౨. గుహట్ఠకసుత్తవణ్ణనా

౭౭౯. సత్తో గుహాయన్తి గుహట్ఠకసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? భగవతి కిర సావత్థియం విహరన్తే ఆయస్మా పిణ్డోలభారద్వాజో కోసమ్బియం గంఙ్గాతీరే ఆవట్టకం నామ ఉతేనస్స ఉయ్యానం, తత్థ అగమాసి సీతలే పదేసే దివావిహారం నిసీదితుకామో. అఞ్ఞదాపి చాయం గచ్ఛతేవ తత్థ పుబ్బాసేవనేన యథా గవమ్పతిత్థేరో తావతింసభవనన్తి వుత్తనయమేతం వఙ్గీససుత్తవణ్ణనాయం. సో తత్థ గఙ్గాతీరే సీతలే రుక్ఖమూలే సమాపత్తిం అప్పేత్వా దివావిహారం నిసీది. రాజాపి ఖో ఉతేనో తం దివసంయేవ ఉయ్యానకీళికం గన్త్వా బహుదేవ దివసభాగం నచ్చగీతాదీహి ఉయ్యానే కీళిత్వా పానమదమత్తో ఏకిస్సా ఇత్థియా అఙ్కే సీసం కత్వా సయి. సేసిత్థియో ‘‘సుత్తో రాజా’’తి ఉట్ఠహిత్వా ఉయ్యానే పుప్ఫఫలాదీని గణ్హన్తియో థేరం దిస్వా హిరోత్తప్పం ఉపట్ఠాపేత్వా ‘‘మా సద్దం అకత్థా’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం నివారేత్వా అప్పసద్దా ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా థేరం సమ్పరివారేత్వా నిసీదింసు. థేరో సమాపత్తితో వుట్ఠాయ తాసం ధమ్మం దేసేసి, తా తుట్ఠా ‘‘సాధు సాధూ’’తి వత్వా సుణన్తి.

రఞ్ఞో సీసం అఙ్కేనాదాయ నిసిన్నిత్థీ ‘‘ఇమా మం ఓహాయ కీళన్తీ’’తి తాసు ఇస్సాపకతా ఊరుం చాలేత్వా రాజానం పబోధేసి. రాజా పటిబుజ్ఝిత్వా ఇత్థాగారం అపస్సన్తో ‘‘కుహిం ఇమా వసలియో’’తి ఆహ. సా ఆహ – ‘‘తుమ్హేసు అబహుకతా ‘సమణం రమయిస్సామా’తి గతా’’తి. సో కుద్ధో థేరాభిముఖో అగమాసి. తా ఇత్థియో రాజానం దిస్వా ఏకచ్చా ఉట్ఠహింసు, ఏకచ్చా ‘‘మహారాజ, పబ్బజితస్స సన్తికే ధమ్మం సుణామా’’తి న ఉట్ఠహింసు. సో తేన భియ్యోసోమత్తాయ కుద్ధో థేరం అవన్దిత్వావ ‘‘కిమత్థం ఆగతోసీ’’తి ఆహ. ‘‘వివేకత్థం మహారాజా’’తి. సో ‘‘వివేకత్థాయ ఆగతా ఏవం ఇత్థాగారపరివుతా నిసీదన్తీ’’తి వత్వా ‘‘తవ వివేకం కథేహీ’’తి ఆహ. థేరో విసారదోపి వివేకకథాయ ‘‘నాయం అఞ్ఞాతుకామో పుచ్ఛతీ’’తి తుణ్హీ అహోసి. రాజా ‘‘సచే న కథేసి, తమ్బకిపిల్లికేహి తం ఖాదాపేస్సామీ’’తి అఞ్ఞతరస్మిం అసోకరుక్ఖే తమ్బకిపిల్లికపుటం గణ్హన్తో అత్తనోవ ఉపరి వికిరి. సో సరీరం పుఞ్ఛిత్వా అఞ్ఞం పుటం గహేత్వా థేరాభిముఖో అగమాసి. థేరో ‘‘సచాయం రాజా మయి అపరజ్ఝేయ్య, అపాయాభిముఖో భవేయ్యా’’తి తం అనుకమ్పమానో ఇద్ధియా ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా గతో.

తతో ఇత్థియో ఆహంసు – ‘‘మహారాజ, అఞ్ఞే రాజానో ఈదిసం పబ్బజితం దిస్వా పుప్ఫగన్ధాదీహి పూజేన్తి, త్వం తమ్బకిపిల్లికపుటేన ఆసాదేతుం ఆరద్ధో అహోసి, కులవంసం నాసేతుం ఉట్ఠితో’’తి. సో అత్తనో దోసం ఞత్వా తుణ్హీ హుత్వా ఉయ్యానపాలం పుచ్ఛి – ‘‘అఞ్ఞమ్పి దివసం థేరో ఇధాగచ్ఛతీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. తేన హి యదా ఆగచ్ఛతి, తదా మే ఆరోచేయ్యాసీతి. సో ఏకదివసం థేరే ఆగతే ఆరోచేసి. రాజాపి థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా పాణేహి సరణం గతో అహోసి. తమ్బకిపిల్లికపుటేన ఆసాదితదివసే పన థేరో ఆకాసేనాగన్త్వా పున పథవియం నిముజ్జిత్వా భగవతో గన్ధకుటియం ఉమ్ముజ్జి. భగవాపి ఖో దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో సీహసేయ్యం కప్పయమానో థేరం దిస్వా ‘‘కిం, భారద్వాజ, అకాలే ఆగతోసీ’’తి ఆహ. థేరో ‘‘ఆమ భగవా’’తి వత్వా సబ్బం తం పవత్తిం ఆరోచేసి. తం సుత్వా భగవా ‘‘కిం కరిస్సతి తస్స వివేకకథా కామగుణగిద్ధస్సా’’తి వత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన నిపన్నో ఏవ థేరస్స ధమ్మదేసనత్థం ఇమం సుత్తమభాసి.

తత్థ సత్తోతి లగ్గో. గుహాయన్తి కాయే. కాయో హి రాగాదీనం వాళానం వసనోకాసతో ‘‘గుహా’’తి వుచ్చతి. బహునాభిఛన్నోతి బహునా రాగాదికిలేసజాలేన అభిచ్ఛన్నో. ఏతేన అజ్ఝత్తబన్ధనం వుత్తం. తిట్ఠన్తి రాగాదివసేన తిట్ఠన్తో. నరోతి సత్తో. మోహనస్మిం పగాళ్హోతి మోహనం వుచ్చతి కామగుణా. ఏత్థ హి దేవమనుస్సా ముయ్హన్తి, తేసు అజ్ఝోగాళ్హో హుత్వా. ఏతేన బహిద్ధాబన్ధనం వుత్తం. దూరే వివేకా హి తథావిధో సోతి సో తథారూపో నరో తివిధాపి కాయవివేకాదికా వివేకా దూరే అనాసన్నే. కింకారణా? కామా హి లోకే న హి సుప్పహాయా, యస్మా లోకే కామా సుప్పహాయా న హోన్తీతి వుత్తం హోతి.

౭౮౦. ఏవం పఠమగాథాయ ‘‘దూరే వివేకా తథావిధో’’తి సాధేత్వా పున తథావిధానం సత్తానం ధమ్మతం ఆవికరోన్తో ‘‘ఇచ్ఛానిదానా’’తి గాథమాహ. తత్థ ఇచ్ఛానిదానాతి తణ్హాహేతుకా. భవసాతబద్ధాతి సుఖవేదనాదిమ్హి భవసాతే బద్ధా. తే దుప్పముఞ్చాతి తే భవసాతవత్థుభూతా ధమ్మా, తే వా తత్థ బద్ధా ఇచ్ఛానిదానా సత్తా దుప్పమోచయా. న హి అఞ్ఞమోక్ఖాతి అఞ్ఞేన చ మోచేతుం న సక్కోన్తి. కారణవచనం వా ఏతం, తే సత్తా దుప్పముఞ్చా. కస్మా? యస్మా అఞ్ఞేన మోచేతబ్బా న హోన్తి. యది పన ముఞ్చేయ్యుం, సకేన థామేన ముఞ్చేయ్యున్తి అయమస్స అత్థో. పచ్ఛా పురే వాపి అపేక్ఖమానాతి అనాగతే అతీతే వా కామే అపేక్ఖమానా. ఇమేవ కామే పురిమేవ జప్పన్తి ఇమే వా పచ్చుప్పన్నే కామే పురిమే వా దువిధేపి అతీతానాగతే బలవతణ్హాయ పత్థయమానా. ఇమేసఞ్చ ద్విన్నం పదానం ‘‘తే దుప్పముఞ్చా న హి అఞ్ఞమోక్ఖా’’తి ఇమినా సహ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో, ఇతరథా ‘‘అపేక్ఖమానా జప్పం కిం కరోన్తి కిం వా కతా’’తి న పఞ్ఞాయేయ్యుం.

౭౮౧-౨. ఏవం పఠమగాథాయ ‘‘దూరే వివేకా తథావిధో’’తి సాధేత్వా దుతియగాథాయ చ తథావిధానం సత్తానం ధమ్మతం ఆవికత్వా ఇదాని నేసం పాపకమ్మకరణం ఆవికరోన్తో ‘‘కామేసు గిద్ధా’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – తే సత్తా కామేసు పరిభోగతణ్హాయ గిద్ధా పరియేసనాదిమనుయుత్తత్తా పసుతా సమ్మోహమాపన్నత్తా పమూళ్హా అవగమనతాయ మచ్ఛరితాయ బుద్ధాదీనం వచనం అనాదియనతాయ చ అవదానియా. కాయవిసమాదిమ్హి విసమే నివిట్ఠా అన్తకాలే మరణదుక్ఖూపనీతా ‘‘కింసూ భవిస్సామ ఇతో చుతాసే’’తి పరిదేవయన్తీతి. యస్మా ఏతదేవ, తస్మా హి సిక్ఖేథ…పే… మాహు ధీరాతి. తత్థ సిక్ఖేథాతి తిస్సో సిక్ఖా ఆపజ్జేయ్య. ఇధేవాతి ఇమస్మింయేవ సాసనే. సేసముత్తానమేవ.

౭౮౩. ఇదాని యే తథా న కరోన్తి, తేసం బ్యసనప్పత్తిం దస్సేన్తో ‘‘పస్సామీ’’తి గాథమాహ. తత్థ పస్సామీతి మంసచక్ఖుఆదీహి పేక్ఖామి. లోకేతి అపాయాదిమ్హి. పరిఫన్దమానన్తి ఇతో చితో చ ఫన్దమానం. పజం ఇమన్తి ఇమం సత్తకాయం. తణ్హగతన్తి తణ్హాయ గతం అభిభూతం, నిపాతితన్తి అధిప్పాయో. భవేసూతి కామభవాదీసు. హీనా నరాతి హీనకమ్మన్తా నరా. మచ్చుముఖే లపన్తీతి అన్తకాలే సమ్పత్తే మరణముఖే పరిదేవన్తి. అవీతతణ్హాసేతి అవిగతతణ్హా. భవాభవేసూతి కామభవాదీసు. అథ వా భవాభవేసూతి భవభవేసు, పునప్పునభవేసూతి వుత్తం హోతి.

౭౮౪. ఇదాని యస్మా అవీతతణ్హా ఏవం ఫన్దన్తి చ లపన్తి చ, తస్మా తణ్హావినయే సమాదపేన్తో ‘‘మమాయితే’’తి గాథమాహ. తత్థ మమాయితేతి తణ్హాదిట్ఠిమమత్తేహి ‘‘మమ’’న్తి పరిగ్గహితే వత్థుస్మిం. పస్సథాతి సోతారే ఆలపన్తో ఆహ. ఏతమ్పీతి ఏతమ్పి ఆదీనవం. సేసం పాకటమేవ.

౭౮౫. ఏవమేత్థ పఠమగాథాయ అస్సాదం, తతో పరాహి చతూహి ఆదీనవఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని సఉపాయం నిస్సరణం నిస్సరణానిసంసఞ్చ దస్సేతుం సబ్బాహి వా ఏతాహి కామానం ఆదీనవం ఓకారం సంకిలేసఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసం దస్సేతుం ‘‘ఉభోసు అన్తేసూ’’తి గాథాద్వయమాహ. తత్థ ఉభోసు అన్తేసూతి ఫస్సఫస్ససముదయాదీసు ద్వీసు పరిచ్ఛేదేసు. వినేయ్య ఛన్దన్తి ఛన్దరాగం వినేత్వా. ఫస్సం పరిఞ్ఞాయాతి చక్ఖుసమ్ఫస్సాదిఫస్సం, ఫస్సానుసారేన వా తంసమ్పయుత్తే సబ్బేపి అరూపధమ్మే, తేసం వత్థుద్వారారమ్మణవసేన రూపధమ్మే చాతి సకలమ్పి నామరూపం తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానిత్వా. అనానుగిద్ధోతి రూపాదీసు సబ్బధమ్మేసు అగిద్ధో. యదత్తగరహీ తదకుబ్బమానోతి యం అత్తనా గరహతి, తం అకురుమానో. నలిప్పతీ దిట్ఠసుతేసు ధీరోతి సో ఏవరూపో ధితిసమ్పన్నో ధీరో దిట్ఠేసు చ సుతేసు చ ధమ్మేసు ద్విన్నం లేపానం ఏకేనపి లేపేన న లిప్పతి. ఆకాసమివ నిరుపలిత్తో అచ్చన్తవోదానప్పత్తో హోతి.

౭౮౬. సఞ్ఞం పరిఞ్ఞాతి గాథాయ పన అయం సఙ్ఖేపత్థో – న కేవలఞ్చ ఫస్సమేవ, అపిచ ఖో పన కామసఞ్ఞాదిభేదం సఞ్ఞమ్పి, సఞ్ఞానుసారేన వా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ నామరూపం తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానిత్వా ఇమాయ పటిపదాయ చతుబ్బిధమ్పి వితరేయ్య ఓఘం, తతో సో తిణ్ణోఘో తణ్హాదిట్ఠిపరిగ్గహేసు తణ్హాదిట్ఠిలేపప్పహానేన నోపలిత్తో ఖీణాసవముని రాగాదిసల్లానం అబ్బూళ్హత్తా అబ్బూళ్హసల్లో సతివేపుల్లప్పత్తియా అప్పమత్తో చరం, పుబ్బభాగే వా అప్పమత్తో చరం తేన అప్పమాదచారేన అబ్బూళ్హసల్లో హుత్వా సకపరత్తభావాదిభేదం నాసీసతీ లోకమిమం పరఞ్చ, అఞ్ఞదత్థు చరిమచిత్తనిరోధా నిరుపాదానో జాతవేదోవ పరినిబ్బాతీతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి ధమ్మనేత్తిట్ఠపనమేవ కరోన్తో, న ఉత్తరిం ఇమాయ దేసనాయ మగ్గం వా ఫలం వా ఉప్పాదేసి ఖీణాసవస్స దేసితత్తాతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ గుహట్ఠకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.