౪. చతుత్థవగ్గో

౧. గహ్వరతీరియత్థేరగాథావణ్ణనా

ఫుట్ఠో డంసేహీతి ఆయస్మతో గహ్వరతీరియత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో ఇతో ఏకతింసే కప్పే సిఖిస్స భగవతో కాలే మిగలుద్దో హుత్వా అరఞ్ఞే విచరన్తో అద్దస సిఖిం భగవన్తం అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దేవనాగయక్ఖానం ధమ్మం దేసేన్తం, దిస్వా పన పసన్నమానసో ‘‘ధమ్మో ఏస వుచ్చతీ’’తి సరే నిమిత్తం అగ్గహేసి. సో తేన చిత్తప్పసాదేన దేవలోకే ఉప్పన్నో పున అపరాపరం సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా ‘‘అగ్గిదత్తో’’తి లద్ధనామో వయప్పత్తో భగవతో యమకపాటిహారియం దిస్వా సఞ్జాతప్పసాదో సాసనే పబ్బజిత్వా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా గహ్వరతీరే నామ అరఞ్ఞట్ఠానే వసతి. తేనస్స గహ్వరతీరయోతి సమఞ్ఞా అహోసి. సో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౨.౪౪-౫౦) –

‘‘మిగలుద్దో పురే ఆసి, అరఞ్ఞే విపినే అహం;

అద్దసం విరజం బుద్ధం, దేవసఙ్ఘపురక్ఖతం.

‘‘చతుసచ్చం పకాసేన్తం, దేసేన్తం, అమతం పదం;

అస్సోసిం మధురం ధమ్మం, సిఖినో లోకబన్ధునో.

‘‘ఘోసే చిత్తం పసాదేసిం, అసమప్పటిపుగ్గలే;

తత్థ చిత్తం పసాదేత్వా, ఉత్తరిం దుత్తరం భవం.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం సఞ్ఞమలభిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఘోససఞ్ఞాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా సావత్థియం అగమాసి. తస్స ఆగతభావం సుత్వా ఞాతకా ఉపగన్త్వా మహాదానం పవత్తేసుం. సో కతిపయదివసే వసిత్వా అరఞ్ఞమేవ గన్తుకామో అహోసి. తం ఞాతకా, ‘‘భన్తే, అరఞ్ఞం నామ డంసమకసాదివసేన బహుపరిస్సయం, ఇధేవ వసథా’’తి ఆహంసు. తం సుత్వా థేరో ‘‘అరఞ్ఞవాసోయేవ మయ్హం రుచ్చతీ’’తి వివేకాభిరతికిత్తనముఖేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో ‘‘ఫుట్ఠో డంసేహీ’’తి గాథం అభాసి.

౩౧. తత్థ ఫుట్ఠో డంసేహి మకసేహీతి డంసనసీలతాయ ‘‘డంసా’’తి లద్ధనామాహి అన్ధకమక్ఖికాహి, మకసనఞ్ఞితేహి చ సూచిముఖపాణేహి ఫుస్సితో దట్ఠోతి అత్థో. అరఞ్ఞస్మిన్తి ‘‘పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమ’’న్తి (పారా. ౬౫౪) వుత్తఅరఞ్ఞలక్ఖణయోగతో అరఞ్ఞే. బ్రహావనేతి మహారుక్ఖగచ్ఛగహనతాయ మహావనే అరఞ్ఞానియం. నాగో సఙ్గామసీసేవాతి సఙ్గామావచరో హత్థినాగో వియ సఙ్గామముద్ధని పరసేనాసమ్పహారం. ‘‘అరఞ్ఞవాసో నామ బుద్ధాదీహి వణ్ణితో థోమితో’’తి ఉస్సాహజాతో సతో సతిమా హుత్వా తత్ర తస్మిం అరఞ్ఞే, తస్మిం వా డంసాదిసమ్ఫస్సే ఉపట్ఠితే అధివాసయే అధివాసేయ్య సహేయ్య, ‘‘డంసాదయో మం ఆబాధేన్తీ’’తి అరఞ్ఞవాసం న జహేయ్యాతి అత్థో.

గహ్వరతీరియత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సుప్పియత్థేరగాథావణ్ణనా

అజరం జీరమానేనాతి ఆయస్మతో సుప్పియత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అరఞ్ఞాయతనే వసన్తో తత్థ భగవన్తం దిస్వా పసన్నమానసో ఫలాఫలం అదాసి, తథా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స కాలే ఖత్తియకులే నిబ్బత్తిత్వా అనుక్కమేన విఞ్ఞుతం పత్తో కల్యాణమిత్తసన్నిస్సయేన లద్ధసంవేగో సాసనే పబ్బజిత్వా బహుస్సుతో అహోసి. జాతిమదేన సుతమదేన చ అత్తానం ఉక్కంసేన్తో పరే చ వమ్భేన్తో విహాసి. సో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే తస్స కమ్మస్స నిస్సన్దేన సావత్థియం పరిభూతరూపే సుసానగోపకకులే నిబ్బత్తి. సుప్పియోతిస్స నామం అహోసి. అథ విఞ్ఞుతం పత్తో అత్తనో సహాయభూతం సోపాకత్థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా తస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసంవేగో పబ్బజిత్వా సమ్మాపటిపత్తిం పూరేత్వా ‘‘అజరం జీరమానేనా’’తి గాథం అభాసి.

౩౨. తత్థ అజరన్తి జరారహితం, నిబ్బానం సన్ధాయాహ. తఞ్హి అజాతత్తా నత్థి ఏత్థ జరా, ఏతస్మిం వా అధిగతే పుగ్గలస్స సా నత్థీతి జరాభావహేతుతోపి అజరం నామ. జీరమానేనాతి జీరన్తేన, ఖణే ఖణే జరం పాపుణన్తేన. తప్పమానేనాతి సన్తప్పమానేన, రాగాదీహి ఏకాదసహి అగ్గీహి దయ్హమానేన. నిబ్బుతిన్తి యథావుత్తసన్తాపాభావతో నిబ్బుతసభావం నిబ్బానం. నిమియన్తి పరివత్తేయ్యం చేతాపేయ్యం. పరమం సన్తిన్తి అనవసేసకిలేసాభిసఙ్ఖారపరిళాహవూపసమధమ్మతాయ ఉత్తమం సన్తిం. చతూహి యోగేహి అననుబన్ధత్తా యోగక్ఖేమం. అత్తనో ఉత్తరితరస్స కస్సచి అభావతో అనుత్తరం. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – ఖణే ఖణే జరాయ అభిభుయ్యమానత్తా జీరమానేన, తథా రాగగ్గిఆదీహి సన్తప్పమానేన గతో ఏవం అనిచ్చేన దుక్ఖేన అసారేన సబ్బథాపి అనుపసన్తసభావేన సఉపద్దవేన, తప్పటిపక్ఖభావతో అజరం పరముపసమభూతం కేనచి అనుపద్దుతం అనుత్తరం నిబ్బానం నిమియం పరివత్తేయ్యం ‘‘మహా వత మే లాభో మహా ఉదయో హత్థగతో’’తి. యథా హి మనుస్సా యం కిఞ్చి భణ్డం పరివత్తేన్తా నిరపేక్ఖా గయ్హమానేన సమ్బహుమానా హోన్తి, ఏవమయం థేరో పహితత్తో విహరన్తో అత్తనో కాయే చ జీవితే చ నిరపేక్ఖతం, నిబ్బానం పటిపేసితత్తఞ్చ పకాసేన్తో ‘‘నిమియం పరమం సన్తిం, యోగక్ఖేమం అనుత్తర’’న్తి వత్వా తమేవ పటిపత్తిం పరిబ్రూహయన్తో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౨.౫౧-౭౭) –

‘‘వరుణో నామ నామేన, బ్రాహ్మణో మన్తపారగూ;

ఛడ్డేత్వా దస పుత్తాని, వనమజ్ఝోగహిం తదా.

‘‘అస్సమం సుకతం కత్వా, సువిభత్తం మనోరమం;

పణ్ణసాలం కరిత్వాన, వసామి విపినే అహం.

‘‘పదుముత్తరో లోకవిదూ, ఆహుతీనం పటిగ్గహో;

మముద్ధరితుకామో సో, ఆగచ్ఛి మమ అస్సమం.

‘‘యావతా వనసణ్డమ్హి, ఓభాసో విపులో అహు;

బుద్ధస్స ఆనుభావేన, పజ్జలీ విపినం తదా.

‘‘దిస్వాన తం పాటిహీరం, బుద్ధసేట్ఠస్స తాదినో;

పత్తపుటం గహేత్వాన, ఫలేన పూజయిం అహం.

‘‘ఉపగన్త్వాన సమ్బుద్ధం, సహఖారిమదాసహం;

అనుకమ్పాయ మే బుద్ధో, ఇదం వచనమబ్రవి.

‘‘ఖారిభారం గహేత్వాన, పచ్ఛతో ఏహి మే తువం;

పరిభుత్తే చ సఙ్ఘమ్హి, పుఞ్ఞం తవ భవిస్సతి.

‘‘పుటకం తం గహేత్వాన, భిక్ఖుసఙ్ఘస్సదాసహం;

తత్థ చిత్తం పసాదేత్వా, తుసితం ఉపపజ్జహం.

‘‘తత్థ దిబ్బేహి నచ్చేహి, గీతేహి వాదితేహి చ;

పుఞ్ఞకమ్మేన సంయుత్తం, అనుభోమి సదా సుఖం.

‘‘యం యం యోనుపపజ్జామి, దేవత్తం అథ మానుసం;

భోగే మే ఊనతా నత్థి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘యావతా చతురో దీపా, ససముద్దా సపబ్బతా;

ఫలం బుద్ధస్స దత్వాన, ఇస్సరం కారయామహం.

‘‘యావతా యే పక్ఖిగణా, ఆకాసే ఉప్పతన్తి చే;

తేపి మే వసమన్వేన్తి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘యావతా వనసణ్డమ్హి, యక్ఖా భూతా చ రక్ఖసా;

కుమ్భణ్డా గరుళా చాపి, పారిచరియం ఉపేన్తి మే.

‘‘కుమ్మా సోణా మధుకారా, డంసా చ మకసా ఉభో;

తేపి మం వసమన్వేన్తి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘సుపణ్ణా నామ సకుణా, పక్ఖిజాతా మహబ్బలా;

తేపి మం సరణం యన్తి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘యేపి దీఘాయుకా నాగా, ఇద్ధిమన్తో మహాయసా;

తేపి మం వసమన్వేన్తి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘సీహా బ్యగ్ఘా చ దీపీ చ, అచ్ఛకోకతరచ్ఛకా;

తేపి మం వసమన్వేన్తి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘ఓసధీ తిణవాసీ చ, యే చ ఆకాసవాసినో;

సబ్బే మం సరణం యన్తి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘సుదుద్దసం సునిపుణం, గమ్భీరం సుప్పకాసితం;

ఫస్సయిత్వా విహరామి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘విమోక్ఖే అట్ఠ ఫుసిత్వా, విహరామి అనాసవో;

ఆతాపీ నిపకో చాహం, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘యే ఫలట్ఠా బుద్ధపుత్తా, ఖీణదోసా మహాయసా;

అహమఞ్ఞతరో తేసం, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘అభిఞ్ఞాపారమిం గన్త్వా, సుక్కమూలేన చోదితో;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, విహరామి అనాసవో.

‘‘తేవిజ్జా ఇద్ధిపత్తా చ, బుద్ధపుత్తా మహాయసా;

దిబ్బసోతం సమాపన్నా, తేసం అఞ్ఞతరో అహం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం ఫలం అదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వాపి తమేవ గాథం అఞ్ఞాబ్యాకరణవసేన అభాసి.

సుప్పియత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సోపాకత్థేరగాథావణ్ణనా

యథాపి ఏకపుత్తస్మిన్తి ఆయస్మతో సోపాకత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో హుత్వా తత్థ తత్థ వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తో కకుసన్ధస్స భగవతో కాలే అఞ్ఞతరస్స కుటుమ్బికస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తో ఏకదివసం సత్థారం దిస్వా పసన్నచిత్తో బీజపూరఫలాని సత్థు ఉపనేసి. పటిగ్గహేసి భగవా అనుకమ్పం ఉపాదాయ. సో భిక్ఖుసఙ్ఘే చ అభిప్పసన్నో సలాకభత్తం పట్ఠపేత్వా సఙ్ఘుద్దేసవసేన తిణ్ణం భిక్ఖూనం యావతాయుకం ఖీరభత్తం అదాసి. సో తేహి పుఞ్ఞకమ్మేహి అపరాపరం దేవమనుస్సేసు సమ్పత్తిం అనుభవన్తో ఏకదా మనుస్సయోనియం నిబ్బత్తో ఏకస్స పచ్చేకబుద్ధస్స ఖీరభత్తం అదాసి. ఏవం తత్థ తత్థ పుఞ్ఞాని కత్వా సుగతీసు ఏవ పరిబ్భమన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే పురిమకమ్మనిస్సన్దేన సావత్థియం అఞ్ఞతరాయ దుగ్గతిత్థియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్స మాతా దస మాసే కుచ్ఛినా పరిహరిత్వా పరిపక్కే గబ్భే విజాయనకాలే విజాయితుం అసక్కోన్తీ ముచ్ఛం ఆపజ్జిత్వా బహువేలం మతా వియ నిపజ్జి. తం ఞాతకా ‘‘మతా’’తి సఞ్ఞాయ సుసానం నేత్వా చితకం ఆరోపేత్వా దేవతానుభావేన వాతవుట్ఠియా ఉట్ఠితాయ అగ్గిం అదత్వా పక్కమింసు. దారకో పచ్ఛిమభావికత్తా దేవతానుభావేన మాతుకుచ్ఛితో అరోగో నిక్ఖమి. మాతా పన కాలమకాసి. దేవతా తం గహేత్వా మనుస్సరూపేన సుసానగోపకస్స గేహే ఠపేత్వా కతిపయకాలం పతిరూపేన ఆహారేన పోసేసి. తతో పరం సుసానగోపకో చ నం అత్తనో పుత్తం కత్వా వడ్ఢేతి. సో తథా వడ్ఢేన్తో తస్స పుత్తేన సుపియేన నామ దారకేన సద్ధిం కీళన్తో విచరతి. తస్స సుసానే జాతసంవడ్ఢభావతో సోపాకోతి సమఞ్ఞా అహోసి.

అథేకదివసం సత్తవస్సికం తం భగవా పచ్చూసవేలాయ ఞాణజాలం పత్థరిత్వా వేనేయ్యబన్ధవే ఓలోకేత్వా ఞాణజలన్తోగధం దిస్వా సుసానట్ఠానం అగమాసి. దారకో పుబ్బహేతునా చోదియమానో పసన్నమానసో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి. సత్థా తస్స ధమ్మం కథేసి. సో ధమ్మం సుత్వా పబ్బజ్జం యాచిత్వా ‘‘పితరా అనుఞ్ఞాతోసీ’’తి వుత్తో పితరం సత్థు సన్తికం నేసి. తస్స పితా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, ఇమం దారకం పబ్బాజేథా’’తి అనుజాని. సత్థా తం పబ్బాజేత్వా మేత్తాభావనాయ నియోజేసి. సో మేత్తాకమ్మట్ఠానం గహేత్వా సుసానే విహరన్తో చ చిరస్సేవ మేత్తాఝానం నిబ్బత్తేత్వా ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౫.౧-౭) –

‘‘కకుసన్ధో మహావీరో, సబ్బధమ్మాన పారగూ;

గణమ్హా వూపకట్ఠో సో, అగమాసి వనన్తరం.

‘‘బీజమిఞ్జం గహేత్వాన, లతాయ ఆవుణిం అహం;

భగవా తమ్హి సమయే, ఝాయతే పబ్బతన్తరే.

‘‘దిస్వానహం దేవదేవం, విప్పసన్నేన చేతసా;

దక్ఖిణేయ్యస్స వీరస్స, బీజమిఞ్జమదాసహం.

‘‘ఇమస్మింయేవ కప్పమ్హి, యం మిఞ్జమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బీజమిఞ్జస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహా హుత్వా పన అఞ్ఞేసం సోసానికభిక్ఖూనం మేత్తాభావనావిధిం దస్సేన్తో ‘‘యథాపి ఏకపుత్తస్మి’’న్తి గాథం అభాసి.

౩౩. తత్థ యథాతి ఓపమ్మత్థే నిపాతో. ఏకపుత్తస్మిన్తి పునాతి చ కులవంసం తాయతి చాతి పుత్తో, అత్రజాదిభేదో పుత్తో. ఏకో పుత్తో ఏకపుత్తో, తస్మిం ఏకపుత్తస్మిం. విసయే చేతం భుమ్మవచనం. పియస్మిన్తి పియాయితబ్బతాయ చేవ ఏకపుత్తతాయ చ రూపసీలాచారాదీహి చ పేమకరణట్ఠానభూతే. కుసలీతి కుసలం వుచ్చతి ఖేమం సోత్థిభావో, తం లభితబ్బం ఏతస్స అత్థీతి కుసలీ, సత్తానం హితేసీ మేత్తజ్ఝాసయో. సబ్బేసు పాణేసూతి సబ్బేసు సత్తేసు. సబ్బత్థాతి సబ్బాసు దిసాసు సబ్బేసు వా భవాదీసు, సబ్బాసు వా అవత్థాసు. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా ఏకపుత్తకే పియే మనాపే మాతాపితా కుసలీ ఏకన్తహితేసీ భవేయ్య, ఏవం పురత్థిమాదిభేదాసు సబ్బాసు దిసాసు, కామభవాదిభేదేసు సబ్బేసు భవేసు దహరాదిభేదాసు సబ్బాసు అవత్థాసు చ ఠితేసు సబ్బేసు సత్తేసు ఏకన్తహితేసితాయ కుసలీ భవేయ్య, ‘‘మిత్తో ఉదాసీనో పఞ్చత్థికో’’తి సీమం అకత్వా సీమాసమ్భేదవసేన సబ్బత్థ ఏకరసం మేత్తం భావేయ్యాతి. ఇమం పన గాథం వత్వా ‘‘సచే తుమ్హే ఆయస్మన్తో ఏవం మేత్తాభావనం అనుయుఞ్జేయ్యాథ, యే తే భగవతా ‘సుఖం సుపతీ’తిఆదినా (అ. ని. ౧౧.౧౫) ఏకాదస మేత్తానిసంసా వుత్తా, ఏకంసేన తేసం భాగినో భవథా’’తి ఓవాదమదాసి.

సోపాకత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పోసియత్థేరగాథావణ్ణనా

అనాసన్నవరాతి ఆయస్మతో పోసియత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ వివట్టూపనిస్సయం బహుం కుసలం ఉపచినిత్వా సుగతీసు ఏవ సంసరన్తో ఇతో ద్వేనవుతే కప్పే తిస్సస్స భగవతో కాలే మిగలుద్దో హుత్వా అరఞ్ఞే విచరతి. అథ భగవా తస్స అనుగ్గహం కాతుం అరఞ్ఞం గన్త్వా తస్స చక్ఖుపథే అత్తానం దస్సేసి. సో భగవన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తో ఆవుధం నిక్ఖిపిత్వా ఉపసఙ్కమిత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ అట్ఠాసి. భగవా నిసీదితుకామతం దస్సేసి. సో తావదేవ తిణముట్ఠియో గహేత్వా సమే భూమిభాగే సక్కచ్చం సన్థరిత్వా అదాసి. నిసీది తత్థ భగవా అనుకమ్పం ఉపాదాయ. నిసిన్నే పన భగవతి అనప్పకం పీతిసోమనస్సం పటిసంవేదేన్తో భగవన్తం వన్దిత్వా సయమ్పి ఏకమన్తం నిసీది. అథ భగవా ‘‘ఏత్తకం వట్టతి ఇమస్స కుసలబీజ’’న్తి ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి. అచిరపక్కన్తే భగవతి తం సీహో మిగరాజా ఘాతేసి. సో కాలఙ్కతో దేవలోకే నిబ్బత్తి. ‘‘సో కిర భగవతి అనుపగచ్ఛన్తే సీహేన ఘాతితో నిరయే నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి తం దిస్వా భగవా సుగతియం నిబ్బత్తనత్థం కుసలబీజరోపనత్థఞ్చ ఉపసఙ్కమి.

సో తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా తతో దేవలోకతో చవిత్వా సుగతీసుయేవ పరివత్తేన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం అఞ్ఞతరస్స మహావిభవస్స సేట్ఠినో పుత్తో సఙ్గామజితత్థేరస్స కనిట్ఠభాతా హుత్వా నిబ్బత్తి. పోసియోతిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో దారపరిగ్గహం కత్వా ఏకం పుత్తం లభిత్వా అన్తిమభవికతాయ ధమ్మతాయ చోదియమానో జాతిఆదిం పటిచ్చ ఉప్పన్నసంవేగో పబ్బజిత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా వూపకట్ఠో హుత్వా చతుసచ్చకమ్మట్ఠానభావనం అనుయుఞ్జన్తో నచిరస్సేవ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౩.౧-౧౨) –

‘‘హిమవన్తస్సావిదూరే, లమ్బకో నామ పబ్బతో;

తత్థేవ తిస్సో సమ్బుద్ధో, అబ్భోకాసమ్హి చఙ్కమి.

‘‘మిగలుద్దో తదా ఆసిం, అరఞ్ఞే కాననే అహం;

దిస్వాన తం దేవదేవం, తిణముట్ఠిమదాసహం.

‘‘నిసీదనత్థం బుద్ధస్స, దత్వా చిత్తం పసాదయిం;

సమ్బుద్ధం అభివాదేత్వా, పక్కామిం ఉత్తరాముఖో.

‘‘అచిరం గతమత్తస్స, మిగరాజా అపోథయి;

సోహేన పోథితో, సన్తో తత్థ కాలఙ్కతో అహం.

‘‘ఆసన్నే మే కతం కమ్మం, బుద్ధసేట్ఠే అనాసవే;

సుముత్తో సరవేగోవ, దేవలోకమగచ్ఛహం.

‘‘యూపో తత్థ సుభో ఆసి, పుఞ్ఞకమ్మాభినిమ్మితో;

సహస్సకణ్డో సతభేణ్డు, ధజాలు హరితామయో.

‘‘పభా నిద్ధావతే తస్స, సతరంసీవ ఉగ్గతో;

ఆకిణ్ణో దేవకఞ్ఞాహి, ఆమోదిం కామకామిహం.

‘‘దేవలోకా చవిత్వాన, సుక్కమూలేన చోదితో;

ఆగన్త్వాన మనుస్సత్తం, పత్తోమ్హి ఆసవక్ఖయం.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, నిసీదనమదాసహం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, తిణముట్ఠే ఇదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా భగవన్తం వన్దితుం సావత్థిం ఆగతో ఞాతిం అనుకమ్పాయ ఞాతిగేహం అగమాసి. తత్థ నం పురాణదుతియికా వన్దిత్వా ఆసనదానాదినా పఠమం ఉపాసికా వియ వత్తం దస్సేత్వా థేరస్స అజ్ఝాసయం అజానన్తీ పచ్ఛా ఇత్థికుత్తాదీహి పలోభేతుకామా అహోసి. థేరో ‘‘అహో అన్ధబాలా మాదిసేపి నామ ఏవం పటిపజ్జతీ’’తి చిన్తేత్వా కిఞ్చి అవత్వా ఉట్ఠాయాసనా అరఞ్ఞమేవ గతో. తం ఆరఞ్ఞకా భిక్ఖూ ‘‘కిం, ఆవుసో, అతిలహుం, నివత్తోసి, ఞాతకేహి న దిట్ఠోసీ’’తి పుచ్ఛింసు. థేరో తత్థ పవత్తిం ఆచిక్ఖన్తో ‘‘అనాసన్నవరా ఏతా’’తి గాథం అభాసి.

౩౪. తత్థ అనాసన్నవరాతి ఏతా ఇత్థియో న ఆసన్నా అనుపగతా, దూరే ఏవ వా ఠితా హుత్వా వరా పురిసస్స సేట్ఠా హితావహా, తఞ్చ ఖో నిచ్చమేవ సబ్బకాలమేవ, న రత్తిమేవ, న దివాపి, న రహోవేలాయపి. విజానతాతి విజానన్తేన. ‘‘అనాసన్నపరా’’తిపి పాళి, సో ఏవత్థో. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – చణ్డహత్థిఅస్సమహింససీహబ్యగ్ఘయక్ఖరక్ఖసపిసాచాపి మనుస్సానం అనుపసఙ్కమన్తో వరా సేట్ఠా, న అనత్థావహా, తే పన ఉపసఙ్కమన్తా దిట్ఠధమ్మికంయేవ అనత్థం కరేయ్యుం. ఇత్థియో పన ఉపసఙ్కమిత్వా దిట్ఠధమ్మికం సమ్పరాయికం విమోక్ఖనిస్సితమ్పి అత్థం వినాసేత్వా మహన్తం అనత్థం ఆపాదేన్తి, తస్మా అనాసన్నవరా ఏతా నిచ్చమేవ విజానతాతి. ఇదాని తమత్థం అత్తూపనాయికం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘గామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ గామాతి గామం. ఉపయోగత్థే హి ఏతం నిస్సక్కవచనం. అరఞ్ఞమాగమ్మాతి అరఞ్ఞతో ఆగన్త్వా. మ-కారో పదసన్ధికరో, నిస్సక్కే చేతం ఉపయోగవచనం. తతోతి మఞ్చకతో. అనామన్తేత్వాతి అనాలపిత్వా పురాణదుతియికం ‘‘అప్పమత్తా హోహీ’’తి ఏత్తకమ్పి అవత్వా. పోసియోతి అత్తానమేవ పరం వియ వదతి. యే పన ‘‘పక్కామి’’న్తి పఠన్తి, తేసం అహం పోసియో పక్కామిన్తి యోజనా. యే పన ‘‘సా ఇత్థీ థేరం ఘరం ఉపగతం భోజేత్వా పలోభేతుకామా జాతా, తం దిస్వా థేరో తావదేవ గేహతో నిక్ఖమిత్వా విహారం గన్త్వా అత్తనో వసనట్ఠానే మఞ్చకే నిసీది. సాపి ఖో ఇత్థీ పచ్ఛాభత్తం అలఙ్కతపటియత్తా విహారే థేరస్స వసనట్ఠానం ఉపసఙ్కమి. తం దిస్వా థేరో కిఞ్చి అవత్వా ఉట్ఠాయ దివాట్ఠానమేవ గతో’’తి వదన్తి, తేసం ‘‘గామా అరఞ్ఞమాగమ్మా’’తి గాథాపదస్స అత్థో యథారుతవసేనేవ నియ్యతి. విహారో హి ఇధ ‘‘అరఞ్ఞ’’న్తి అధిప్పేతో.

పోసియత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సామఞ్ఞకానిత్థేరగాథావణ్ణనా

సుఖం సుఖత్థోతి ఆయస్మతో సామఞ్ఞకానిత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో హుత్వా తత్థ తత్థ భవే కుసలం ఉపచినన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే విపస్సిస్స భగవతో కాలే మనుస్సయోనియం నిబ్బత్తో విపస్సిం భగవన్తం దిస్వా పసన్నమానసో ఏకం మఞ్చం అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే అఞ్ఞతరస్స పరిబ్బాజకస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. సామఞ్ఞకానీతిస్స నామం అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థు యమకపాటిహారియం దిస్వా పసన్నమానసో సాసనే పబ్బజిత్వా చరియానుకూలం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఝానం నిబ్బత్తేత్వా ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౩౬.౩౦-౩౩) –

‘‘విపస్సినో భగవతో, లోకజేట్ఠస్స తాదినో;

ఏకం మఞ్చం మయా దిన్నం, పసన్నేన సపాణినా.

‘‘హత్థియానం అస్సయానం, దిబ్బయానం సమజ్ఝగం;

తేన మఞ్చక దానేన, పత్తోమ్హి ఆసవక్ఖయం.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం మఞ్చమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, మఞ్చదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

థేరస్స పన గిహిసహాయకో కాతియానో నామ పరిబ్బాజకో బుద్ధుప్పాదతో పట్ఠాయ తిత్థియానం హతలాభసక్కారతాయ ఘాసచ్ఛాదనమత్తమ్పి అలభన్తో ఆజీవకాపకతో థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘తుమ్హే సాకియపుత్తియా నామ మహాలాభగ్గయసగ్గప్పత్తా సుఖేన జీవథ, మయం పన దుక్ఖితా కిచ్ఛజీవికా, కథం ను ఖో పటిపజ్జమానస్స దిట్ఠధమ్మికఞ్చేవ సమ్పరాయికఞ్చ సుఖం సమ్పజ్జతీ’’తి పుచ్ఛి. అథస్స థేరో ‘‘నిప్పరియాయతో సుఖం నామ లోకుత్తరసుఖమేవ, తఞ్చ తదనురూపం పటిపత్తిం పటిపజ్జన్తస్సేవా’’తి అత్తనా తస్స అధిగతభావం పరియాయేన విభావేన్తో ‘‘సుఖం సుఖత్థో లభతే తదాచర’’న్తి గాథం అభాసి.

౩౫. తత్థ సుఖన్తి నిరామిసం సుఖం ఇధాధిప్పేతం. తఞ్చ ఫలసమాపత్తి చేవ నిబ్బానఞ్చ. తథా హి ‘‘అయం సమాధి పచ్చుప్పన్నసుఖో చేవ ఆయతిఞ్చ సుఖవిపాకో’’ (దీ. ని. ౩.౩౫౫; అ. ని. ౫.౨౭; విభ. ౮౦౪) ‘‘నిబ్బానం పరమం సుఖ’’న్తి (ధ. ప. ౨౦౩-౨౦౪) చ వుత్తం. సుఖత్థోతి సుఖప్పయోజనో, యథావుత్తేన సుఖేన అత్థికో. లభతేతి పాపుణాతి, అత్థికస్సేవేదం సుఖం, న ఇతరస్స. కో పన అత్థికోతి ఆహ ‘‘తదాచర’’న్తి తదత్థం ఆచరన్తో, యాయ పటిపత్తియా తం పటిపత్తిం పటిపజ్జన్తోతి అత్థో. న కేవలం తదాచరం సుఖమేవ లభతే, అథ ఖో కిత్తిఞ్చ పప్పోతి ‘‘ఇతిపి సీలవా సుపరిసుద్ధకాయవచీకమ్మన్తో సుపరిసుద్ధాజీవో ఝాయీ ఝానయుత్తో’’తిఆదినా కిత్తిం పరమ్ముఖా పత్థటయసతం పాపుణాతి. యసస్స వడ్ఢతీతి సమ్ముఖే గుణాభిత్థవసఙ్ఖాతో పరివారసమ్పదాసఙ్ఖాతో చ యసో అస్స పరిబ్రూహతి. ఇదాని ‘‘తదాచర’’న్తి సామఞ్ఞతో వుత్తమత్థం సరూపతో దస్సేన్తో – ‘‘యో అరియమట్ఠఙ్గికమఞ్జసం ఉజుం, భావేతి మగ్గం అమతస్స పత్తియా’’తి ఆహ. తస్సత్థో యో పుగ్గలో కిలేసేహి ఆరకత్తా పరిసుద్ధట్ఠేన పటిపజ్జన్తానం అరియభావకరణట్ఠేన అరియం, సమ్మాదిట్ఠిఆదిఅట్ఠఙ్గసముదాయతాయ అట్ఠఙ్గికం, అన్తద్వయరహితమజ్ఝిమపటిపత్తిభావతో అకుటిలట్ఠేన అఞ్జసం, కాయవఙ్కాదిప్పహానతో ఉజుం, నిబ్బానత్థికేహి మగ్గనియట్ఠేన కిలేసే మారేన్తో గమనట్ఠేన చ ‘‘మగ్గ’’న్తి లద్ధనామం దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదం అమతస్స అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా పత్తియా అధిగమాయ భావేతి అత్తనో సన్తానే ఉప్పాదేతి వడ్ఢేతి చ, సో నిప్పరియాయేన ‘‘సుఖత్థో తదాచర’’న్తి వుచ్చతి, తస్మా యథావుత్తం సుఖం లభతి. తం సుత్వా పరిబ్బాజకో పసన్నమానసో పబ్బజిత్వా సమ్మా పటిపజ్జన్తో నచిరస్సేవ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. ఇదమేవ థేరస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణం అహోసి.

సామఞ్ఞకానిత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. కుమాపుత్తత్థేరగాథావణ్ణనా

సాధు సుతన్తి ఆయస్మతో కుమాపుత్తత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పతి? సో కిర పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే అజినచమ్మవసనో తాపసో హుత్వా బన్ధుమతీనగరే రాజుయ్యానే వసన్తో విపస్సిం భగవన్తం పస్సిత్వా పసన్నమానసో పాదబ్భఞ్జనతేలం అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తో. తతో పట్ఠాయ సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే అవన్తిరట్ఠే వేళుకణ్టకనగరే గహపతికులే నిబ్బత్తో. ‘‘నన్దో’’తిస్స నామం అకంసు. మాతా పనస్స కుమా నామ, తేన కుమాపుత్తోతి పఞ్ఞాయిత్థ. సో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా లద్ధప్పసాదో పబ్బజిత్వా కతపుబ్బకిచ్చో పరియన్తపబ్బతపస్సే సమణధమ్మం కరోన్తో విసేసం నిబ్బత్తేతుం అసక్కోన్తో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుత్వా కమ్మట్ఠానం సోధేత్వా సప్పాయట్ఠానే వసన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౩.౨౪-౩౦) –

‘‘నగరే బన్ధుమతియా, రాజుయ్యానే వసామహం;

చమ్మవాసీ తదా ఆసిం, కమణ్డలుధరో అహం.

‘‘అద్దసం విమలం బుద్ధం, సయమ్భుం అపరాజితం;

పధానం పహితత్తం తం, ఝాయిం ఝానరతం వసిం.

‘‘సబ్బకామసమిద్ధఞ్చ, ఓఘతిణ్ణమనాసవం;

దిస్వా పసన్నసుమనో, అబ్భఞ్జనమదాసహం.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, అబ్భఞ్జనమదాసహం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, అబ్భఞ్జనస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అరఞ్ఞే కాయదళ్హిబహులే భిక్ఖూ, దిస్వా తే ఓవదన్తో సాసనస్స నియ్యానికభావం పకాసేన్తో ‘‘సాధు సుతం సాధు చరితక’’న్తి గాథం అభాసి.

౩౬. తత్థ సాధూతి సున్దరం. సుతన్తి సవనం. తఞ్చ ఖో వివట్టూపనిస్సితం విసేసతో అప్పిచ్ఛతాదిపటిసంయుత్తం దసకథావత్థుసవనం ఇధాధిప్పేతం. సాధు చరితకన్తి తదేవ అప్పిచ్ఛతాదిచరితం చిణ్ణం, సాధుచరితమేవ హి ‘‘చరితక’’న్తి వుత్తం. పదద్వయేనాపి బాహుసచ్చం తదనురూపం పటిపత్తిఞ్చ ‘‘సున్దర’’న్తి దస్సేతి. సదాతి సబ్బకాలే నవకమజ్ఝిమథేరకాలే, సబ్బేసు వా ఇరియాపథక్ఖణేసు. అనికేతవిహారోతి కిలేసానం నివాసనట్ఠానట్ఠేన పఞ్చకామగుణా నికేతా నామ, లోకియా వా ఛళారమ్మణధమ్మా. యథాహ – ‘‘రూపనిమిత్తనికేతవిసారవినిబన్ధా ఖో, గహపతి, ‘నికేతసారీ’తి వుచ్చతీ’’తిఆది (సం. ని. ౩.౩). తేసం నికేతానం పహానత్థాయ పటిపదా అనికేతవిహారో. అత్థపుచ్ఛనన్తి తం ఆజానితుకామస్స కల్యాణమిత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థపభేదస్స పుచ్ఛనం, కుసలాదిభేదస్స వా అత్థస్స సభావధమ్మస్స ‘‘కిం, భన్తే, కుసలం, కిం అకుసలం, కిం సావజ్జం, కిం అనవజ్జ’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౩.౨౯౬) పుచ్ఛనం అత్థపుచ్ఛనం. పదక్ఖిణకమ్మన్తి తం పన పుచ్ఛిత్వా పదక్ఖిణగ్గాహిభావేన తస్స ఓవాదే అధిట్ఠానం సమ్మాపటిపత్తి. ఇధాపి ‘‘సాధూ’’తి పదం ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. ఏతం సామఞ్ఞన్తి ‘‘సాధు సుత’’న్తిఆదినా వుత్తం యం సుతం, యఞ్చ చరితం, యో చ అనికేతవిహారో, యఞ్చ అత్థపుచ్ఛనం, యఞ్చ పదక్ఖిణకమ్మం, ఏతం సామఞ్ఞం ఏసో సమణభావో. యస్మా ఇమాయ ఏవ పటిపదాయ సమణభావో, న అఞ్ఞథా, తస్మా ‘‘సామఞ్ఞ’’న్తి నిప్పరియాయతో మగ్గఫలస్స అధివచనం. తస్స వా పన అయం అపణ్ణకపటిపదా, తం పనేతం సామఞ్ఞం యాదిసస్స సమ్భవాతి, తం దస్సేతుం ‘‘అకిఞ్చనస్సా’’తి వుత్తం. అపరిగ్గాహకస్స, ఖేత్తవత్థుహిరఞ్ఞసువణ్ణదాసిదాసాదిపరిగ్గహపటిగ్గహణరహితస్సాతి అత్థో.

కుమాపుత్తత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. కుమాపుత్తసహాయత్థేరగాథావణ్ణనా

నానాజనపదం యన్తీతి ఆయస్మతో కుమాపుత్తసహాయత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తో ఇతో చతునవుతే కప్పే సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో అరఞ్ఞం పవిసిత్వా బహుం రుక్ఖదణ్డం ఛిన్దిత్వా కత్తరయట్ఠిం కత్వా సఙ్ఘస్స అదాసి. అఞ్ఞఞ్చ యథావిభవం పుఞ్ఞం కత్వా దేవేసు నిబ్బత్తిత్వా తతో పట్ఠాయ సుగతీసుయేవ పరివత్తేన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే వేళుకణ్టకనగరే ఇద్ధే కులే నిబ్బత్తి. సుదన్తోతిస్స నామం అహోసి. ‘‘వాసులో’’తి కేచి వదన్తి. సో కుమాపుత్తస్స పియసహాయో హుత్వా విచరన్తో ‘‘కుమాపుత్తో పబ్బజితో’’తి సుత్వా ‘‘న హి నూన సో ఓరకో ధమ్మవినయో, యత్థ కుమాపుత్తో పబ్బజితో’’తి తదనుబన్ధేన సయమ్పి పబ్బజితుకామో హుత్వా సత్థు సన్తికం ఉపసఙ్కమి. తస్స సత్థా ధమ్మం దేసేసి. సో భియ్యోసోమత్తాయ పబ్బజ్జాయ సఞ్జాతఛన్దో పబ్బజిత్వా కుమాపుత్తేనేవ సద్ధిం పరియన్తపబ్బతే భావనానుయుత్తో విహరతి. తేన చ సమయేన సమ్బహులా భిక్ఖూ నానాజనపదేసు జనపదచారికం చరన్తాపి గచ్ఛన్తాపి ఆగచ్ఛన్తాపి తం ఠానం ఉపగచ్ఛన్తి. తేన తత్థ కోలాహలం హోతి. తం దిస్వా సుదన్తత్థేరో ‘‘ఇమే భిక్ఖూ నియ్యానికసాసనే పబ్బజిత్వా జనపదవితక్కం అనువత్తేన్తా చిత్తసమాధిం విరాధేన్తీ’’తి సంవేగజాతో తమేవ సంవేగం అత్తనో చిత్తదమనస్స అఙ్కుసం కరోన్తో ‘‘నానాజనపదం యన్తీ’’తి గాథం అభాసి.

౩౭. తత్థ నానాజనపదన్తి విసుం విసుం నానావిధం జనపదం, కాసికోసలాదిఅనేకరట్ఠన్తి అత్థో. యన్తీతి గచ్ఛన్తి. విచరన్తాతి ‘‘అసుకో జనపదో సుభిక్ఖో సులభపిణ్డో, అసుకో ఖేమో అరోగో’’తిఆదివితక్కవసేన జనపదచారికం చరన్తా. అసఞ్ఞతాతి తస్సేవ జనపదవితక్కస్స అప్పహీనతాయ చిత్తేన అసంయతా. సమాధిఞ్చ విరాధేన్తీతి సబ్బస్సపి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స మూలభూతం ఉపచారప్పనాభేదం సమాధిఞ్చ నామ విరాధేన్తి. చ-సద్దో సమ్భావనే. దేసన్తరచరణేన ఝాయితుం ఓకాసాభావేన అనధిగతం సమాధిం నాధిగచ్ఛన్తా, అధిగతఞ్చ వసీభావానాపాదనేన జీరన్తా వీరాధేన్తి నామ. కింసు రట్ఠచరియా కరిస్సతీతి సూతి నిపాతమత్తం. ‘‘ఏవంభూతానం రట్ఠచరియా జనపదచారికా కిం కరిస్సతి, కిం నామ అత్థం సాధేస్సతి, నిరత్థకావా’’తి గరహన్తో వదతి. తస్మాతి యస్మా ఈదిసీ దేసన్తరచరియా భిక్ఖుస్స న అత్థావహా, అపి చ ఖో అనత్థావహా సమ్పత్తీనం విరాధనతో, తస్మా. వినేయ్య సారమ్భన్తి వసనపదేసే అరతివసేన ఉప్పన్నం సారమ్భం చిత్తసంకిలేసం తదనురూపేన పటిసఙ్ఖానేన వినేత్వా వూపసమేత్వా. ఝాయేయ్యాతి ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానేన లక్ఖణూపనిజ్ఝానేన చాతి దువిధేనపి ఝానేన ఝాయేయ్య. అపురక్ఖతోతి మిచ్ఛావితక్కేహి తణ్హాదీహి వా న పురక్ఖతోతి తేసం వసం అనుపగచ్ఛన్తో కమ్మట్ఠానమేవ మనసి కరేయ్యాతి అత్థో. ఏవం పన వత్వా థేరో తమేవ సంవేగం అఙ్కుసం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౩.౩౬-౪౧) –

‘‘కాననం వనమోగ్గయ్హ, వేళుం ఛేత్వానహం తదా;

ఆలమ్బనం కరిత్వాన, సఙ్ఘస్స అదదిం బహుం.

‘‘తేన చిత్తప్పసాదేన, సుబ్బతే అభివాదియ;

ఆలమ్బదణ్డం దత్వాన, పక్కామిం ఉత్తరాముఖో.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, యం దణ్డమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, దణ్డదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

యం పనత్థం అఙ్కుసం కత్వా అయం థేరో అరహత్తం పత్తో, తమేవత్థం హదయే ఠపేత్వా అరహత్తం పత్తోపి ‘‘నానాజనపదం యన్తి’’తి ఇదమేవ గాథం అభాసి. తస్మా తదేవస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణం అహోసీతి.

కుమాపుత్తసహాయత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. గవమ్పతిత్థేరగాథావణ్ణనా

యో ఇద్ధియా సరభున్తి ఆయస్మతో గవమ్పతిత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో ఇతో ఏకతింసే కప్పే సిఖిం భగవన్తం పస్సిత్వా పసన్నమానసో పుప్ఫేహి పూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే ఉప్పన్నో అపరాపరం పుఞ్ఞాని కరోన్తో కోణాగమనస్స భగవతో చేతియే ఛత్తఞ్చ వేదికఞ్చ కారేసి. కస్సపస్స పన భగవతో కాలే అఞ్ఞతరస్మిం కులగేహే నిబ్బత్తో. తస్మిఞ్చ కులే బహుం గోమణ్డలం అహోసి. తం గోపాలకా రక్ఖన్తి. అయం తత్థ అన్తరన్తరా యుత్తప్పయుత్తం విచారేన్తో విచరతి. సో ఏకం ఖీణాసవత్థేరం గామే పిణ్డాయ చరిత్వా బహిగామే దేవసికం ఏకస్మిం పదేసే భత్తకిచ్చం కరోన్తం దిస్వా ‘‘అయ్యో సూరియాతపేన కిలమిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా చత్తారో సిరీసదణ్డే ఉస్సాపేత్వా తేసం ఉపరి సిరీససాఖాయో ఠపేత్వా సాఖామణ్డపం కత్వా అదాసి. ‘‘మణ్డపస్స సమీపే సిరీసరుక్ఖం రోపేసీ’’తి చ వదన్తి. తస్స అనుకమ్పాయ దేవసికం థేరో తత్థ నిసీది. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన తతో చవిత్వా చాతుమహారాజికేసు నిబ్బత్తి. తస్స పురిమకమ్మసంసూచకం విమానద్వారే మహన్తం సిరీసవనం నిబ్బత్తి వణ్ణగన్ధసమ్పన్నేహి అఞ్ఞేహి పుప్ఫేహి సబ్బకాలే ఉపసోభయమానం, తేన తం విమానం ‘‘సేరీసక’’న్తి పఞ్ఞాయిత్థ. సో దేవపుత్తో ఏకం బుద్ధన్తరం దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే యసత్థేరస్స చతూసు గిహిసహాయేసు గవమ్పతి నామ హుత్వా ఆయస్మతో యసస్స పబ్బజితభావం సుత్వా అత్తనో సహాయేహి సద్ధిం భగవతో సన్తికం అగమాసి. సత్థా తస్స ధమ్మం దేసేసి. సో దేసనావసానే సహాయేహి సద్ధిం అరహత్తే పతిట్ఠాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౩.౪౨-౪౭) –

‘‘మిగలుద్దో పురే ఆసిం, విపినే విచరం అహం;