౧. గహ్వరతీరియత్థేరగాథావణ్ణనా

ఫుట్ఠో డంసేహీతి ఆయస్మతో గహ్వరతీరియత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో ఇతో ఏకతింసే కప్పే సిఖిస్స భగవతో కాలే మిగలుద్దో హుత్వా అరఞ్ఞే విచరన్తో అద్దస సిఖిం భగవన్తం అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దేవనాగయక్ఖానం ధమ్మం దేసేన్తం, దిస్వా పన పసన్నమానసో ‘‘ధమ్మో ఏస వుచ్చతీ’’తి సరే నిమిత్తం అగ్గహేసి. సో తేన చిత్తప్పసాదేన దేవలోకే ఉప్పన్నో పున అపరాపరం సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా ‘‘అగ్గిదత్తో’’తి లద్ధనామో వయప్పత్తో భగవతో యమకపాటిహారియం దిస్వా సఞ్జాతప్పసాదో సాసనే పబ్బజిత్వా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా గహ్వరతీరే నామ అరఞ్ఞట్ఠానే వసతి. తేనస్స గహ్వరతీరయోతి సమఞ్ఞా అహోసి. సో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౨.౪౪-౫౦) –

‘‘మిగలుద్దో పురే ఆసి, అరఞ్ఞే విపినే అహం;

అద్దసం విరజం బుద్ధం, దేవసఙ్ఘపురక్ఖతం.

‘‘చతుసచ్చం పకాసేన్తం, దేసేన్తం, అమతం పదం;

అస్సోసిం మధురం ధమ్మం, సిఖినో లోకబన్ధునో.

‘‘ఘోసే చిత్తం పసాదేసిం, అసమప్పటిపుగ్గలే;

తత్థ చిత్తం పసాదేత్వా, ఉత్తరిం దుత్తరం భవం.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం సఞ్ఞమలభిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఘోససఞ్ఞాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా సావత్థియం అగమాసి. తస్స ఆగతభావం సుత్వా ఞాతకా ఉపగన్త్వా మహాదానం పవత్తేసుం. సో కతిపయదివసే వసిత్వా అరఞ్ఞమేవ గన్తుకామో అహోసి. తం ఞాతకా, ‘‘భన్తే, అరఞ్ఞం నామ డంసమకసాదివసేన బహుపరిస్సయం, ఇధేవ వసథా’’తి ఆహంసు. తం సుత్వా థేరో ‘‘అరఞ్ఞవాసోయేవ మయ్హం రుచ్చతీ’’తి వివేకాభిరతికిత్తనముఖేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో ‘‘ఫుట్ఠో డంసేహీ’’తి గాథం అభాసి.

౩౧. తత్థ ఫుట్ఠో డంసేహి మకసేహీతి డంసనసీలతాయ ‘‘డంసా’’తి లద్ధనామాహి అన్ధకమక్ఖికాహి, మకసనఞ్ఞితేహి చ సూచిముఖపాణేహి ఫుస్సితో దట్ఠోతి అత్థో. అరఞ్ఞస్మిన్తి ‘‘పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమ’’న్తి (పారా. ౬౫౪) వుత్తఅరఞ్ఞలక్ఖణయోగతో అరఞ్ఞే. బ్రహావనేతి మహారుక్ఖగచ్ఛగహనతాయ మహావనే అరఞ్ఞానియం. నాగో సఙ్గామసీసేవాతి సఙ్గామావచరో హత్థినాగో వియ సఙ్గామముద్ధని పరసేనాసమ్పహారం. ‘‘అరఞ్ఞవాసో నామ బుద్ధాదీహి వణ్ణితో థోమితో’’తి ఉస్సాహజాతో సతో సతిమా హుత్వా తత్ర తస్మిం అరఞ్ఞే, తస్మిం వా డంసాదిసమ్ఫస్సే ఉపట్ఠితే అధివాసయే అధివాసేయ్య సహేయ్య, ‘‘డంసాదయో మం ఆబాధేన్తీ’’తి అరఞ్ఞవాసం న జహేయ్యాతి అత్థో.

గహ్వరతీరియత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.