకానం అగ్గట్ఠానే ఠపియమానం దిస్వా తదత్థం పత్థనం పట్ఠపేత్వా భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ మహాదానం పవత్తేసి. భగవా చ తస్స పత్థనాయ అవజ్ఝభావం బ్యాకాసి. సో తతో పట్ఠాయ తత్థ తత్థ వివట్టూపనిస్సయం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధరట్ఠే నాలకగామే రూపసారియా బ్రాహ్మణియా కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తి. తం వయప్పత్తం మాతాపితరో ఘరబన్ధనేన బన్ధితుకామా జాతా. సో సారిపుత్తత్థేరస్స పబ్బజితభావం సుత్వా ‘‘మయ్హం జేట్ఠభాతా అయ్యో ఉపతిస్సో ఇమం విభవం ఛడ్డేత్వా పబ్బజితో, తేన వన్తం ఖేళపిణ్డం కథాహం పచ్ఛా గిలిస్సామీ’’తి జాతసంవేగో పాసం అనుపగచ్ఛనకమిగో వియ ఞాతకే వఞ్చేత్వా హేతుసమ్పత్తియా చోదియమానో భిక్ఖూనం సన్తికం గన్త్వా ధమ్మసేనాపతినో కనిట్ఠభావం నివేదేత్వా అత్తనో పబ్బజ్జాయ ఛన్దం ఆరోచేసి. భిక్ఖూ తం పబ్బాజేత్వా పరిపుణ్ణవీసతివస్సం ఉపసమ్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానే నియోజేసుం. సో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఖదిరవనం పవిసిత్వా, ‘‘అరహత్తం పత్వా భగవన్తం ధమ్మసేనాపతిఞ్చ పస్సిస్సామీ’’తి ఘటేన్తో వాయమన్తో ఞాణస్స పరిపాకగతత్తా నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧.౬౨౮-౬౪౩) –

‘‘గఙ్గా భాగీరథీ నామ, హిమవన్తా పభావితా;

కుతిత్థే నావికో ఆసిం, ఓరిమే చ తరిం అహం.

‘‘పదుముత్తరో నాయకో, సమ్బుద్ధో ద్విపదుత్తమో;

వసీసతసహస్సేహి, గఙ్గాతీరముపాగతో.

‘‘బహూ నావా సమానేత్వా, వడ్ఢకీహి సుసఙ్ఖతం;

నావాయ ఛదనం కత్వా, పటిమానిం నరాసభం.

‘‘ఆగన్త్వాన చ సమ్బుద్ధో, ఆరూహి తఞ్చ నావకం;

వారిమజ్ఝే ఠితో సత్థా, ఇమా గాథా అభాసథ.

‘‘యో సో తారేసి సమ్బుద్ధం, సఙ్ఘఞ్చాపి అనాసవం;

తేన చిత్తప్పసాదేన, దేవలోకే రమిస్సతి.

‘‘నిబ్బత్తిస్సతి తే బ్యమ్హం, సుకతం నావసణ్ఠితం;

ఆకాసే పుప్ఫఛదనం, ధారయిస్సతి సబ్బదా.

‘‘అట్ఠపఞ్ఞాసకప్పమ్హి, తారకో నామ ఖత్తియో;

చాతురన్తో విజితావీ, చక్కవత్తీ భవిస్సతి.

‘‘సత్తపఞ్ఞాసకప్పమ్హి, చమ్మకో నామ ఖత్తియో;

ఉగ్గచ్ఛన్తోవ సూరియో, జోతిస్సతి మహబ్బలో.

‘‘కప్పసతసహస్సమ్హి, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తిదసా సో చవిత్వాన, మనుస్సత్తం గమిస్సతి;

రేవతో నామ నామేన, బ్రహ్మబన్ధు భవిస్సతి.

‘‘అగారా నిక్ఖమిత్వాన, సుక్కమూలేన చోదితో;

గోతమస్స భగవతో, సాసనే పబ్బజిస్సతి.

‘‘సో పచ్ఛా పబ్బజిత్వాన, యుత్తయోగో విపస్సకో;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, నిబ్బాయిస్సతినాసవో.

‘‘వీరియం మే ధురధోరయ్హం, యోగక్ఖేమాధివాహనం;

ధారేమి అన్తిమం దేహం, సమ్మాసమ్బుద్ధసాసనే.

‘‘సతసహస్సే కతం కమ్మం, ఫలం దస్సేసి మే ఇధ;

సుముత్తో సరవేగోవ, కిలేసే ఝాపయీ మమ.

‘‘తతో మం వననిరతం, దిస్వా లోకన్తగూ ముని;

వనవాసిభిక్ఖూనగ్గం, పఞ్ఞపేసి మహామతి.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా థేరో సత్థారం ధమ్మసేనాపతిఞ్చ వన్దితుం సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ అనుపుబ్బేన సావత్థిం పత్వా జేతవనం పవిసిత్వా సత్థారం ధమ్మసేనాపతిఞ్చ వన్దిత్వా కతిపాహం జేతవనే విహాసి. అథ నం సత్థా అరియగణమజ్ఝే నిసిన్నో ఆరఞ్ఞకానం భిక్ఖూనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఆరఞ్ఞకానం యదిదం రేవతో ఖదిరవనియో’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౮, ౨౦౩). సో అపరభాగే అత్తనో జాతగామం గన్త్వా ‘‘చాలా, ఉపచాలా, సీసూపచాలా’’తి తిస్సన్నం భగినీనం పుత్తే ‘‘చాలా, ఉపచాలా, సీసూపచాలా’’తి తయో భాగినేయ్యే ఆనేత్వా పబ్బాజేత్వా కమ్మట్ఠానే నియోజేసి. తే కమ్మట్ఠానం అనుయుత్తా విహరన్తి. తస్మిఞ్చ సమయే థేరస్స కోచిదేవ ఆబాధో ఉప్పన్నో. తం సుత్వా సారిపుత్తత్థేరో రేవతం ‘‘గిలానపుచ్ఛనం అధిగమపుచ్ఛనఞ్చ కరిస్సామీ’’తి ఉపగచ్ఛి. రేవతత్థేరో ధమ్మసేనాపతిం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా తేసం సామణేరానం సతుప్పాదనవసేన ఓవదన్తో ‘‘చాలే ఉపచాలే’’తి గాథం అభాసి.

౪౨. తత్థ చాలే ఉపచాలే సీసూపచాలేతి తేసం ఆలపనం. ‘‘చాలా, ఉపచాలా, సీసూపచాలా’’తి హి ఇత్థిలిఙ్గవసేన లద్ధనామా తే తయో దారకా పబ్బజితాపి తథా వోహరీయన్తి. ‘‘‘చాలీ, ఉపచాలీ, సీసూపచాలీ’తి తేసం నామ’’న్తి చ వదన్తి. యదత్థం ‘‘చాలా’’తిఆదినా ఆమన్తనం కతం, తం దస్సేన్తో ‘‘పతిస్సతా ను ఖో విహరథా’’తి వత్వా తత్థ కారణమాహ ‘‘ఆగతో వో వాలం వియ వేధీ’’తి. పతిస్సతాతి పతిస్సతికా. ఖోతి అవధారణే. ఆగతోతి ఆగచ్ఛి. వోతి తుమ్హాకం. వాలం వియ వేధీతి వాలవేధీ వియ, అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – తిక్ఖజవననిబ్బేధికపఞ్ఞతాయ వాలవేధిరూపో సత్థుకప్పో తుమ్హాకం మాతులత్థేరో ఆగతో, తస్మా సమణసఞ్ఞం ఉపట్ఠపేత్వా సతిసమ్పజఞ్ఞయుత్తా ఏవ హుత్వా విహరథ, ‘‘యథాధిగతే విహారే అప్పమత్తా భవథా’’తి.

తం సుత్వా తే సామణేరా ధమ్మసేనాపతిస్స పచ్చుగ్గమనాదివత్తం కత్వా ఉభిన్నం మాతులత్థేరానం పటిసన్థారవేలాయం నాతిదూరే సమాధిం సమాపజ్జిత్వా నిసీదింసు. ధమ్మసేనాపతి రేవతత్థేరేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా ఉట్ఠాయాసనా తే సామణేరే ఉపసఙ్కమి, తే తథాకాలపరిచ్ఛేదస్స కతత్తా థేరే ఉపసఙ్కమన్తే ఏవ ఉట్ఠహిత్వా వన్దిత్వా అట్ఠంసు. థేరో ‘‘కతరకతరవిహారేన విహరథా’’తి పుచ్ఛిత్వా తేహి ‘‘ఇమాయ ఇమాయా’’తి వుత్తే ‘‘దారకేపి నామ ఏవం వినేన్తో మయ్హం భాతికో పచ్చపాది వత ధమ్మస్స అనుధమ్మ’’న్తి థేరం పసంసన్తో పక్కామి.

ఖదిరవనియత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.