౧౦. ఇసిదత్తత్థేరగాథావణ్ణనా

పఞ్చక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతాతి ఆయస్మతో ఇసిదత్తత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో విపస్సిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం భగవన్తం రథియం గచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నమానసో మధురం ఆమోదఫలం అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే అవన్తిరట్ఠే వడ్ఢగామే అఞ్ఞతరస్స సత్థవాహస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, ఇసిదత్తోతిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో మచ్ఛికాసణ్డే చిత్తస్స గహపతినో అదిట్ఠసహాయో హుత్వా తేన బుద్ధగుణే లిఖిత్వా పేసితసాసనం పటిలభిత్వా సాసనే సఞ్జాతప్పసాదో థేరస్స మహాకచ్చానస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా విపస్సనం ఆరభిత్వా నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౧.౮౦-౮౪) –

‘‘సువణ్ణవణ్ణం సమ్బుద్ధం, ఆహుతీనం పటిగ్గహం;

రథియం పటిపజ్జన్తం, ఆమోదమదదిం ఫలం.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం ఫలం అదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా ‘‘బుద్ధుపట్ఠానం గమిస్సామీ’’తి థేరం ఆపుచ్ఛిత్వా అనుక్కమేన మజ్ఝిమదేసం గన్త్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో, ‘‘కచ్చి, భిక్ఖు, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయ’’న్తిఆదినా సత్థారా కతపటిసన్థారో పటివచనముఖేన, ‘‘భగవా తుమ్హాకం సాసనం ఉపగతకాలతో పట్ఠాయ మయ్హం సబ్బదుక్ఖం అపగతం, సబ్బో పరిస్సయో వూపసన్తో’’తి పవేదనవసేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౧౨౦. ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతా, తిట్ఠన్తి ఛిన్నమూలకా;

దుక్ఖక్ఖయో అనుప్పత్తో, పత్తో మే ఆసవక్ఖయో’’తి. – గాథం అభాసి;

తత్థ పఞ్చక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతాతి పఞ్చపి మే ఉపాదానక్ఖన్ధా విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ ‘‘ఇదం దుక్ఖం, ఏత్తకం దుక్ఖం, న ఇతో భియ్యో’’తి సబ్బసో పరిచ్ఛిజ్జ ఞాతా, న తేసు కిఞ్చిపి పరిఞ్ఞాతబ్బం అత్థీతి అధిప్పాయో. తిట్ఠన్తి ఛిన్నమూలకాతి సబ్బసో పరిఞ్ఞాతత్తా ఏవ తేసం అవిజ్జాతణ్హాదికస్స మూలస్స సముచ్ఛిన్నత్తా అరియమగ్గేన పహీనత్తా యావచరిమచిత్తనిరోధా తే తిట్ఠన్తి. దుక్ఖక్ఖయో అనుప్పత్తోతి ఛిన్నమూలకత్తాయేవ చ నేసం వట్టదుక్ఖస్స ఖయో పరిక్ఖయో అనుప్పత్తో, నిబ్బానం అధిగతం. పత్తో మే ఆసవక్ఖయోతి కామాసవాదీనం సబ్బేసం ఆసవానం ఖయన్తే అభిగన్తబ్బతాయ ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి లద్ధనామం అరహత్తం పత్తం పటిలద్ధన్తి అత్థో. కేచి పన అన్తిమాయం సముస్సయో’’తి పఠన్తి. నిబ్బానస్స అధిగతత్తాయేవ అయం మమ సముస్సయో అత్తభావో అన్తిమో సబ్బపచ్ఛిమకో, నత్థి దాని పునబ్భవోతి అత్థో. యం పన తత్థ తత్థ అవుత్తం, తం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానంయేవాతి.

ఇసిదత్తత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ద్వాదసమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితా చ పరమత్థదీపనియం థేరగాథావణ్ణనాయం

వీసాధికసతత్థేరగాథాపటిమణ్డితస్స ఏకకనిపాతస్స

అత్థవణ్ణనా.