౩. దుట్ఠట్ఠకసుత్తవణ్ణనా

౭౮౭. వదన్తి వే దుట్ఠమనాపీతి దుట్ఠట్ఠకసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? ఆదిగాథాయ తావ ఉప్పత్తి – మునిసుత్తనయేన భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ ఉప్పన్నలాభసక్కారం అసహమానా తిత్థియా సున్దరిం పరిబ్బాజికం ఉయ్యోజేసుం. సా కిర జనపదకల్యాణీ సేతవత్థపరిబ్బాజికావ అహోసి. సా సున్హాతా సునివత్థా మాలాగన్ధవిలేపనవిభూసితా భగవతో ధమ్మం సుత్వా సావత్థివాసీనం జేతవనతో నిక్ఖమనవేలాయ సావత్థితో నిక్ఖమిత్వా జేతవనాభిముఖీ గచ్ఛతి. మనుస్సేహి చ ‘‘కుహిం గచ్ఛసీ’’తి పుచ్ఛితా ‘‘సమణం గోతమం సావకే చస్స రమయితుం గచ్ఛామీ’’తి వత్వా జేతవనద్వారకోట్ఠకే విచరిత్వా జేతవనద్వారకోట్ఠకే పిదహితే నగరం పవిసిత్వా పభాతే పున జేతవనం గన్త్వా గన్ధకుటిసమీపే పుప్ఫాని విచినన్తీ వియ చరతి. బుద్ధుపట్ఠానం ఆగతేహి చ మనుస్సేహి ‘‘కిమత్థం ఆగతాసీ’’తి పుచ్ఛితా యంకిఞ్చిదేవ భణతి. ఏవం అడ్ఢమాసమత్తే వీతిక్కన్తే తిత్థియా తం జీవితా వోరోపేత్వా పరిఖాతటే నిక్ఖిపిత్వా పభాతే ‘‘సున్దరిం న పస్సామా’’తి కోలాహలం కత్వా రఞ్ఞో చ ఆరోచేత్వా తేన అనుఞ్ఞాతా జేతవనం పవిసిత్వా విచినన్తా వియ తం నిక్ఖిత్తట్ఠానా ఉద్ధరిత్వా మఞ్చకం ఆరోపేత్వా నగరం అభిహరిత్వా ఉపక్కోసం అకంసు. సబ్బం పాళియం (ఉదా. ౩౮) ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బం.

భగవా తం దివసం పచ్చూససమయే బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో ‘‘తిత్థియా అజ్జ అయసం ఉప్పాదేస్సన్తీ’’తి ఞత్వా ‘‘తేసం సద్దహిత్వా మాదిసే చిత్తం పకోపేత్వా మహాజనో అపాయాభిముఖో మా అహోసీ’’తి గన్ధకుటిద్వారం పిదహిత్వా అన్తోగన్ధకుటియంయేవ అచ్ఛి, న నగరం పిణ్డాయ పావిసి. భిక్ఖూ పన ద్వారం పిదహితం దిస్వా పుబ్బసదిసమేవ పవిసింసు. మనుస్సా భిక్ఖూ దిస్వా నానప్పకారేహి అక్కోసింసు. అథ ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో తం పవత్తిం ఆరోచేత్వా ‘‘తిత్థియేహి, భన్తే, మహాఅయసో ఉప్పాదితో, న సక్కా ఇధ వసితుం, విపులో జమ్బుదీపో, అఞ్ఞత్థ గచ్ఛామా’’తి ఆహ. తత్థపి అయసే ఉట్ఠితే కుహిం గమిస్ససి ఆనన్దాతి? ‘‘అఞ్ఞం నగరం భగవా’’తి. అథ భగవా ‘‘ఆగమేహి, ఆనన్ద, సత్తాహమేవాయం సద్దో భవిస్సతి, సత్తాహచ్చయేన యేహి అయసో కతో, తేసంయేవ ఉపరి పతిస్సతీ’’తి వత్వా ఆనన్దత్థేరస్స ధమ్మదేసనత్థం ‘‘వదన్తి వే’’తి ఇమం గాథమభాసి.

తత్థ వదన్తీతి భగవన్తం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ ఉపవదన్తి. దుట్ఠమనాపి ఏకే అథోపి వే సచ్చమనాతి ఏకచ్చే దుట్ఠచిత్తా, ఏకచ్చే తథసఞ్ఞినోపి హుత్వా, తిత్థియా దుట్ఠచిత్తా, యే తేసం వచనం సుత్వా సద్దహింసు, తే సచ్చమనాతి అధిప్పాయో. వాదఞ్చ జాతన్తి ఏతం అక్కోసవాదం ఉప్పన్నం. ముని నో ఉపేతీతి అకారకతాయ చ అకుప్పనతాయ చ బుద్ధముని న ఉపేతి. తస్మా మునీ నత్థి ఖిలో కుహిఞ్చీతి తేన కారణేన అయం ముని రాగాదిఖిలేహి నత్థి ఖిలో కుహిఞ్చీతి వేదితబ్బో.

౭౮౮. ఇమఞ్చ గాథం వత్వా భగవా ఆనన్దత్థేరం పుచ్ఛి, ‘‘ఏవం ఖుంసేత్వా వమ్భేత్వా వుచ్చమానా భిక్ఖూ, ఆనన్ద, కిం వదన్తీ’’తి. న కిఞ్చి భగవాతి. ‘‘న, ఆనన్ద, ‘అహం సీలవా’తి సబ్బత్థ తుణ్హీ భవితబ్బం, లోకే హి నాభాసమానం జానన్తి మిస్సం బాలేహి పణ్డిత’’న్తి వత్వా, ‘‘భిక్ఖూ, ఆనన్ద, తే మనుస్సే ఏవం పటిచోదేన్తూ’’తి ధమ్మదేసనత్థాయ ‘‘అభూతవాదీ నిరయం ఉపేతీ’’తి ఇమం గాథమభాసి. థేరో తం ఉగ్గహేత్వా భిక్ఖూ ఆహ – ‘‘మనుస్సా తుమ్హేహి ఇమాయ గాథాయ పటిచోదేతబ్బా’’తి. భిక్ఖూ తథా అకంసు. పణ్డితమనుస్సా తుణ్హీ అహేసుం. రాజాపి రాజపురిసే సబ్బతో పేసేత్వా యేసం ధుత్తానం లఞ్జం దత్వా తిత్థియా తం మారాపేసుం, తే గహేత్వా నిగ్గయ్హ తం పవత్తిం ఞత్వా తిత్థియే పరిభాసి. మనుస్సాపి తిత్థియే దిస్వా లేడ్డునా పహరన్తి, పంసునా ఓకిరన్తి ‘‘భగవతో అయసం ఉప్పాదేసు’’న్తి. ఆనన్దత్థేరో తం దిస్వా భగవతో ఆరోచేసి, భగవా థేరస్స ఇమం గాథమభాసి ‘‘సకఞ్హి దిట్ఠిం…పే… వదేయ్యా’’తి.

తస్సత్థో – యాయం దిట్ఠి తిత్థియజనస్స ‘‘సున్దరిం మారేత్వా సమణానం సక్యపుత్తియానం అవణ్ణం పకాసేత్వా ఏతేనుపాయేన లద్ధం సక్కారం సాదియిస్సామా’’తి, సో తం దిట్ఠిం కథం అతిక్కమేయ్య, అథ ఖో సో అయసో తమేవ తిత్థియజనం పచ్చాగతో తం దిట్ఠిం అచ్చేతుం అసక్కోన్తం. యో వా సస్సతాదివాదీ, సోపి సకం దిట్ఠిం కథం అచ్చయేయ్య తేన దిట్ఠిచ్ఛన్దేన అనునీతో తాయ చ దిట్ఠిరుచియా నివిట్ఠో, అపిచ ఖో పన సయం సమత్తాని పకుబ్బమానో అత్తనావ పరిపుణ్ణాని తాని దిట్ఠిగతాని కరోన్తో యథా జానేయ్య, తథేవ వదేయ్యాతి.

౭౮౯. అథ రాజా సత్తాహచ్చయేన తం కుణపం ఛడ్డాపేత్వా సాయన్హసమయం విహారం గన్త్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఆహ – ‘‘నను, భన్తే, ఈదిసే అయసే ఉప్పన్నే మయ్హమ్పి ఆరోచేతబ్బం సియా’’తి. ఏవం వుత్తే భగవా, ‘‘న, మహారాజ, ‘అహం సీలవా గుణసమ్పన్నో’తి పరేసం ఆరోచేతుం అరియానం పతిరూప’’న్తి వత్వా తస్సా అట్ఠుప్పత్తియం ‘‘యో అత్తనో సీలవతానీ’’తి అవసేసగాథాయో అభాసి.

తత్థ సీలవతానీతి పాతిమోక్ఖాదీని సీలాని ఆరఞ్ఞికాదీని ధుతఙ్గవతాని చ. అనానుపుట్ఠోతి అపుచ్ఛితో. పావాతి వదతి. అనరియధమ్మం కుసలా తమాహు, యో ఆతుమానం సయమేవ పావాతి యో ఏవం అత్తానం సయమేవ వదతి, తస్స తం వాదం ‘‘అనరియధమ్మో ఏసో’’తి కుసలా ఏవం కథేన్తి.

౭౯౦. సన్తోతి రాగాదికిలేసవూపసమేన సన్తో, తథా అభినిబ్బుతత్తో. ఇతిహన్తి సీలేసు అకత్థమానోతి ‘‘అహమస్మి సీలసమ్పన్నో’’తిఆదినా నయేన ఇతి సీలేసు అకత్థమానో, సీలనిమిత్తం అత్తూపనాయికం వాచం అభాసమానోతి వుత్తం హోతి. తమరియధమ్మం కుసలా వదన్తీతి తస్స తం అకత్థనం ‘‘అరియధమ్మో ఏసో’’తి బుద్ధాదయో ఖన్ధాదికుసలా వదన్తి. యస్సుస్సదా నత్థి కుహిఞ్చి లోకేతి యస్స ఖీణాసవస్స రాగాదయో సత్త ఉస్సదా కుహిఞ్చి లోకే నత్థి, తస్స తం అకత్థనం ‘‘అరియధమ్మో ఏసో’’తి ఏవం కుసలా వదన్తీతి సమ్బన్ధో.

౭౯౧. ఏవం ఖీణాసవపటిపత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని దిట్ఠిగతికానం తిత్థియానం పటిపత్తిం రఞ్ఞో దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘పకప్పితా సఙ్ఖతా’’తి. తత్థ పకప్పితాతి పరికప్పితా. సఙ్ఖతాతి పచ్చయాభిసఙ్ఖతా. యస్సాతి యస్స కస్సచి దిట్ఠిగతికస్స. ధమ్మాతి దిట్ఠియో. పురక్ఖతాతి పురతో కతా. సన్తీతి సంవిజ్జన్తి. అవీవదాతాతి అవోదాతా. యదత్తని పస్సతి ఆనిసంసం, తం నిస్సితో కుప్పపటిచ్చసన్తిన్తి యస్సేతే దిట్ఠిధమ్మా పురక్ఖతా అవోదాతా సన్తి, సో ఏవంవిధో యస్మా అత్తని తస్సా దిట్ఠియా దిట్ఠిధమ్మికఞ్చ సక్కారాదిం, సమ్పరాయికఞ్చ గతివిసేసాదిం ఆనిసంసం పస్సతి, తస్మా తఞ్చ ఆనిసంసం, తఞ్చ కుప్పతాయ చ పటిచ్చసముప్పన్నతాయ చ సమ్ముతిసన్తితాయ చ కుప్పపటిచ్చసన్తిసఙ్ఖాతం దిట్ఠిం నిస్సితోవ హోతి, సో తన్నిస్సితత్తా అత్తానం వా ఉక్కంసేయ్య పరే వా వమ్భేయ్య అభూతేహిపి గుణదోసేహి.

౭౯౨. ఏవం నిస్సితేన చ దిట్ఠీనివేసా…పే… ఆదియతీ చ ధమ్మన్తి. తత్థ దిట్ఠీనివేసాతి ఇదంసచ్చాభినివేససఙ్ఖాతాని దిట్ఠినివేసనాని. న హి స్వాతివత్తాతి సుఖేన అతివత్తితబ్బా న హోన్తి. ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతన్తి ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిధమ్మేసు తం తం సముగ్గహితం అభినివిట్ఠం ధమ్మం నిచ్ఛినిత్వా పవత్తత్తా దిట్ఠినివేసా న హి స్వాతివత్తాతి వుత్తం హోతి. తస్మా నరో తేసు నివేసనేసు, నిరస్సతీ ఆదియతీ చ ధమ్మన్తి యస్మా న హి స్వాతివత్తా, తస్మా నరో తేసుయేవ దిట్ఠినివేసనేసు అజసీలగోసీలకుక్కురసీలపఞ్చాతపమరుప్పపాతఉక్కుటికప్పధానకణ్టకాపస్సయాదిభేదం సత్థారధమ్మక్ఖానగణాదిభేదఞ్చ తం తం ధమ్మం నిరస్సతి చ ఆదియతి చ జహతి చ గణ్హాతి చ వనమక్కటో వియ తం తం సాఖన్తి వుత్తం హోతి. ఏవం నిరస్సన్తో చ ఆదియన్తో చ అనవట్ఠితచిత్తత్తా అసన్తేహిపి గుణదోసేహి అత్తనో వా పరస్స వా యసాయసం ఉప్పాదేయ్య.

౭౯౩. యో పనాయం సబ్బదిట్ఠిగతాదిదోసధుననాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతత్తా ధోనో, తస్స ధోనస్స హి…పే… అనూపయో సో. కిం వుత్తం హోతి? ధోనధమ్మసమన్నాగమా ధోనస్స ధుతసబ్బపాపస్స అరహతో కత్థచి లోకే తేసు తేసు భవేసు పకప్పితా దిట్ఠి నత్థి, సో తస్సా దిట్ఠియా అభావేన, యాయ చ అత్తనా కతం పాపకమ్మం పటిచ్ఛాదేన్తా తిత్థియా మాయాయ మానేన వా ఏతం అగతిం గచ్ఛన్తి, తమ్పి మాయఞ్చ మానఞ్చ పహాయ ధోనో రాగాదీనం దోసానం కేన గచ్ఛేయ్య, దిట్ఠధమ్మే సమ్పరాయే వా నిరయాదీసు గతివిసేసేసు కేన సఙ్ఖం గచ్ఛేయ్య, అనూపయో సో, సో హి తణ్హాదిట్ఠిఉపయానం ద్విన్నం అభావేన అనూపయోతి.

౭౯౪. యో పన తేసం ద్విన్నం భావేన ఉపయో హోతి, సో ఉపయో హి…పే… దిట్ఠిమిధేవ సబ్బన్తి. తత్థ ఉపయోతి తణ్హాదిట్ఠినిస్సితో. ధమ్మేసు ఉపేతి వాదన్తి ‘‘రత్తో’’తి వా ‘‘దుట్ఠో’’తి వా ఏవం తేసు తేసు ధమ్మేసు ఉపేతి వాదం. అనూపయం కేన కథం వదేయ్యాతి తణ్హాదిట్ఠిపహానేన అనూపయం ఖీణాసవం కేన రాగేన వా దోసేన వా కథం ‘‘రత్తో’’తి వా ‘‘దుట్ఠో’’తి వా వదేయ్య, ఏవం అనుపవజ్జో చ సో కిం తిత్థియా వియ కతపటిచ్ఛాదకో భవిస్సతీతి అధిప్పాయో. అత్తా నిరత్తా న హి తస్స అత్థీతి తస్స హి అత్తదిట్ఠి వా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి వా నత్థి, గహణం ముఞ్చనం వాపి అత్తనిరత్తసఞ్ఞితం నత్థి. కింకారణా నత్థీతి చే? అధోసి సో దిట్ఠిమిధేవ సబ్బం, యస్మా సో ఇధేవ అత్తభావే ఞాణవాతేన సబ్బం దిట్ఠిగతం అధోసి, పజహి, వినోదేసీతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి. తం సుత్వా రాజా అత్తమనో భగవన్తం అభివాదేత్వా పక్కామీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ దుట్ఠట్ఠకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.