౪. అట్ఠకవగ్గో
౧. కామసుత్తవణ్ణనా
౭౭౩. కామం కామయమానస్సాతి కామసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? భగవతి కిర సావత్థియం విహరన్తే అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణో సావత్థియా జేతవనస్స చ అన్తరే అచిరవతీనదీతీరే ‘‘యవం వపిస్సామీ’’తి ఖేత్తం కసతి. భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో పిణ్డాయ పవిసన్తో తం దిస్వా ఆవజ్జేన్తో అద్దస – ‘‘అస్స బ్రాహ్మణస్స యవా వినస్సిస్సన్తీ’’తి, పున ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం ఆవజ్జేన్తో చస్స సోతాపత్తిఫలస్స ఉపనిస్సయం అద్దస. ‘‘కదా పాపుణేయ్యా’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘సస్సే వినట్ఠే సోకాభిభూతో ధమ్మదేసనం సుత్వా’’తి అద్దస. తతో చిన్తేసి – ‘‘సచాహం తదా ఏవ బ్రాహ్మణం ఉపసఙ్కమిస్సామి, న మే ఓవాదం సోతబ్బం మఞ్ఞిస్సతి. నానారుచికా హి బ్రాహ్మణా, హన్ద, నం ఇతో పభుతియేవ సఙ్గణ్హామి, ఏవం మయి ముదుచిత్తో హుత్వా తదా ఓవాదం సోస్సతీ’’తి బ్రాహ్మణం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ – ‘‘కిం, బ్రాహ్మణ, కరోసీ’’తి. బ్రాహ్మణో ‘‘ఏవం ఉచ్చాకులీనో సమణో గోతమో మయా సద్ధిం పటిసన్థారం కరోతీ’’తి తావతకేనేవ భగవతి పసన్నచిత్తో హుత్వా ‘‘ఖేత్తం, భో గోతమ, కసామి యవం వపిస్సామీ’’తి ఆహ. అథ సారిపుత్తత్థేరో చిన్తేసి – ‘‘భగవా బ్రాహ్మణేన సద్ధిం పటిసన్థారం అకాసి, న చ అహేతు అప్పచ్చయా తథాగతా ఏవం కరోన్తి, హన్దాహమ్పి తేన సద్ధిం పటిసన్థారం కరోమీ’’తి బ్రాహ్మణం ఉపసఙ్కమిత్వా తథేవ పటిసన్థారమకాసి. ఏవం మహామోగ్గల్లానత్థేరో సేసా చ అసీతి మహాసావకా. బ్రాహ్మణో అతీవ అత్తమనో అహోసి.
అథ భగవా సమ్పజ్జమానేపి సస్సే ఏకదివసం కతభత్తకిచ్చో సావత్థితో జేతవనం గచ్ఛన్తో మగ్గా ఓక్కమ్మ బ్రాహ్మణస్స సన్తికం గన్త్వా ఆహ – ‘‘సున్దరం తే, బ్రాహ్మణ, యవక్ఖేత్త’’న్తి. ‘‘ఏవం, భో గోతమ, సున్దరం, సచే సమ్పజ్జిస్సతి, తుమ్హాకమ్పి సంవిభాగం కరిస్సామీ’’తి. అథస్స చతుమాసచ్చయేన యవా నిప్ఫజ్జింసు. తస్స ‘‘అజ్జ వా స్వే వా లాయిస్సామీ’’తి ఉస్సుక్కం కురుమానస్సేవ మహామేఘో ఉట్ఠహిత్వా సబ్బరత్తిం వస్సి. అచిరవతీ నదీ పూరా ఆగన్త్వా సబ్బం యవం వహి. బ్రాహ్మణో సబ్బరత్తిం అనత్తమనో హుత్వా పభాతే నదీతీరం గతో సబ్బం సస్సవిపత్తిం దిస్వా ‘‘వినట్ఠోమ్హి, కథం దాని జీవిస్సామీ’’తి బలవసోకం ఉప్పాదేసి. భగవాపి తమేవ రత్తిం పచ్చూససమయే బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో ‘‘అజ్జ బ్రాహ్మణస్స ధమ్మదేసనాకాలో’’తి ఞత్వా భిక్ఖాచారవత్తేన సావత్థిం పవిసిత్వా బ్రాహ్మణస్స ఘరద్వారే అట్ఠాసి. బ్రాహ్మణో భగవన్తం దిస్వా ‘‘సోకాభిభూతం మం అస్సాసేతుకామో సమణో గోతమో ఆగతో’’తి చిన్తేత్వా ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా పత్తం గహేత్వా భగవన్తం నిసీదాపేసి. భగవా జానన్తోవ బ్రాహ్మణం పుచ్ఛి – ‘‘కిం బ్రాహ్మణ పదుట్ఠచిత్తో విహాసీ’’తి? ఆమ, భో గోతమ, సబ్బం మే యవక్ఖేత్తం ఉదకేన వూళ్హన్తి. అథ భగవా ‘‘న, బ్రాహ్మణ, విపన్నే దోమనస్సం, సమ్పన్నే చ సోమనస్సం కాతబ్బం. కామా హి నామ సమ్పజ్జన్తిపి విపజ్జన్తిపీ’’తి వత్వా తస్స బ్రాహ్మణస్స సప్పాయం ఞత్వా ధమ్మదేసనావసేన ఇమం సుత్తమభాసి. తత్థ సఙ్ఖేపతో పదత్థసమ్బన్ధమత్తమేవ వణ్ణయిస్సామ, విత్థారో పన నిద్దేసే (మహాని. ౧) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. యథా చ ఇమస్మిం సుత్తే, ఏవం ఇతో పరం సబ్బసుత్తేసు.
తత్థ కామన్తి మనాపియరూపాదితేభూమకధమ్మసఙ్ఖాతం వత్థుకామం, కామయమానస్సాతి ఇచ్ఛమానస్స. తస్స చే తం సమిజ్ఝతీతి తస్స కామయమానస్స సత్తస్స తం కామసఙ్ఖాతం వత్థు సమిజ్ఝతి చే, సచే సో తం లభతీతి వుత్తం హోతి. అద్ధా పీతిమనో హోతీతి ఏకంసం తుట్ఠచిత్తో హోతి. లద్ధాతి లభిత్వా. మచ్చోతి సత్తో. యదిచ్ఛతీతి యం ఇచ్ఛతి.
౭౭౪. తస్స చే కామయానస్సాతి తస్స పుగ్గలస్స కామే ఇచ్ఛమానస్స, కామేన వా యాయమానస్స. ఛన్దజాతస్సాతి జాతతణ్హస్స. జన్తునోతి సత్తస్స. తే కామా పరిహాయన్తీతి తే కామా పరిహాయన్తి చే. సల్లవిద్ధోవ రుప్పతీతి అథ అయోమయాదినా సల్లేన విద్ధో వియ పీళీయతి.
౭౭౫. తతియగాథాయ సఙ్ఖేపత్థో – యో పన ఇమే కామే తత్థ ఛన్దరాగవిక్ఖమ్భనేన వా సముచ్ఛేదేన వా అత్తనో పాదేన సప్పస్స సిరం ఇవ పరివజ్జేతి. సో భిక్ఖు సబ్బం లోకం విసరిత్వా ఠితత్తా లోకే విసత్తికాసఙ్ఖాతం తణ్హం సతో హుత్వా సమతివత్తతీతి.
౭౭౬-౮. తతో పరాసం తిస్సన్నం గాథానం అయం సఙ్ఖేపత్థో – యో ఏతం సాలిక్ఖేత్తాదిం ఖేత్తం వా ఘరవత్థాదిం వత్థుం వా కహాపణసఙ్ఖాతం హిరఞ్ఞం వా గోఅస్సభేదం గవాస్సం వా ఇత్థిసఞ్ఞికా థియో వా ఞాతిబన్ధవాదీ బన్ధూ వా అఞ్ఞే వా మనాపియరూపాదీ పుథు కామే అనుగిజ్ఝతి, తం పుగ్గలం అబలసఙ్ఖాతా కిలేసా బలీయన్తి సహన్తి మద్దన్తి, సద్ధాబలాదివిరహేన వా అబలం తం పుగ్గలం అబలా కిలేసా బలీయన్తి, అబలత్తా బలీయన్తీతి అత్థో. అథ తం కామగిద్ధం కామే రక్ఖన్తం పరియేసన్తఞ్చ సీహాదయో చ పాకటపరిస్సయా కాయదుచ్చరితాదయో చ అపాకటపరిస్సయా మద్దన్తి, తతో అపాకటపరిస్సయేహి అభిభూతం తం పుగ్గలం జాతిఆదిదుక్ఖం భిన్నం నావం ఉదకం వియ అన్వేతి. తస్మా కాయగతాసతిఆదిభావనాయ జన్తు సదా సతో హుత్వా విక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదవసేన రూపాదీసు వత్థుకామేసు సబ్బప్పకారమ్పి కిలేసకామం పరివజ్జేన్తో కామాని పరివజ్జయే. ఏవం తే కామే పహాయ తప్పహానకరమగ్గేనేవ చతుబ్బిధమ్పి తరే ఓఘం తరేయ్య తరితుం సక్కుణేయ్య. తతో యథా పురిసో ఉదకగరుకం నావం సిఞ్చిత్వా లహుకాయ నావాయ అప్పకసిరేనేవ పారగూ భవేయ్య, పారం గచ్ఛేయ్య, ఏవమేవ అత్తభావనావం కిలేసూదకగరుకం సిఞ్చిత్వా లహుకేన అత్తభావేన పారగూ భవేయ్య, సబ్బధమ్మపారం నిబ్బానం గతో భవేయ్య, అరహత్తప్పత్తియా గచ్ఛేయ్య చ, అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాతీతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి. దేసనాపరియోసానే బ్రాహ్మణో చ బ్రాహ్మణీ చ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసూతి.
పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ
సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ కామసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. గుహట్ఠకసుత్తవణ్ణనా
౭౭౯. సత్తో గుహాయన్తి గుహట్ఠకసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? భగవతి కిర సావత్థియం విహరన్తే ఆయస్మా పిణ్డోలభారద్వాజో కోసమ్బియం గంఙ్గాతీరే ఆవట్టకం నామ ఉతేనస్స ఉయ్యానం, తత్థ అగమాసి సీతలే పదేసే దివావిహారం నిసీదితుకామో. అఞ్ఞదాపి చాయం గచ్ఛతేవ తత్థ పుబ్బాసేవనేన యథా గవమ్పతిత్థేరో తావతింసభవనన్తి వుత్తనయమేతం వఙ్గీససుత్తవణ్ణనాయం. సో తత్థ గఙ్గాతీరే సీతలే రుక్ఖమూలే సమాపత్తిం అప్పేత్వా దివావిహారం నిసీది. రాజాపి ఖో ఉతేనో తం దివసంయేవ ఉయ్యానకీళికం గన్త్వా బహుదేవ దివసభాగం నచ్చగీతాదీహి ఉయ్యానే కీళిత్వా పానమదమత్తో ఏకిస్సా ఇత్థియా అఙ్కే సీసం కత్వా సయి. సేసిత్థియో ‘‘సుత్తో రాజా’’తి ఉట్ఠహిత్వా ఉయ్యానే పుప్ఫఫలాదీని గణ్హన్తియో థేరం దిస్వా హిరోత్తప్పం ఉపట్ఠాపేత్వా ‘‘మా సద్దం అకత్థా’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం నివారేత్వా అప్పసద్దా ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా థేరం సమ్పరివారేత్వా నిసీదింసు. థేరో సమాపత్తితో వుట్ఠాయ తాసం ధమ్మం దేసేసి, తా తుట్ఠా ‘‘సాధు సాధూ’’తి వత్వా సుణన్తి.
రఞ్ఞో సీసం అఙ్కేనాదాయ నిసిన్నిత్థీ ‘‘ఇమా మం ఓహాయ కీళన్తీ’’తి తాసు ఇస్సాపకతా ఊరుం చాలేత్వా రాజానం పబోధేసి. రాజా పటిబుజ్ఝిత్వా ఇత్థాగారం అపస్సన్తో ‘‘కుహిం ఇమా వసలియో’’తి ఆహ. సా ఆహ – ‘‘తుమ్హేసు అబహుకతా ‘సమణం రమయిస్సామా’తి గతా’’తి. సో కుద్ధో థేరాభిముఖో అగమాసి. తా ఇత్థియో రాజానం దిస్వా ఏకచ్చా ఉట్ఠహింసు, ఏకచ్చా ‘‘మహారాజ, పబ్బజితస్స సన్తికే ధమ్మం సుణామా’’తి న ఉట్ఠహింసు. సో తేన భియ్యోసోమత్తాయ కుద్ధో థేరం అవన్దిత్వావ ‘‘కిమత్థం ఆగతోసీ’’తి ఆహ. ‘‘వివేకత్థం మహారాజా’’తి. సో ‘‘వివేకత్థాయ ఆగతా ఏవం ఇత్థాగారపరివుతా నిసీదన్తీ’’తి వత్వా ‘‘తవ వివేకం కథేహీ’’తి ఆహ. థేరో విసారదోపి వివేకకథాయ ‘‘నాయం అఞ్ఞాతుకామో పుచ్ఛతీ’’తి తుణ్హీ అహోసి. రాజా ‘‘సచే న కథేసి, తమ్బకిపిల్లికేహి తం ఖాదాపేస్సామీ’’తి అఞ్ఞతరస్మిం అసోకరుక్ఖే తమ్బకిపిల్లికపుటం గణ్హన్తో అత్తనోవ ఉపరి వికిరి. సో సరీరం పుఞ్ఛిత్వా అఞ్ఞం పుటం గహేత్వా థేరాభిముఖో అగమాసి. థేరో ‘‘సచాయం రాజా మయి అపరజ్ఝేయ్య, అపాయాభిముఖో భవేయ్యా’’తి తం అనుకమ్పమానో ఇద్ధియా ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా గతో.
తతో ఇత్థియో ఆహంసు – ‘‘మహారాజ, అఞ్ఞే రాజానో ఈదిసం పబ్బజితం దిస్వా పుప్ఫగన్ధాదీహి పూజేన్తి, త్వం తమ్బకిపిల్లికపుటేన ఆసాదేతుం ఆరద్ధో అహోసి, కులవంసం నాసేతుం ఉట్ఠితో’’తి. సో అత్తనో దోసం ఞత్వా తుణ్హీ హుత్వా ఉయ్యానపాలం పుచ్ఛి – ‘‘అఞ్ఞమ్పి దివసం థేరో ఇధాగచ్ఛతీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. తేన హి యదా ఆగచ్ఛతి, తదా మే ఆరోచేయ్యాసీతి. సో ఏకదివసం థేరే ఆగతే ఆరోచేసి. రాజాపి థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా పాణేహి సరణం గతో అహోసి. తమ్బకిపిల్లికపుటేన ఆసాదితదివసే పన థేరో ఆకాసేనాగన్త్వా పున పథవియం నిముజ్జిత్వా భగవతో గన్ధకుటియం ఉమ్ముజ్జి. భగవాపి ఖో దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో సీహసేయ్యం కప్పయమానో థేరం దిస్వా ‘‘కిం, భారద్వాజ, అకాలే ఆగతోసీ’’తి ఆహ. థేరో ‘‘ఆమ భగవా’’తి వత్వా సబ్బం తం పవత్తిం ఆరోచేసి. తం సుత్వా భగవా ‘‘కిం కరిస్సతి తస్స వివేకకథా కామగుణగిద్ధస్సా’’తి వత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన నిపన్నో ఏవ థేరస్స ధమ్మదేసనత్థం ఇమం సుత్తమభాసి.
తత్థ సత్తోతి లగ్గో. గుహాయన్తి కాయే. కాయో హి రాగాదీనం వాళానం వసనోకాసతో ‘‘గుహా’’తి వుచ్చతి. బహునాభిఛన్నోతి బహునా రాగాదికిలేసజాలేన అభిచ్ఛన్నో. ఏతేన అజ్ఝత్తబన్ధనం వుత్తం. తిట్ఠన్తి రాగాదివసేన తిట్ఠన్తో. నరోతి సత్తో. మోహనస్మిం పగాళ్హోతి మోహనం వుచ్చతి కామగుణా. ఏత్థ హి దేవమనుస్సా ముయ్హన్తి, తేసు అజ్ఝోగాళ్హో హుత్వా. ఏతేన బహిద్ధాబన్ధనం వుత్తం. దూరే వివేకా హి తథావిధో సోతి సో తథారూపో నరో తివిధాపి కాయవివేకాదికా వివేకా దూరే అనాసన్నే. కింకారణా? కామా హి లోకే న హి సుప్పహాయా, యస్మా లోకే కామా సుప్పహాయా న హోన్తీతి వుత్తం హోతి.
౭౮౦. ఏవం పఠమగాథాయ ‘‘దూరే వివేకా తథావిధో’’తి సాధేత్వా పున తథావిధానం సత్తానం ధమ్మతం ఆవికరోన్తో ‘‘ఇచ్ఛానిదానా’’తి గాథమాహ. తత్థ ఇచ్ఛానిదానాతి తణ్హాహేతుకా. భవసాతబద్ధాతి సుఖవేదనాదిమ్హి భవసాతే బద్ధా. తే దుప్పముఞ్చాతి తే భవసాతవత్థుభూతా ధమ్మా, తే వా తత్థ బద్ధా ఇచ్ఛానిదానా సత్తా దుప్పమోచయా. న హి అఞ్ఞమోక్ఖాతి అఞ్ఞేన చ మోచేతుం న సక్కోన్తి. కారణవచనం వా ఏతం, తే సత్తా దుప్పముఞ్చా. కస్మా? యస్మా అఞ్ఞేన మోచేతబ్బా న హోన్తి. యది పన ముఞ్చేయ్యుం, సకేన థామేన ముఞ్చేయ్యున్తి అయమస్స అత్థో. పచ్ఛా పురే వాపి అపేక్ఖమానాతి అనాగతే అతీతే వా కామే అపేక్ఖమానా. ఇమేవ కామే పురిమేవ జప్పన్తి ఇమే వా పచ్చుప్పన్నే కామే పురిమే వా దువిధేపి అతీతానాగతే బలవతణ్హాయ పత్థయమానా. ఇమేసఞ్చ ద్విన్నం పదానం ‘‘తే దుప్పముఞ్చా న హి అఞ్ఞమోక్ఖా’’తి ఇమినా సహ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో, ఇతరథా ‘‘అపేక్ఖమానా జప్పం కిం కరోన్తి కిం వా కతా’’తి న పఞ్ఞాయేయ్యుం.
౭౮౧-౨. ఏవం పఠమగాథాయ ‘‘దూరే వివేకా తథావిధో’’తి సాధేత్వా దుతియగాథాయ చ తథావిధానం సత్తానం ధమ్మతం ఆవికత్వా ఇదాని నేసం పాపకమ్మకరణం ఆవికరోన్తో ‘‘కామేసు గిద్ధా’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – తే సత్తా కామేసు పరిభోగతణ్హాయ గిద్ధా పరియేసనాదిమనుయుత్తత్తా పసుతా సమ్మోహమాపన్నత్తా పమూళ్హా అవగమనతాయ మచ్ఛరితాయ బుద్ధాదీనం వచనం అనాదియనతాయ చ అవదానియా. కాయవిసమాదిమ్హి విసమే నివిట్ఠా అన్తకాలే మరణదుక్ఖూపనీతా ‘‘కింసూ భవిస్సామ ఇతో చుతాసే’’తి పరిదేవయన్తీతి. యస్మా ఏతదేవ, తస్మా హి సిక్ఖేథ…పే… మాహు ధీరాతి. తత్థ సిక్ఖేథాతి తిస్సో సిక్ఖా ఆపజ్జేయ్య. ఇధేవాతి ఇమస్మింయేవ సాసనే. సేసముత్తానమేవ.
౭౮౩. ఇదాని యే తథా న కరోన్తి, తేసం బ్యసనప్పత్తిం దస్సేన్తో ‘‘పస్సామీ’’తి గాథమాహ. తత్థ పస్సామీతి మంసచక్ఖుఆదీహి పేక్ఖామి. లోకేతి అపాయాదిమ్హి. పరిఫన్దమానన్తి ఇతో చితో చ ఫన్దమానం. పజం ఇమన్తి ఇమం సత్తకాయం. తణ్హగతన్తి తణ్హాయ గతం అభిభూతం, నిపాతితన్తి అధిప్పాయో. భవేసూతి కామభవాదీసు. హీనా నరాతి హీనకమ్మన్తా నరా. మచ్చుముఖే లపన్తీతి అన్తకాలే సమ్పత్తే మరణముఖే పరిదేవన్తి. అవీతతణ్హాసేతి అవిగతతణ్హా. భవాభవేసూతి కామభవాదీసు. అథ వా భవాభవేసూతి భవభవేసు, పునప్పునభవేసూతి వుత్తం హోతి.
౭౮౪. ఇదాని యస్మా అవీతతణ్హా ఏవం ఫన్దన్తి చ లపన్తి చ, తస్మా తణ్హావినయే సమాదపేన్తో ‘‘మమాయితే’’తి గాథమాహ. తత్థ మమాయితేతి తణ్హాదిట్ఠిమమత్తేహి ‘‘మమ’’న్తి పరిగ్గహితే వత్థుస్మిం. పస్సథాతి సోతారే ఆలపన్తో ఆహ. ఏతమ్పీతి ఏతమ్పి ఆదీనవం. సేసం పాకటమేవ.
౭౮౫. ఏవమేత్థ పఠమగాథాయ అస్సాదం, తతో పరాహి చతూహి ఆదీనవఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని సఉపాయం నిస్సరణం నిస్సరణానిసంసఞ్చ దస్సేతుం సబ్బాహి వా ఏతాహి కామానం ఆదీనవం ఓకారం సంకిలేసఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసం దస్సేతుం ‘‘ఉభోసు అన్తేసూ’’తి గాథాద్వయమాహ. తత్థ ఉభోసు అన్తేసూతి ఫస్సఫస్ససముదయాదీసు ద్వీసు పరిచ్ఛేదేసు. వినేయ్య ఛన్దన్తి ఛన్దరాగం వినేత్వా. ఫస్సం పరిఞ్ఞాయాతి చక్ఖుసమ్ఫస్సాదిఫస్సం, ఫస్సానుసారేన వా తంసమ్పయుత్తే సబ్బేపి అరూపధమ్మే, తేసం వత్థుద్వారారమ్మణవసేన రూపధమ్మే చాతి సకలమ్పి నామరూపం తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానిత్వా. అనానుగిద్ధోతి రూపాదీసు సబ్బధమ్మేసు అగిద్ధో. యదత్తగరహీ తదకుబ్బమానోతి యం అత్తనా గరహతి, తం అకురుమానో. నలిప్పతీ దిట్ఠసుతేసు ధీరోతి సో ఏవరూపో ధితిసమ్పన్నో ధీరో దిట్ఠేసు చ సుతేసు చ ధమ్మేసు ద్విన్నం లేపానం ఏకేనపి లేపేన న లిప్పతి. ఆకాసమివ నిరుపలిత్తో అచ్చన్తవోదానప్పత్తో హోతి.
౭౮౬. సఞ్ఞం పరిఞ్ఞాతి గాథాయ పన అయం సఙ్ఖేపత్థో – న కేవలఞ్చ ఫస్సమేవ, అపిచ ఖో పన కామసఞ్ఞాదిభేదం సఞ్ఞమ్పి, సఞ్ఞానుసారేన వా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ నామరూపం తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానిత్వా ఇమాయ పటిపదాయ చతుబ్బిధమ్పి వితరేయ్య ఓఘం, తతో సో తిణ్ణోఘో తణ్హాదిట్ఠిపరిగ్గహేసు తణ్హాదిట్ఠిలేపప్పహానేన నోపలిత్తో ఖీణాసవముని రాగాదిసల్లానం అబ్బూళ్హత్తా అబ్బూళ్హసల్లో సతివేపుల్లప్పత్తియా అప్పమత్తో చరం, పుబ్బభాగే వా అప్పమత్తో చరం తేన అప్పమాదచారేన అబ్బూళ్హసల్లో హుత్వా సకపరత్తభావాదిభేదం నాసీసతీ లోకమిమం పరఞ్చ, అఞ్ఞదత్థు చరిమచిత్తనిరోధా నిరుపాదానో జాతవేదోవ పరినిబ్బాతీతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి ధమ్మనేత్తిట్ఠపనమేవ కరోన్తో, న ఉత్తరిం ఇమాయ దేసనాయ మగ్గం వా ఫలం వా ఉప్పాదేసి ఖీణాసవస్స దేసితత్తాతి.
పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ
సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ గుహట్ఠకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. దుట్ఠట్ఠకసుత్తవణ్ణనా
౭౮౭. వదన్తి వే దుట్ఠమనాపీతి దుట్ఠట్ఠకసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? ఆదిగాథాయ తావ ఉప్పత్తి – మునిసుత్తనయేన భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ ఉప్పన్నలాభసక్కారం అసహమానా తిత్థియా సున్దరిం పరిబ్బాజికం ఉయ్యోజేసుం. సా కిర జనపదకల్యాణీ సేతవత్థపరిబ్బాజికావ అహోసి. సా సున్హాతా సునివత్థా మాలాగన్ధవిలేపనవిభూసితా భగవతో ధమ్మం సుత్వా సావత్థివాసీనం జేతవనతో నిక్ఖమనవేలాయ సావత్థితో నిక్ఖమిత్వా జేతవనాభిముఖీ గచ్ఛతి. మనుస్సేహి చ ‘‘కుహిం గచ్ఛసీ’’తి పుచ్ఛితా ‘‘సమణం గోతమం సావకే చస్స రమయితుం గచ్ఛామీ’’తి వత్వా జేతవనద్వారకోట్ఠకే విచరిత్వా జేతవనద్వారకోట్ఠకే పిదహితే నగరం పవిసిత్వా పభాతే పున జేతవనం గన్త్వా గన్ధకుటిసమీపే పుప్ఫాని విచినన్తీ వియ చరతి. బుద్ధుపట్ఠానం ఆగతేహి చ మనుస్సేహి ‘‘కిమత్థం ఆగతాసీ’’తి పుచ్ఛితా యంకిఞ్చిదేవ భణతి. ఏవం అడ్ఢమాసమత్తే వీతిక్కన్తే తిత్థియా తం జీవితా వోరోపేత్వా పరిఖాతటే నిక్ఖిపిత్వా పభాతే ‘‘సున్దరిం న పస్సామా’’తి కోలాహలం కత్వా రఞ్ఞో చ ఆరోచేత్వా తేన అనుఞ్ఞాతా జేతవనం పవిసిత్వా విచినన్తా వియ తం నిక్ఖిత్తట్ఠానా ఉద్ధరిత్వా మఞ్చకం ఆరోపేత్వా నగరం అభిహరిత్వా ఉపక్కోసం అకంసు. సబ్బం పాళియం (ఉదా. ౩౮) ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బం.
భగవా తం దివసం పచ్చూససమయే బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో ‘‘తిత్థియా అజ్జ అయసం ఉప్పాదేస్సన్తీ’’తి ఞత్వా ‘‘తేసం సద్దహిత్వా మాదిసే చిత్తం పకోపేత్వా మహాజనో అపాయాభిముఖో మా అహోసీ’’తి గన్ధకుటిద్వారం పిదహిత్వా అన్తోగన్ధకుటియంయేవ అచ్ఛి, న నగరం పిణ్డాయ పావిసి. భిక్ఖూ పన ద్వారం పిదహితం దిస్వా పుబ్బసదిసమేవ పవిసింసు. మనుస్సా భిక్ఖూ దిస్వా నానప్పకారేహి అక్కోసింసు. అథ ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో తం పవత్తిం ఆరోచేత్వా ‘‘తిత్థియేహి, భన్తే, మహాఅయసో ఉప్పాదితో, న సక్కా ఇధ వసితుం, విపులో జమ్బుదీపో, అఞ్ఞత్థ గచ్ఛామా’’తి ఆహ. తత్థపి అయసే ఉట్ఠితే కుహిం గమిస్ససి ఆనన్దాతి? ‘‘అఞ్ఞం నగరం భగవా’’తి. అథ భగవా ‘‘ఆగమేహి, ఆనన్ద, సత్తాహమేవాయం సద్దో భవిస్సతి, సత్తాహచ్చయేన యేహి అయసో కతో, తేసంయేవ ఉపరి పతిస్సతీ’’తి వత్వా ఆనన్దత్థేరస్స ధమ్మదేసనత్థం ‘‘వదన్తి వే’’తి ఇమం గాథమభాసి.
తత్థ వదన్తీతి భగవన్తం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ ఉపవదన్తి. దుట్ఠమనాపి ఏకే అథోపి వే సచ్చమనాతి ఏకచ్చే దుట్ఠచిత్తా, ఏకచ్చే తథసఞ్ఞినోపి హుత్వా, తిత్థియా దుట్ఠచిత్తా, యే తేసం వచనం సుత్వా సద్దహింసు, తే సచ్చమనాతి అధిప్పాయో. వాదఞ్చ జాతన్తి ఏతం అక్కోసవాదం ఉప్పన్నం. ముని నో ఉపేతీతి అకారకతాయ చ అకుప్పనతాయ చ బుద్ధముని న ఉపేతి. తస్మా మునీ నత్థి ఖిలో కుహిఞ్చీతి తేన కారణేన అయం ముని రాగాదిఖిలేహి నత్థి ఖిలో కుహిఞ్చీతి వేదితబ్బో.
౭౮౮. ఇమఞ్చ గాథం వత్వా భగవా ఆనన్దత్థేరం పుచ్ఛి, ‘‘ఏవం ఖుంసేత్వా వమ్భేత్వా వుచ్చమానా భిక్ఖూ, ఆనన్ద, కిం వదన్తీ’’తి. న కిఞ్చి భగవాతి. ‘‘న, ఆనన్ద, ‘అహం సీలవా’తి సబ్బత్థ తుణ్హీ భవితబ్బం, లోకే హి నాభాసమానం జానన్తి మిస్సం బాలేహి పణ్డిత’’న్తి వత్వా, ‘‘భిక్ఖూ, ఆనన్ద, తే మనుస్సే ఏవం పటిచోదేన్తూ’’తి ధమ్మదేసనత్థాయ ‘‘అభూతవాదీ నిరయం ఉపేతీ’’తి ఇమం గాథమభాసి. థేరో తం ఉగ్గహేత్వా భిక్ఖూ ఆహ – ‘‘మనుస్సా తుమ్హేహి ఇమాయ గాథాయ పటిచోదేతబ్బా’’తి. భిక్ఖూ తథా అకంసు. పణ్డితమనుస్సా తుణ్హీ అహేసుం. రాజాపి రాజపురిసే సబ్బతో పేసేత్వా యేసం ధుత్తానం లఞ్జం దత్వా తిత్థియా తం మారాపేసుం, తే గహేత్వా నిగ్గయ్హ తం పవత్తిం ఞత్వా తిత్థియే పరిభాసి. మనుస్సాపి తిత్థియే దిస్వా లేడ్డునా పహరన్తి, పంసునా ఓకిరన్తి ‘‘భగవతో అయసం ఉప్పాదేసు’’న్తి. ఆనన్దత్థేరో తం దిస్వా భగవతో ఆరోచేసి, భగవా థేరస్స ఇమం గాథమభాసి ‘‘సకఞ్హి దిట్ఠిం…పే… వదేయ్యా’’తి.
తస్సత్థో – యాయం దిట్ఠి తిత్థియజనస్స ‘‘సున్దరిం మారేత్వా సమణానం సక్యపుత్తియానం అవణ్ణం పకాసేత్వా ఏతేనుపాయేన లద్ధం సక్కారం సాదియిస్సామా’’తి, సో తం దిట్ఠిం కథం అతిక్కమేయ్య, అథ ఖో సో అయసో తమేవ తిత్థియజనం పచ్చాగతో తం దిట్ఠిం అచ్చేతుం అసక్కోన్తం. యో వా సస్సతాదివాదీ, సోపి సకం దిట్ఠిం కథం అచ్చయేయ్య తేన దిట్ఠిచ్ఛన్దేన అనునీతో తాయ చ దిట్ఠిరుచియా నివిట్ఠో, అపిచ ఖో పన సయం సమత్తాని పకుబ్బమానో అత్తనావ పరిపుణ్ణాని తాని దిట్ఠిగతాని కరోన్తో యథా జానేయ్య, తథేవ వదేయ్యాతి.
౭౮౯. అథ రాజా సత్తాహచ్చయేన తం కుణపం ఛడ్డాపేత్వా సాయన్హసమయం విహారం గన్త్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఆహ – ‘‘నను, భన్తే, ఈదిసే అయసే ఉప్పన్నే మయ్హమ్పి ఆరోచేతబ్బం సియా’’తి. ఏవం వుత్తే భగవా, ‘‘న, మహారాజ, ‘అహం సీలవా గుణసమ్పన్నో’తి పరేసం ఆరోచేతుం అరియానం పతిరూప’’న్తి వత్వా తస్సా అట్ఠుప్పత్తియం ‘‘యో అత్తనో సీలవతానీ’’తి అవసేసగాథాయో అభాసి.
తత్థ సీలవతానీతి పాతిమోక్ఖాదీని సీలాని ఆరఞ్ఞికాదీని ధుతఙ్గవతాని చ. అనానుపుట్ఠోతి అపుచ్ఛితో. పావాతి వదతి. అనరియధమ్మం కుసలా తమాహు, యో ఆతుమానం సయమేవ పావాతి యో ఏవం అత్తానం సయమేవ వదతి, తస్స తం వాదం ‘‘అనరియధమ్మో ఏసో’’తి కుసలా ఏవం కథేన్తి.
౭౯౦. సన్తోతి రాగాదికిలేసవూపసమేన సన్తో, తథా అభినిబ్బుతత్తో. ఇతిహన్తి సీలేసు అకత్థమానోతి ‘‘అహమస్మి సీలసమ్పన్నో’’తిఆదినా నయేన ఇతి సీలేసు అకత్థమానో, సీలనిమిత్తం అత్తూపనాయికం వాచం అభాసమానోతి వుత్తం హోతి. తమరియధమ్మం కుసలా వదన్తీతి తస్స తం అకత్థనం ‘‘అరియధమ్మో ఏసో’’తి బుద్ధాదయో ఖన్ధాదికుసలా వదన్తి. యస్సుస్సదా నత్థి కుహిఞ్చి లోకేతి యస్స ఖీణాసవస్స రాగాదయో సత్త ఉస్సదా కుహిఞ్చి లోకే నత్థి, తస్స తం అకత్థనం ‘‘అరియధమ్మో ఏసో’’తి ఏవం కుసలా వదన్తీతి సమ్బన్ధో.
౭౯౧. ఏవం ఖీణాసవపటిపత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని దిట్ఠిగతికానం తిత్థియానం పటిపత్తిం రఞ్ఞో దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘పకప్పితా సఙ్ఖతా’’తి. తత్థ పకప్పితాతి పరికప్పితా. సఙ్ఖతాతి పచ్చయాభిసఙ్ఖతా. యస్సాతి యస్స కస్సచి దిట్ఠిగతికస్స. ధమ్మాతి దిట్ఠియో. పురక్ఖతాతి పురతో కతా. సన్తీతి సంవిజ్జన్తి. అవీవదాతాతి అవోదాతా. యదత్తని పస్సతి ఆనిసంసం, తం నిస్సితో కుప్పపటిచ్చసన్తిన్తి యస్సేతే దిట్ఠిధమ్మా పురక్ఖతా అవోదాతా సన్తి, సో ఏవంవిధో యస్మా అత్తని తస్సా దిట్ఠియా దిట్ఠిధమ్మికఞ్చ సక్కారాదిం, సమ్పరాయికఞ్చ గతివిసేసాదిం ఆనిసంసం పస్సతి, తస్మా తఞ్చ ఆనిసంసం, తఞ్చ కుప్పతాయ చ పటిచ్చసముప్పన్నతాయ చ సమ్ముతిసన్తితాయ చ కుప్పపటిచ్చసన్తిసఙ్ఖాతం దిట్ఠిం నిస్సితోవ హోతి, సో తన్నిస్సితత్తా అత్తానం వా ఉక్కంసేయ్య పరే వా వమ్భేయ్య అభూతేహిపి గుణదోసేహి.
౭౯౨. ఏవం నిస్సితేన చ దిట్ఠీనివేసా…పే… ఆదియతీ చ ధమ్మన్తి. తత్థ దిట్ఠీనివేసాతి ఇదంసచ్చాభినివేససఙ్ఖాతాని దిట్ఠినివేసనాని. న హి స్వాతివత్తాతి సుఖేన అతివత్తితబ్బా న హోన్తి. ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతన్తి ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిధమ్మేసు తం తం సముగ్గహితం అభినివిట్ఠం ధమ్మం నిచ్ఛినిత్వా పవత్తత్తా దిట్ఠినివేసా న హి స్వాతివత్తాతి వుత్తం హోతి. తస్మా నరో తేసు నివేసనేసు, నిరస్సతీ ఆదియతీ చ ధమ్మన్తి యస్మా న హి స్వాతివత్తా, తస్మా నరో తేసుయేవ దిట్ఠినివేసనేసు అజసీలగోసీలకుక్కురసీలపఞ్చాతపమరుప్పపాతఉక్కుటికప్పధానకణ్టకాపస్సయాదిభేదం సత్థారధమ్మక్ఖానగణాదిభేదఞ్చ తం తం ధమ్మం నిరస్సతి చ ఆదియతి చ జహతి చ గణ్హాతి చ వనమక్కటో వియ తం తం సాఖన్తి వుత్తం హోతి. ఏవం నిరస్సన్తో చ ఆదియన్తో చ అనవట్ఠితచిత్తత్తా అసన్తేహిపి గుణదోసేహి అత్తనో వా పరస్స వా యసాయసం ఉప్పాదేయ్య.
౭౯౩. యో పనాయం సబ్బదిట్ఠిగతాదిదోసధుననాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతత్తా ధోనో, తస్స ధోనస్స హి…పే… అనూపయో సో. కిం వుత్తం హోతి? ధోనధమ్మసమన్నాగమా ధోనస్స ధుతసబ్బపాపస్స అరహతో కత్థచి లోకే తేసు తేసు భవేసు పకప్పితా దిట్ఠి నత్థి, సో తస్సా దిట్ఠియా అభావేన, యాయ చ అత్తనా కతం పాపకమ్మం పటిచ్ఛాదేన్తా తిత్థియా మాయాయ మానేన వా ఏతం అగతిం గచ్ఛన్తి, తమ్పి మాయఞ్చ మానఞ్చ పహాయ ధోనో రాగాదీనం దోసానం కేన గచ్ఛేయ్య, దిట్ఠధమ్మే సమ్పరాయే వా నిరయాదీసు గతివిసేసేసు కేన సఙ్ఖం గచ్ఛేయ్య, అనూపయో సో, సో హి తణ్హాదిట్ఠిఉపయానం ద్విన్నం అభావేన అనూపయోతి.
౭౯౪. యో పన తేసం ద్విన్నం భావేన ఉపయో హోతి, సో ఉపయో హి…పే… దిట్ఠిమిధేవ సబ్బన్తి. తత్థ ఉపయోతి తణ్హాదిట్ఠినిస్సితో. ధమ్మేసు ఉపేతి వాదన్తి ‘‘రత్తో’’తి వా ‘‘దుట్ఠో’’తి వా ఏవం తేసు తేసు ధమ్మేసు ఉపేతి వాదం. అనూపయం కేన కథం వదేయ్యాతి తణ్హాదిట్ఠిపహానేన అనూపయం ఖీణాసవం కేన రాగేన వా దోసేన వా కథం ‘‘రత్తో’’తి వా ‘‘దుట్ఠో’’తి వా వదేయ్య, ఏవం అనుపవజ్జో చ సో కిం తిత్థియా వియ కతపటిచ్ఛాదకో భవిస్సతీతి అధిప్పాయో. అత్తా నిరత్తా న హి తస్స అత్థీతి తస్స హి అత్తదిట్ఠి వా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి వా నత్థి, గహణం ముఞ్చనం వాపి అత్తనిరత్తసఞ్ఞితం నత్థి. కింకారణా నత్థీతి చే? అధోసి సో దిట్ఠిమిధేవ సబ్బం, యస్మా సో ఇధేవ అత్తభావే ఞాణవాతేన సబ్బం దిట్ఠిగతం అధోసి, పజహి, వినోదేసీతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి. తం సుత్వా రాజా అత్తమనో భగవన్తం అభివాదేత్వా పక్కామీతి.
పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ
సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ దుట్ఠట్ఠకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. సుద్ధట్ఠకసుత్తవణ్ణనా
౭౯౫. పస్సామి సుద్ధన్తి సుద్ధట్ఠకసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? అతీతే కిర కస్సపస్స భగవతో కాలే బారాణసివాసీ అఞ్ఞతరో కుటుమ్బికో పఞ్చహి సకటసతేహి పచ్చన్తజనపదం అగమాసి భణ్డగ్గహణత్థం. తత్థ వనచరకేన సద్ధిం మిత్తం కత్వా తస్స పణ్ణాకారం దత్వా పుచ్ఛి – ‘‘కచ్చి, తే సమ్మ, చన్దనసారం దిట్ఠపుబ్బ’’న్తి? ‘‘ఆమ సామీ’’తి చ వుత్తే తేనేవ సద్ధిం చన్దనవనం పవిసిత్వా సబ్బసకటాని చన్దనసారస్స పూరేత్వా తమ్పి వనచరకం ‘‘యదా, సమ్మ, బారాణసిం ఆగచ్ఛసి, తదా చన్దనసారం గహేత్వా ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి వత్వా బారాణసింయేవ అగమాసి. అథాపరేన సమయేన సోపి వనచరకో చన్దనసారం గహేత్వా తస్స ఘరం అగమాసి. సో తం దిస్వా సబ్బం పటిసన్థారం కత్వా సాయన్హసమయే చన్దనసారం పిసాపేత్వా సముగ్గం పూరేత్వా ‘‘గచ్ఛ, సమ్మ, న్హాయిత్వా ఆగచ్ఛా’’తి అత్తనో పురిసేన సద్ధిం న్హానతిత్థం పేసేసి. తేన చ సమయేన బారాణసియం ఉస్సవో హోతి. అథ బారాణసివాసినో పాతోవ దానం దత్వా సాయం సుద్ధవత్థనివత్థా మాలాగన్ధాదీని గహేత్వా కస్సపస్స భగవతో మహాచేతియం వన్దితుం గచ్ఛన్తి. సో వనచరకో తే దిస్వా ‘‘మహాజనో కుహిం గచ్ఛతీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘విహారం చేతియవన్దనత్థాయా’’తి చ సుత్వా సయమ్పి అగమాసి. తత్థ మనుస్సే హరితాలమనోసిలాదీహి నానప్పకారేహి చేతియే పూజం కరోన్తే దిస్వా కిఞ్చి చిత్రం కాతుం అజానన్తో తం చన్దనం గహేత్వా మహాచేతియే సువణ్ణిట్ఠకానం. ఉపరి కంసపాతిమత్తం మణ్డలం అకాసి. అథ తత్థ సూరియుగ్గమనవేలాయం సూరియరస్మియో ఉట్ఠహింసు. సో తం దిస్వా పసీది, పత్థనఞ్చ అకాసి ‘‘యత్థ యత్థ నిబ్బత్తామి, ఈదిసా మే రస్మియో ఉరే ఉట్ఠహన్తూ’’తి. సో కాలం కత్వా తావతింసేసు నిబ్బత్తి. తస్స ఉరే రస్మియో ఉట్ఠహింసు, చన్దమణ్డలం వియస్స ఉరమణ్డలం విరోచతి, ‘‘చన్దాభో దేవపుత్తో’’త్వేవ చ నం సఞ్జానింసు.
సో తాయ సమ్పత్తియా ఛసు దేవలోకేసు అనులోమపటిలోమతో ఏకం బుద్ధన్తరం ఖేపేత్వా అమ్హాకం భగవతి ఉప్పన్నే సావత్థియం బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తి, తథేవస్స ఉరే చన్దమణ్డలసదిసం రస్మిమణ్డలం అహోసి. నామకరణదివసే చస్స మఙ్గలం కత్వా బ్రాహ్మణా తం మణ్డలం దిస్వా ‘‘ధఞ్ఞపుఞ్ఞలక్ఖణో అయం కుమారో’’తి విమ్హితా ‘‘చన్దాభో’’ త్వేవ నామం అకంసు. తం వయప్పత్తం బ్రాహ్మణా గహేత్వా అలఙ్కరిత్వా రత్తకఞ్చుకం పారుపాపేత్వా రథే ఆరోపేత్వా ‘‘మహాబ్రహ్మా అయ’’న్తి పూజేత్వా ‘‘యో చన్దాభం పస్సతి, సో యసధనాదీని లభతి, సమ్పరాయఞ్చ సగ్గం గచ్ఛతీ’’తి ఉగ్ఘోసేన్తా గామనిగమరాజధానీసు ఆహిణ్డన్తి. గతగతట్ఠానే మనుస్సా ‘‘ఏస కిర భో చన్దాభో నామ, యో ఏతం పస్సతి, సో యసధనసగ్గాదీని లభతీ’’తి ఉపరూపరి ఆగచ్ఛన్తి, సకలజమ్బుదీపో చలి. బ్రాహ్మణా తుచ్ఛహత్థకానం ఆగతానం న దస్సేన్తి, సతం వా సహస్సం వా గహేత్వా ఆగతానమేవ దస్సేన్తి. ఏవం చన్దాభం గహేత్వా అనువిచరన్తా బ్రాహ్మణా కమేన సావత్థిం అనుప్పత్తా.
తేన చ సమయేన భగవా పవత్తితవరధమ్మచక్కో అనుపుబ్బేన సావత్థిం ఆగన్త్వా సావత్థియం విహరతి జేతవనే బహుజనహితాయ ధమ్మం దేసేన్తో. అథ చన్దాభో సావత్థిం పత్వా సముద్దపక్ఖన్తకున్నదీ వియ అపాకటో అహోసి, చన్దాభోతి భణన్తోపి నత్థి. సో సాయన్హసమయే మహాజనకాయం మాలాగన్ధాదీని ఆదాయ జేతవనాభిముఖం గచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘కుహిం గచ్ఛథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో, సో బహుజనహితాయ ధమ్మం దేసేతి, తం సోతుం జేతవనం గచ్ఛామా’’తి చ తేసం వచనం సుత్వా సోపి బ్రాహ్మణగణపరివుతో తత్థేవ అగమాసి. భగవా చ తస్మిం సమయే ధమ్మసభాయం వరబుద్ధాసనే నిసిన్నోవ హోతి. చన్దాభో భగవన్తం ఉపసఙ్కమ్మ మధురపటిసన్థారం కత్వా ఏకమన్తం నిసీది, తావదేవ చస్స సో ఆలోకో అన్తరహితో. బుద్ధాలోకస్స హి సమీపే అసీతిహత్థబ్భన్తరే అఞ్ఞో ఆలోకో నాభిభోతి. సో ‘‘ఆలోకో మే నట్ఠో’’తి నిసీదిత్వావ ఉట్ఠాసి, ఉట్ఠహిత్వా చ గన్తుమారద్ధో. అథ నం అఞ్ఞతరో పురిసో ఆహ – ‘‘కిం భో చన్దాభ, సమణస్స గోతమస్స భీతో గచ్ఛసీ’’తి. నాహం భీతో గచ్ఛామి, అపిచ మే ఇమస్స తేజేన ఆలోకో న సమ్పజ్జతీతి పునదేవ భగవతో పురతో నిసీదిత్వా పాదతలా పట్ఠాయ యావ కేసగ్గా రూపరంసిలక్ఖణాదిసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘మహేసక్ఖో సమణో గోతమో, మమ ఉరే అప్పమత్తకో ఆలోకో ఉట్ఠితో, తావతకేనపి మం గహేత్వా బ్రాహ్మణా సకలజమ్బుదీపం విచరన్తి. ఏవం వరలక్ఖణసమ్పత్తిసమన్నాగతస్స సమణస్స గోతమస్స నేవ మానో ఉప్పన్నో, అద్ధా అయం అనోమగుణసమన్నాగతో భవిస్సతి సత్థా దేవమనుస్సాన’’న్తి అతివియ పసన్నచిత్తో భగవన్తం వన్దిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. భగవా అఞ్ఞతరం థేరం ఆణాపేసి – ‘‘పబ్బాజేహి న’’న్తి. సో తం పబ్బాజేత్వా తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖి. సో విపస్సనం ఆరభిత్వా న చిరేనేవ అరహత్తం పత్వా ‘‘చన్దాభత్థేరో’’తి విస్సుతో అహోసి. తం ఆరబ్భ భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, యే చన్దాభం అద్దసంసు. తే యసం వా ధనం వా లభింసు, సగ్గం వా గచ్ఛింసు, విసుద్ధిం వా పాపుణింసు తేన చక్ఖుద్వారికరూపదస్సనేనా’’తి. భగవా తస్సం అట్ఠుప్పత్తియం ఇమం సుత్తమభాసి.
తత్థ పఠమగాథాయ తావత్థో – న, భిక్ఖవే, ఏవరూపేన దస్సనేన సుద్ధి హోతి. అపిచ ఖో కిలేసమలినత్తా అసుద్ధం, కిలేసరోగానం అవిగమా సరోగమేవ చన్దాభం బ్రాహ్మణం అఞ్ఞం వా ఏవరూపం దిస్వా దిట్ఠిగతికో బాలో అభిజానాతి ‘‘పస్సామి సుద్ధం పరమం అరోగం, తేన చ దిట్ఠిసఙ్ఖాతేన దస్సనేన సంసుద్ధి నరస్స హోతీ’’తి, సో ఏవం అభిజానన్తో తం దస్సనం ‘‘పరమ’’న్తి ఞత్వా తస్మిం దస్సనే సుద్ధానుపస్సీ సమానో తం దస్సనం ‘‘మగ్గఞాణ’’న్తి పచ్చేతి. తం పన మగ్గఞాణం న హోతి. తేనాహ – ‘‘దిట్ఠేన చే సుద్ధీ’’తి దుతియగాథం.
౭౯౬. తస్సత్థో – తేన రూపదస్సనసఙ్ఖాతేన దిట్ఠేన యది కిలేససుద్ధి నరస్స హోతి. తేన వా ఞాణేన సో యది జాతిఆదిదుక్ఖం పజహాతి. ఏవం సన్తే అరియమగ్గతో అఞ్ఞేన అసుద్ధిమగ్గేనేవ సో సుజ్ఝతి, రాగాదీహి ఉపధీహి సఉపధికో ఏవ సమానో సుజ్ఝతీతి ఆపన్నం హోతి, న చ ఏవంవిధో సుజ్ఝతి. తస్మా దిట్ఠీ హి నం పావ తథా వదానం, సా నం దిట్ఠియేవ ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠికో అయ’’న్తి కథేతి దిట్ఠిఅనురూపం ‘‘సస్సతో లోకో’’తిఆదినా నయేన తథా తథా వదన్తి.
౭౯౭. న బ్రాహ్మణోతి తతియగాథా. తస్సత్థో – యో పన బాహితపాపత్తా బ్రాహ్మణో హోతి, సో మగ్గేన అధిగతాసవక్ఖయో ఖీణాసవబ్రాహ్మణో అరియమగ్గఞాణతో అఞ్ఞేన అభిమఙ్గలసమ్మతరూపసఙ్ఖాతే దిట్ఠే తథావిధసద్దసఙ్ఖాతే సుతే అవీతిక్కమసఙ్ఖాతే సీలే హత్థివతాదిభేదే వతే పథవిఆదిభేదే ముతే చ ఉప్పన్నేన మిచ్ఛాఞాణేన సుద్ధిం న ఆహ. సేసమస్స బ్రాహ్మణస్స వణ్ణభణనత్థం వుత్తం. సో హి తేధాతుకపుఞ్ఞే సబ్బస్మిఞ్చ పాపే అనూపలిత్తో, తస్స పహీనత్తా అత్తదిట్ఠియా యస్స కస్సచి వా గహణస్స పహీనత్తా అత్తఞ్జహో, పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనం అకరణతో నయిధ పకుబ్బమానోతి వుచ్చతి. తస్మా నం ఏవం పసంసన్తో ఆహ. సబ్బస్సేవ చస్స పురిమపాదేన సమ్బన్ధో వేదితబ్బో – పుఞ్ఞే చ పాపే చ అనూపలిత్తో, అత్తఞ్జహో నయిధ పకుబ్బమానో, న బ్రాహ్మణో అఞ్ఞతో సుద్ధిమాహాతి.
౭౯౮. ఏవం న బ్రాహ్మణో అఞ్ఞతో సుద్ధిమాహాతి వత్వా ఇదాని యే దిట్ఠిగతికా అఞ్ఞతో సుద్ధిం బ్రువన్తి, తేసం తస్సా దిట్ఠియా అనిబ్బాహకభావం దస్సేన్తో ‘‘పురిమం పహాయా’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – తే హి అఞ్ఞతో సుద్ధివాదా సమానాపి యస్సా దిట్ఠియా అప్పహీనత్తా గహణముఞ్చనం హోతి. తాయ పురిమం సత్థారాదిం పహాయ అపరం నిస్సితా ఏజాసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ అనుగతా అభిభూతా రాగాదిభేదం న తరన్తి సఙ్గం, తఞ్చ అతరన్తా తం తం ధమ్మం ఉగ్గణ్హన్తి చ నిరస్సజన్తి చ మక్కటోవ సాఖన్తి.
౭౯౯. పఞ్చమగాథాయ సమ్బన్ధో – యో చ సో ‘‘దిట్ఠీ హి నం పావ తథా వదాన’’న్తి వుత్తో, సో సయం సమాదాయాతి. తత్థ సయన్తి సామం. సమాదాయాతి గహేత్వా. వతానీతి హత్థివతాదీని. ఉచ్చావచన్తి అపరాపరం హీనపణీతం వా సత్థారతో సత్థారాదిం. సఞ్ఞసత్తోతి కామసఞ్ఞాదీసు లగ్గో. విద్వా చ వేదేహి సమేచ్చ ధమ్మన్తి పరమత్థవిద్వా చ అరహా చతూహి మగ్గఞాణవేదేహి చతుసచ్చధమ్మం అభిసమేచ్చాతి. సేసం పాకటమేవ.
౮౦౦. స సబ్బధమ్మేసు విసేనిభూతో, యం కిఞ్చి దిట్ఠంవ సుతం ముతం వాతి సోభూరిపఞ్ఞో ఖీణాసవో యం కిఞ్చి దిట్ఠం వా సుతం వా ముతం వా తేసు సబ్బధమ్మేసు మారసేనం వినాసేత్వా ఠితభావేన విసేనిభూతో. తమేవదస్సిన్తి తం ఏవం విసుద్ధదస్సిం. వివటం చరన్తన్తితణ్హచ్ఛదనాదివిగమేన వివటం హుత్వా చరన్తం. కేనీధ లోకస్మిం వికప్పయేయ్యాతి కేన ఇధ లోకే తణ్హాకప్పేన వా దిట్ఠికప్పేన వా కోచి వికప్పేయ్య, తేసం వా పహీనత్తా రాగాదినా పుబ్బే వుత్తేనాతి.
౮౦౧. న కప్పయన్తీతి గాథాయ సమ్బన్ధో అత్థో చ – కిఞ్చ భియ్యో? తే హి తాదిసా సన్తో ద్విన్నం కప్పానం పురేక్ఖారానఞ్చ కేనచి న కప్పయన్తి న పురేక్ఖరోన్తి, పరమత్థఅచ్చన్తసుద్ధిఅధిగతత్తా అనచ్చన్తసుద్ధింయేవ అకిరియసస్సతదిట్ఠిం అచ్చన్త సుద్ధీతి న తే వదన్తి. ఆదానగన్థం గథితం విసజ్జాతి చతుబ్బిధమ్పి రూపాదీనం ఆదాయకత్తా ఆదానగన్థం అత్తనో చిత్తసన్తానే గథితం బద్ధం అరియమగ్గసత్థేన విసజ్జ ఛిన్దిత్వా. సేసం పాకటమేవ.
౮౦౨. సీమాతిగోతి గాథా ఏకపుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ వుత్తా. పుబ్బసదిసో ఏవ పనస్సా సమ్బన్ధో, సో ఏవం అత్థవణ్ణనాయ సద్ధిం వేదితబ్బో – కిఞ్చ భియ్యో సో ఈదిసో భూరిపఞ్ఞో చతున్నం కిలేససీమానం అతీతత్తా సీమాతిగో బాహితపాపత్తా చ బ్రాహ్మణో, ఇత్థమ్భూతస్స చ తస్స నత్థి పరచిత్తపుబ్బేనివాసఞాణేహి ఞత్వా వా మంసచక్ఖుదిబ్బచక్ఖూహి దిస్వా వా కిఞ్చి సముగ్గహీతం, అభినివిట్ఠన్తి వుత్తం హోతి. సో చ కామరాగాభావతో న రాగరాగీ, రూపారూపరాగాభావతో న విరాగరత్తో. యతో ఏవంవిధస్స ‘‘ఇదం పర’’న్తి కిఞ్చి ఇధ ఉగ్గహితం నత్థీతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి.
పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ
సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ సుద్ధట్ఠకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పరమట్ఠకసుత్తవణ్ణనా
౮౦౩. పరమన్తి దిట్ఠీసూతి పరమట్ఠకసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? భగవతి కిర సావత్థియం విహరన్తే నానాతిత్థియా సన్నిపతిత్వా అత్తనో అత్తనో దిట్ఠిం దీపేన్తా ‘‘ఇదం పరమం, ఇదం పరమ’’న్తి కలహం కత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా సమ్బహులే జచ్చన్ధే సన్నిపాతాపేత్వా ‘‘ఇమేసం హత్థిం దస్సేథా’’తి ఆణాపేసి. రాజపురిసా అన్ధే సన్నిపాతాపేత్వా హత్థిం పురతో సయాపేత్వా ‘‘పస్సథా’’తి ఆహంసు. తే హత్థిస్స ఏకమేకం అఙ్గం పరామసింసు. తతో రఞ్ఞా ‘‘కీదిసో, భణే, హత్థీ’’తి పుట్ఠో యో సోణ్డం పరామసి, సో ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, నఙ్గలీసా’’తి భణి. యే దన్తాదీని పరామసింసు, తే ఇతరం ‘‘మా భో రఞ్ఞో పురతో ముసా భణీ’’తి పరిభాసిత్వా ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, భిత్తిఖిలో’’తిఆదీని ఆహంసు. రాజా తం సబ్బం సుత్వా ‘‘ఈదిసో తుమ్హాకం సమయో’’తి తిత్థియే ఉయ్యోజేసి. అఞ్ఞతరో పిణ్డచారికో తం పవత్తిం ఞత్వా భగవతో ఆరోచేసి. భగవా తస్సం అట్ఠుప్పత్తియం భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ‘‘యథా, భిక్ఖవే, జచ్చన్ధా హత్థిం అజానన్తా తం తం అఙ్గం పరామసిత్వా వివదింసు, ఏవం తిత్థియా విమోక్ఖన్తికధమ్మం అజానన్తా తం తం దిట్ఠిం పరామసిత్వా వివదన్తీ’’తి వత్వా ధమ్మదేసనత్థం ఇమం సుత్తమభాసి.
తత్థ పరమన్తి దిట్ఠీసు పరిబ్బసానోతి ‘‘ఇదం పరమ’’న్తి గహేత్వా సకాయ సకాయ దిట్ఠియా వసమానో. యదుత్తరి కురుతేతి యం అత్తనో సత్థారాదిం సేట్ఠం కరోతి. హీనాతి అఞ్ఞే తతో సబ్బమాహాతి తం అత్తనో సత్థారాదిం ఠపేత్వా తతో అఞ్ఞే సబ్బే ‘‘హీనా ఇమే’’తి ఆహ. తస్మా వివాదాని అవీతివత్తోతి తేన కారణేన సో దిట్ఠికలహే అవీతివత్తోవ హోతి.
౮౦౪. దుతియగాథాయ అత్థో – ఏవం అవీతివత్తో చ యం దిట్ఠే సుతే సీలవతే ముతేతి ఏతేసు వత్థూసు ఉప్పన్నదిట్ఠిసఙ్ఖాతే అత్తని పుబ్బే వుత్తప్పకారం ఆనిసంసం పస్సతి. తదేవ సో తత్థ సకాయ దిట్ఠియా ఆనిసంసం ‘‘ఇదం సేట్ఠ’’న్తి అభినివిసిత్వా అఞ్ఞం సబ్బం పరసత్థారాదికం నిహీనతో పస్సతి.
౮౦౫. తతియగాథాయ అత్థో – ఏవం పస్సతో చస్స యం అత్తనో సత్థారాదిం నిస్సితో అఞ్ఞం పరసత్థారాదిం హీనం పస్సతి తం పన దస్సనం గన్థమేవ కుసలా వదన్తి, బన్ధనన్తి వుత్తం హోతి. యస్మా ఏతదేవ, తస్మా హి దిట్ఠంవ సుతం ముతం వా సీలబ్బతం భిక్ఖు న నిస్సయేయ్య, నాభినివేసేయ్యాతి వుత్తం హోతి.
౮౦౬. చతుత్థగాథాయ అత్థో – న కేవలం దిట్ఠసుతాదిం న నిస్సయేయ్య, అపిచ ఖో పన అసఞ్జాతం ఉపరూపరి దిట్ఠిమ్పి లోకస్మిం న కప్పయేయ్య, న జనేయ్యాతి వుత్తం హోతి. కీదిసం? ఞాణేన వా సీలవతేన వాపి, సమాపత్తిఞాణాదినా ఞాణేన వా సీలవతేన వా యా కప్పియతి, ఏతం దిట్ఠిం న కప్పేయ్య. న కేవలఞ్చ దిట్ఠిం న కప్పయేయ్య, అపిచ ఖో పన మానేనపి జాతిఆదీహి వత్థూహి సమోతి అత్తానమనూపనేయ్య, హీనో న మఞ్ఞేథ విసేసి వాపీతి.
౮౦౭. పఞ్చమగాథాయ అత్థో – ఏవఞ్హి దిట్ఠిం అకప్పేన్తో అమఞ్ఞమానో చ అత్తం పహాయ అనుపాదియానో ఇధ వా యం పుబ్బే గహితం, తం పహాయ అపరం అగ్గణ్హన్తో తస్మిమ్పి వుత్తప్పకారే ఞాణే దువిధం నిస్సయం నో కరోతి. అకరోన్తో చ స వే వియత్తేసు నానాదిట్ఠివసేన భిన్నేసు సత్తేసు న వగ్గసారీ ఛన్దాదివసేన అగచ్ఛనధమ్మో హుత్వా ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠీసు కిఞ్చిపి దిట్ఠిం న పచ్చేతి, న పచ్చాగచ్ఛతీతి వుత్తం హోతి.
౮౦౮-౧౦. ఇదాని యో సో ఇమాయ గాథాయ వుత్తో ఖీణాసవో, తస్స వణ్ణభణనత్థం ‘‘యస్సూభయన్తే’’తిఆదికా తిస్సో గాథాయో ఆహ. తత్థ ఉభయన్తేతి పుబ్బే వుత్తఫస్సాదిభేదే. పణిధీతి తణ్హా. భవాభవాయాతి పునప్పునభవాయ. ఇధ వా హురం వాతి సకత్తభావాదిభేదే ఇధ వా పరత్తభావాదిభేదే పరత్థ వా. దిట్ఠే వాతి దిట్ఠసుద్ధియా వా. ఏస నయో సుతాదీసు. సఞ్ఞాతి సఞ్ఞాసముట్ఠాపికా దిట్ఠి. ధమ్మాపి తేసం న పటిచ్ఛితాసేతి ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతధమ్మాపి తేసం ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి ఏవం న పటిచ్ఛితా. పారఙ్గతో న పచ్చేతి తాదీతి నిబ్బానపారం గతో తేన తేన మగ్గేన పహీనే కిలేసే పున నాగచ్ఛతి, పఞ్చహి చ ఆకారేహి తాదీ హోతీతి. సేసం పాకటమేవాతి.
పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ
సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ పరమట్ఠకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. జరాసుత్తవణ్ణనా
౮౧౧. అప్పం వత జీవితన్తి జరాసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం వస్సం వసిత్వా యాని తాని బుద్ధానం సరీరారోగ్యసమ్పాదనం అనుప్పన్నసిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనం వేనేయ్యదమనం తథారూపాయ అట్ఠుప్పత్తియా జాతకాదికథనన్తిఆదీని జనపదచారికానిమిత్తాని, తాని సమవేక్ఖిత్వా జనపదచారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో సాయం సాకేతం అనుప్పత్తో అఞ్జనవనం పావిసి. సాకేతవాసినో సుత్వా ‘‘అకాలో ఇదాని భగవన్తం దస్సనాయా’’తి విభాతాయ రత్తియా మాలాగన్ధాదీని గహేత్వా భగవతో సన్తికం గన్త్వా పూజనవన్దనసమ్మోదనాదీని కత్వా పరివారేత్వా అట్ఠంసు యావ భగవతో గామప్పవేసనవేలా, అథ భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో పిణ్డాయ పావిసి. తం అఞ్ఞతరో సాకేతకో బ్రాహ్మణమహాసాలో నగరా నిక్ఖన్తో నగరద్వారే అద్దస. దిస్వా పుత్తసినేహం ఉప్పాదేత్వా ‘‘చిరదిట్ఠోసి, పుత్త, మయా’’తి పరిదేవయమానో అభిముఖో అగమాసి. భగవా భిక్ఖూ సఞ్ఞాపేసి – ‘‘అయం, భిక్ఖవే, బ్రాహ్మణో యం ఇచ్ఛతి, తం కరోతు, న వారేతబ్బో’’తి.
బ్రాహ్మణోపి వచ్ఛగిద్ధినీవ గావీ ఆగన్త్వా భగవతో కాయం పురతో చ పచ్ఛతో చ దక్ఖిణతో చ వామతో చాతి సమన్తా ఆలిఙ్గి ‘‘చిరదిట్ఠోసి, పుత్త, చిరం వినా అహోసీ’’తి భణన్తో. యది పన సో తథా కాతుం న లభేయ్య, హదయం ఫాలేత్వా మరేయ్య. సో భగవన్తం అవోచ – ‘‘భగవా తుమ్హేహి సద్ధిం ఆగతభిక్ఖూనం అహమేవ భిక్ఖం దాతుం సమత్థో, మమేవ అనుగ్గహం కరోథా’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన. బ్రాహ్మణో భగవతో పత్తం గహేత్వా పురతో గచ్ఛన్తో బ్రాహ్మణియా పేసేసి – ‘‘పుత్తో మే ఆగతో, ఆసనం పఞ్ఞాపేతబ్బ’’న్తి. సా తథా కత్వా ఆగమనం పస్సన్తీ ఠితా భగవన్తం అన్తరవీథియంయేవ దిస్వా పుత్తసినేహం ఉప్పాదేత్వా ‘‘చిరదిట్ఠోసి, పుత్త, మయా’’తి పాదేసు గహేత్వా రోదిత్వా ఘరం అతినేత్వా సక్కచ్చం భోజేసి. భుత్తావినో బ్రాహ్మణో పత్తం అపనామేసి. భగవా తేసం సప్పాయం విదిత్వా ధమ్మం దేసేసి, దేసనాపరియోసానే ఉభోపి సోతాపన్నా అహేసుం. అథ భగవన్తం యాచింసు – ‘‘యావ, భన్తే, భగవా ఇమం నగరం ఉపనిస్సాయ విహరతి, అమ్హాకంయేవ ఘరే భిక్ఖా గహేతబ్బా’’తి. భగవా ‘‘న బుద్ధా ఏవం ఏకం నిబద్ధట్ఠానంయేవ గచ్ఛన్తీ’’తి పటిక్ఖిపి. తే ఆహంసు – ‘‘తేన హి, భన్తే, భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పిణ్డాయ చరిత్వాపి తుమ్హే ఇధేవ భత్తకిచ్చం కత్వా ధమ్మం దేసేత్వా విహారం గచ్ఛథా’’తి. భగవా తేసం అనుగ్గహత్థాయ తథా అకాసి. మనుస్సా బ్రాహ్మణఞ్చ బ్రాహ్మణిఞ్చ ‘‘బుద్ధపితా బుద్ధమాతా’’ త్వేవ వోహరింసు. తమ్పి కులం ‘‘బుద్ధకుల’’న్తి నామం లభి.
ఆనన్దత్థేరో భగవన్తం పుచ్ఛి – ‘‘అహం భగవతో మాతాపితరో జానామి, ఇమే పన కస్మా వదన్తి ‘అహం బుద్ధమాతా అహం బుద్ధపితా’’’తి. భగవా ఆహ – ‘‘నిరన్తరం మే, ఆనన్ద, బ్రాహ్మణీ చ బ్రాహ్మణో చ పఞ్చ జాతిసతాని మాతాపితరో అహేసుం, పఞ్చ జాతిసతాని మాతాపితూనం జేట్ఠకా, పఞ్చ జాతిసతాని కనిట్ఠకా. తే పుబ్బసినేహేనేవ కథేన్తీ’’తి ఇమఞ్చ గాథమభాసి –
‘‘పుబ్బేవ సన్నివాసేన, పచ్చుప్పన్నహితేన వా;
ఏవం తం జాయతే పేమం, ఉప్పలంవ యథోదకే’’తి. (జా. ౧.౨.౧౭౪);
తతో భగవా సాకేతే యథాభిరన్తం విహరిత్వా పున చారికం చరమానో సావత్థిమేవ అగమాసి. సోపి బ్రాహ్మణో చ బ్రాహ్మణీ చ భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిత్వా పతిరూపం ధమ్మదేసనం సుత్వా సేసమగ్గే పాపుణిత్వా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయింసు. నగరే బ్రాహ్మణా సన్నిపతింసు ‘‘అమ్హాకం ఞాతకే సక్కరిస్సామా’’తి. సోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామినో ఉపాసకాపి సన్నిపతింసు ఉపాసికాయో చ ‘‘అమ్హాకం సహధమ్మికే సక్కరిస్సామా’’తి. తే సబ్బేపి కమ్బలకూటాగారం ఆరోపేత్వా మాలాగన్ధాదీహి పూజేన్తా నగరా నిక్ఖామేసుం.
భగవాపి తం దివసం పచ్చూససమయే బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో తేసం పరినిబ్బానభావం ఞత్వా ‘‘తత్థ మయి గతే ధమ్మదేసనం సుత్వా బహుజనస్స ధమ్మాభిసమయో భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా పత్తచీవరమాదాయ సావత్థితో ఆగన్త్వా ఆళాహనమేవ పావిసి. మనుస్సా దిస్వా ‘‘మాతాపితూనం సరీరకిచ్చం కాతుకామో భగవా ఆగతో’’తి వన్దిత్వా అట్ఠంసు. నాగరాపి కూటాగారం పూజేన్తా ఆళాహనం ఆనేత్వా భగవన్తం పుచ్ఛింసు – ‘‘గహట్ఠఅరియసావకా కథం పూజేతబ్బా’’తి. భగవా ‘‘యథా అసేక్ఖా పూజియన్తి, తథా పూజేతబ్బా ఇమే’’తి అధిప్పాయేన తేసం అసేక్ఖమునిభావం దీపేన్తో ఇమం గాథమాహ –
‘‘అహింసకా యే మునయో, నిచ్చం కాయేన సంవుతా;
తే యన్తి అచ్చుతం ఠానం, యత్థ గన్త్వా న సోచరే’’తి. (ధ. ప. ౨౨౫);
తఞ్చ పరిసం ఓలోకేత్వా తఙ్ఖణానురూపం ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం సుత్తమభాసి.
తత్థ అప్పం వత జీవితం ఇదన్తి ‘‘ఇదం వత మనుస్సానం జీవితం అప్పం పరిత్తం ఠితిపరిత్తతాయ సరసపరిత్తతాయా’’తి సల్లసుత్తేపి వుత్తనయమేతం. ఓరం వస్ససతాపి మియ్యతీతి వస్ససతా ఓరం కలలాదికాలేపి మియ్యతి. అతిచ్చాతి వస్ససతం అతిక్కమిత్వా. జరసాపి మియ్యతీతి జరాయపి మియ్యతి.
౮౧౨-౬. మమాయితేతి మమాయితవత్థుకారణా. వినాభావసన్తమేవిదన్తి సన్తవినాభావం విజ్జమానవినాభావమేవ ఇదం, న సక్కా అవినాభావేన భవితున్తి వుత్తం హోతి. మామకోతి మమ ఉపాసకో భిక్ఖు వాతి సఙ్ఖం గతో, బుద్ధాదీని వా వత్థూని మమాయమానో. సఙ్గతన్తి సమాగతం దిట్ఠపుబ్బం వా. పియాయితన్తి పియం కతం. నామంయేవావసిస్సతి అక్ఖేయ్యన్తి సబ్బం రూపాదిధమ్మజాతం పహీయతి, నామమత్తమేవ తు అవసిస్సతి ‘‘బుద్ధరక్ఖితో, ధమ్మరక్ఖితో’’తి ఏవం సఙ్ఖాతుం కథేతుం. మునయోతి ఖీణాసవమునయో. ఖేమదస్సినోతి నిబ్బానదస్సినో.
౮౧౭. సత్తమగాథా ఏవం మరణబ్భాహతే లోకే అనురూపపటిపత్తిదస్సనత్థం వుత్తా. తత్థ పతిలీనచరస్సాతి తతో తతో పతిలీనం చిత్తం కత్వా చరన్తస్స. భిక్ఖునోతి కల్యాణపుథుజ్జనస్స సేక్ఖస్స వా. సామగ్గియమాహు తస్సతం,యో అత్తానం భవనే న దస్సయేతి తస్సేతం పతిరూపమాహు, యో ఏవంపటిపన్నో నిరయాదిభేదే భవనే అత్తానం న దస్సేయ్య. ఏవఞ్హి సో ఇమమ్హా మరణా ముచ్చేయ్యాతి అధిప్పాయో.
౮౧౮-౨౦. ఇదాని యో ‘‘అత్తానం భవనే న దస్సయే’’తి ఏవం ఖీణాసవో విభావితో, తస్స వణ్ణభణనత్థం ఇతో పరా తిస్సో గాథాయో ఆహ. తత్థ సబ్బత్థాతి ద్వాదససు ఆయతనేసు. యదిదం దిట్ఠసుతం ముతేసు వాతి ఏత్థ పన యదిదం దిట్ఠసుతం, ఏత్థ వా ముతేసు వా ధమ్మేసు ఏవం ముని న ఉపలిమ్పతీతి ఏవం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ధోనో న హి తేన మఞ్ఞతి, యదిదం దిట్ఠసుతం ముతేసు వాతి అత్రాపి యదిదం దిట్ఠసుత్తం, తేన వత్థునా న మఞ్ఞతి, ముతేసు వా ధమ్మేసు న మఞ్ఞతీతి ఏవమేవ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. న హి సో రజ్జతి నో విరజ్జతీతి. బాలపుథుజ్జనా వియ న రజ్జతి, కల్యాణపుథుజ్జనసేక్ఖా వియ న విరజ్జతి, రాగస్స పన ఖీణత్తా ‘‘విరాగో’’త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవాతి. దేసనాపరియోసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.
పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ
సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ జరాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. తిస్సమేత్తేయ్యసుత్తవణ్ణనా
౮౨౧. మేథునమనుయుత్తస్సాతి తిస్సమేత్తేయ్యసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? భగవతి కిర సావత్థియం విహరన్తే తిస్సమేత్తేయ్యా నామ ద్వే సహాయా సావత్థిం అగమంసు. తే సాయన్హసమయం మహాజనం జేతవనాభిముఖం గచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘కుహిం గచ్ఛథా’’తి పుచ్ఛింసు. తతో తేహి ‘‘బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో, బహుజనహితాయ ధమ్మం దేసేతి, తం సోతుం జేతవనం గచ్ఛామా’’తి వుత్తే ‘‘మయమ్పి సోస్సామా’’తి అగమంసు. తే అవఞ్ఝధమ్మదేసకస్స భగవతో ధమ్మదేసనం సుత్వా పరిసన్తరే నిసిన్నావ చిన్తేసుం – ‘‘న సక్కా అగారమజ్ఝే ఠితేనాయం ధమ్మో పరిపూరేతు’’న్తి. అథ పక్కన్తే మహాజనే భగవన్తం పబ్బజ్జం యాచింసు. భగవా ‘‘ఇమే పబ్బాజేహీ’’తి అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆణాపేసి. సో తే పబ్బాజేత్వా తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం దత్వా అరఞ్ఞవాసం గన్తుమారద్ధో. మేత్తేయ్యో తిస్సం ఆహ – ‘‘ఆవుసో, ఉపజ్ఝాయో అరఞ్ఞం గచ్ఛతి, మయమ్పి గచ్ఛామా’’తి. తిస్సో ‘‘అలం ఆవుసో, భగవతో దస్సనం ధమ్మస్సవనఞ్చ అహం పిహేమి, గచ్ఛ త్వ’’న్తి వత్వా న అగమాసి. మేత్తేయ్యో ఉపజ్ఝాయేన సహ గన్త్వా అరఞ్ఞే సమణధమ్మం కరోన్తో న చిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి సద్ధిం ఆచరియుపజ్ఝాయేహి. తిస్సస్సాపి జేట్ఠభాతా బ్యాధినా కాలమకాసి. సో తం సుత్వా అత్తనో గామం అగమాసి, తత్ర నం ఞాతకా పలోభేత్వా ఉప్పబ్బాజేసుం. మేత్తేయ్యోపి ఆచరియుపజ్ఝాయేహి సద్ధిం సావత్థిం ఆగతో. అథ భగవా వుత్థవస్సో జనపదచారికం చరమానో అనుపుబ్బేన తం గామం పాపుణి. తత్థ మేత్తేయ్యో భగవన్తం వన్దిత్వా ‘‘ఇమస్మిం, భన్తే, గామే మమ గిహిసహాయో అత్థి, ముహుత్తం తావ ఆగమేథ అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి వత్వా గామం పవిసిత్వా తం భగవతో సన్తికం ఆనేత్వా ఏకమన్తం ఠితో తస్సత్థాయ ఆదిగాథాయ భగవన్తం పఞ్హం పుచ్ఛి. తస్స భగవా బ్యాకరోన్తో అవసేసగాథాయో అభాసి. అయమస్స సుత్తస్స ఉప్పత్తి.
తత్థ మేథునమనుయుత్తస్సాతి మేథునధమ్మసమాయుత్తస్స. ఇతీతి ఏవమాహ. ఆయస్మాతి పియవచనమేతం, తిస్సోతి నామం తస్స థేరస్స. సో హి తిస్సోతి నామేన. మేత్తేయ్యోతి గోత్తం, గోత్తవసేనేవ చేస పాకటో అహోసి. తస్మా అట్ఠుప్పత్తియం వుత్తం ‘‘తిస్సమేత్తేయ్యా నామ ద్వే సహాయా’’తి. విఘాతన్తి ఉపఘాతం. బ్రూహీతి ఆచిక్ఖ. మారిసాతి పియవచనమేతం, నిదుక్ఖాతి వుత్తం హోతి. సుత్వాన తవ సాసనన్తి తవ వచనం సుత్వా. వివేకే సిక్ఖిస్సామసేతి సహాయం ఆరబ్భ ధమ్మదేసనం యాచన్తో భణతి. సో పన సిక్ఖితసిక్ఖోయేవ.
౮౨౨. ముస్సతే వాపి సాసనన్తి పరియత్తిపటిపత్తితో దువిధమ్పి సాసనం నస్సతి. వాపీతి పదపూరణమత్తం. ఏతం తస్మిం అనారియన్తి తస్మిం పుగ్గలే ఏతం అనరియం, యదిదం మిచ్ఛాపటిపదా.
౮౨౩. ఏకో పుబ్బే చరిత్వానాతి పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతేన వా గణవోస్సగ్గట్ఠేన వా పుబ్బే ఏకో విహరిత్వా. యానం భన్తంవ తం లోకే, హీనమాహు పుథుజ్జనన్తి తం విబ్భన్తకం పుగ్గలం యథా హత్థియానాదియానం అదన్తం విసమం ఆరోహతి, ఆరోహకమ్పి భఞ్జతి, పపాతేపి పపతతి. ఏవం కాయదుచ్చరితాదివిసమారోహనేన నరకాదీసు, అత్థభఞ్జనేన జాతిపపాతాదీసు పపతనేన చ యానం భన్తంవ ఆహు హీనం పుథుజ్జనఞ్చ ఆహూతి.
౮౨౪-౫. యసో కిత్తి చాతి లాభసక్కారో పసంసా చ. పుబ్బేతి పబ్బజితభావే. హాయతే వాపి తస్స సాతి తస్స విబ్భన్తకస్స సతో సో చ యసో సా చ కిత్తి హాయతి. ఏతమ్పి దిస్వాతి ఏతమ్పి పుబ్బే యసకిత్తీనం భావం పచ్ఛా చ హానిం దిస్వా. సిక్ఖేథ మేథునం విప్పహాతవేతి తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖేథ. కిం కారణం? మేథునం విప్పహాతవే, మేథునప్పహానత్థాయాతి వుత్తం హోతి. యో హి మేథునం న విప్పజహతి, సఙ్కప్పేహి…పే… తథావిధో. తత్థ పరేతోతి సమన్నాగతో. పరేసం నిగ్ఘోసన్తి ఉపజ్ఝాయాదీనం నిన్దావచనం. మఙ్కు హోతీతి దుమ్మనో హోతి.
౮౨౬. ఇతో పరా గాథా పాకటసమ్బన్ధా ఏవ. తాసు సత్థానీతి కాయదుచ్చరితాదీని. తాని హి అత్తనో పరేసఞ్చ ఛేదనట్ఠేన ‘‘సత్థానీ’’తి వుచ్చన్తి. తేసు చాయం విసేసతో చోదితో ముసావచనసత్థానేవ కరోతి – ‘‘ఇమినా కారణేనాహం విబ్భన్తో’’తి భణన్తో. తేనేవాహ – ‘‘ఏస ఖ్వస్స మహాగేధో, మోసవజ్జం పగాహతీ’’తి. తత్థ ఏస ఖ్వస్సాతి ఏస ఖో అస్స. మహాగేధోతి మహాబన్ధనం. కతమోతి చే? యదిదం మోసవజ్జం పగాహతి, స్వాస్స ముసావాదజ్ఝోగాహో మహాగేధోతి వేదితబ్బో.
౮౨౭. మన్దోవ పరికిస్సతీతి పాణవధాదీని కరోన్తో తతోనిదానఞ్చ దుక్ఖమనుభోన్తో భోగపరియేసనరక్ఖనాని చ కరోన్తో మోమూహో వియ పరికిలిస్సతి.
౮౨౮-౯. ‘‘ఏతమాదీనవం ఞత్వా, ముని పుబ్బాపరే ఇధా’’తి ఏతం ‘‘యసో కిత్తి చ యా పుబ్బే, హాయతేవాపి తస్స సా’’తి ఇతో పభుతి వుత్తే పుబ్బాపరే ఇధ ఇమస్మిం సాసనే పుబ్బతో అపరే సమణభావతో విబ్భన్తకభావే ఆదీనవం ముని ఞత్వా. ఏతదరియానముత్తమన్తి యదిదం వివేకచరియా, ఏతం బుద్ధాదీనం అరియానం ఉత్తమం, తస్మా వివేకఞ్ఞేవ సిక్ఖేథాతి అధిప్పాయో. న తేన సేట్ఠో మఞ్ఞేథాతి తేన చ వివేకేన న అత్తానం ‘‘సేట్ఠో అహ’’న్తి మఞ్ఞేయ్య, తేన థద్ధో న భవేయ్యాతి వుత్తం హోతి.
౮౩౦. రిత్తస్సాతి వివిత్తస్స కాయదుచ్చరితాదీహి విరహితస్స. ఓఘతిణ్ణస్స పిహయన్తి, కామేసు గధితా పజాతి వత్థుకామేసు లగ్గా సత్తా తస్స చతురోఘతిణ్ణస్స పిహయన్తి ఇణాయికా వియ ఆణణ్యస్సాతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి. దేసనాపరియోసానే తిస్సో సోతాపత్తిఫలం పత్వా పచ్ఛా పబ్బజిత్వా అరహత్తం సచ్ఛాకాసీతి.
పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ
సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ తిస్సమేత్తేయ్యసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. పసూరసుత్తవణ్ణనా
౮౩౧. ఇధేవ సుద్ధీతి పసూరసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? భగవతి కిర సావత్థియం విహరన్తే పసూరో నామ పరిబ్బాజకో మహావాదీ, సో ‘‘అహమస్మి సకలజమ్బుదీపే వాదేన అగ్గో, తస్మా యథా జమ్బుదీపస్స జమ్బుపఞ్ఞాణం, ఏవం మమాపి భవితుం అరహతీ’’తి జమ్బుసాఖం ధజం కత్వా సకలజమ్బుదీపే పటివాదం అనాసాదేన్తో అనుపుబ్బేన సావత్థిం ఆగన్త్వా నగరద్వారే వాలికత్థలం కత్వా తత్థ సాఖం ఉస్సాపేత్వా ‘‘యో మయా సద్ధిం వాదం కాతుం సమత్థో, సో ఇమం సాఖం భఞ్జతూ’’తి వత్వా నగరం పావిసి. తం ఠానం మహాజనో పరివారేత్వా అట్ఠాసి. తేన చ సమయేన ఆయస్మా సారిపుత్తో భత్తకిచ్చం కత్వా సావత్థితో నిక్ఖమతి. సో తం దిస్వా సమ్బహులే గామదారకే పుచ్ఛి – ‘‘కిం ఏతం దారకా’’తి, తే సబ్బం ఆచిక్ఖింసు. ‘‘తేన హి నం తుమ్హే ఉద్ధరిత్వా పాదేహి భఞ్జథ, ‘వాదత్థికో విహారం ఆగచ్ఛతూ’తి చ భణథా’’తి వత్వా పక్కామి.
పరిబ్బాజకో పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చో ఆగన్త్వా ఉద్ధరిత్వా భగ్గం సాఖం దిస్వా ‘‘కేనిదం కారిత’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘బుద్ధసావకేన సారిపుత్తేనా’’తి చ వుత్తే పముదితో హుత్వా ‘‘అజ్జ మమ జయం సమణస్స చ పరాజయం పణ్డితా పస్సన్తూ’’తి పఞ్హవీమంసకే కారణికే ఆనేతుం సావత్థిం పవిసిత్వా వీథిసిఙ్ఘాటకచచ్చరేసు విచరన్తో ‘‘సమణస్స గోతమస్స అగ్గసావకేన సహ వాదే పఞ్ఞాపటిభానం సోతుకామా భోన్తో నిక్ఖమన్తూ’’తి ఉగ్ఘోసేసి. ‘‘పణ్డితానం వచనం సోస్సామా’’తి సాసనే పసన్నాపి అప్పసన్నాపి బహూ మనుస్సా నిక్ఖమింసు. తతో పసూరో మహాజనపరివుతో ‘‘ఏవం వుత్తే ఏవం భణిస్సామీ’’తిఆదీని వితక్కేన్తో విహారం అగమాసి. థేరో ‘‘విహారే ఉచ్చాసద్దమహాసద్దో జనబ్యాకులఞ్చ మా అహోసీ’’తి జేతవనద్వారకోట్ఠకే ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా నిసీది.
పరిబ్బాజకో థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘త్వం, భో, పబ్బజిత, మయ్హం జమ్బుధజం భఞ్జాపేసీ’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ పరిబ్బాజకా’’తి చ వుత్తే ‘‘హోతు నో, భో, కాచి కథాపవత్తీ’’తి ఆహ. ‘‘హోతు పరిబ్బాజకా’’తి చ థేరేన సమ్పటిచ్ఛితే ‘‘త్వం, సమణ, పుచ్ఛ, అహం విస్సజ్జేస్సామీ’’తి ఆహ. తతో నం థేరో అవచ ‘‘కిం, పరిబ్బాజక, దుక్కరం పుచ్ఛా, ఉదాహు విస్సజ్జన’’న్తి. విస్సజ్జనం భో, పబ్బజిత, పుచ్ఛాయ కిం దుక్కరం. తం యో హి కోచి యంకిఞ్చి పుచ్ఛతీతి. ‘‘తేన హి, పరిబ్బాజక, త్వం పుచ్ఛ, అహం విస్సజ్జేస్సామీ’’తి ఏవం వుత్తే పరిబ్బాజకో ‘‘సాధురూపో భిక్ఖు ఠానే సాఖం భఞ్జాపేసీ’’తి విమ్హితచిత్తో హుత్వా థేరం పుచ్ఛి – ‘‘కో పురిసస్స కామో’’తి. ‘‘సఙ్కప్పరాగో పురిసస్స కామో’’తి (అ. ని. ౬.౬౩) థేరో ఆహ. సో తం సుత్వా థేరే విరుద్ధసఞ్ఞీ హుత్వా పరాజయం ఆరోపేతుకామో ఆహ – ‘‘చిత్రవిచిత్రారమ్మణం పన భో, పబ్బజిత, పురిసస్స కామం న వదేసీ’’తి? ‘‘ఆమ, పరిబ్బాజక, న వదేమీ’’తి. తతో నం పరిబ్బాజకో యావ తిక్ఖత్తుం పటిఞ్ఞం కారాపేత్వా ‘‘సుణన్తు భోన్తో సమణస్స వాదే దోస’’న్తి పఞ్హవీమంసకే ఆలపిత్వా ఆహ – ‘‘భో, పబ్బజిత, తుమ్హాకం సబ్రహ్మచారినో అరఞ్ఞే విహరన్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, పరిబ్బాజక, విహరన్తీ’’తి. ‘‘తే తత్థ విహరన్తా కామవితక్కాదయో వితక్కే వితక్కేన్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, పరిబ్బాజక, పుథుజ్జనా సహసా వితక్కేన్తీ’’తి. ‘‘యది ఏవం తేసం సమణభావో కుతో? నను తే అగారికా కామభోగినో హోన్తీ’’తి ఏవఞ్చ పన వత్వా అథాపరం ఏతదవోచ –
‘‘న తే వే కామా యాని చిత్రాని లోకే,
సఙ్కప్పరాగఞ్చ వదేసి కామం;
సఙ్కప్పయం అకుసలే వితక్కే,
భిక్ఖుపి తే హేస్సతి కామభోగీ’’తి. (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౩౪);
అథ థేరో పరిబ్బాజకస్స వాదే దోసం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘కిం, పరిబ్బాజక, సఙ్కప్పరాగం పురిసస్స కామం న వదేసి, చిత్రవిచిత్రారమ్మణం వదేసీ’’తి? ‘‘ఆమ, భో, పబ్బజితా’’తి. తతో నం థేరో యావ తిక్ఖత్తుం పటిఞ్ఞం కారాపేత్వా ‘‘సుణాథ, ఆవుసో, పరిబ్బాజకస్స వాదే దోస’’న్తి పఞ్హవీమంసకే ఆలపిత్వా ఆహ – ‘‘ఆవుసో పసూర, తవ సత్థా అత్థీ’’తి? ‘‘ఆమ, పబ్బజిత, అత్థీ’’తి. ‘‘సో చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపారమ్మణం పస్సతి సద్దారమ్మణాదీని వా సేవతీ’’తి? ‘‘ఆమ, పబ్బజిత, సేవతీ’’తి. ‘‘యది ఏవం తస్స సత్థుభావో కుతో, నను సో అగారికో కామభోగీ హోతీ’’తి ఏవఞ్చ పన వత్వా అథాపరం ఏతదవోచ –
‘‘తే వే కామా యాని చిత్రాని లోకే,
సఙ్కప్పరాగం న వదేసి కామం;
పస్సన్తో రూపాని మనోరమాని,
సుణన్తో సద్దాని మనోరమాని.
‘‘ఘాయన్తో గన్ధాని మనోరమాని,
సాయన్తో రసాని మనోరమాని;
ఫుసన్తో ఫస్సాని మనోరమాని,
సత్థాపి తే హేస్సతి కామభోగీ’’తి.
ఏవం వుత్తే నిప్పటిభానో పరిబ్బాజకో ‘‘అయం పబ్బజితో మహావాదీ, ఇమస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా వాదసత్థం సిక్ఖిస్సామీ’’తి సావత్థిం పవిసిత్వా పత్తచీవరం పరియేసిత్వా జేతవనం పవిట్ఠో తత్థ లాలుదాయిం సువణ్ణవణ్ణం కాయూపపన్నం సరీరాకారాకప్పేసు సమన్తపాసాదికం దిస్వా ‘‘అయం భిక్ఖు మహాపఞ్ఞో మహావాదీ’’తి మన్త్వా తస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా తం వాదేన నిగ్గహేత్వా సలిఙ్గేన తంయేవ తిత్థాయతనం పక్కమిత్వా పున ‘‘సమణేన గోతమేన సద్ధిం వాదం కరిస్సామీ’’తి సావత్థియం పురిమనయేనేవ ఉగ్ఘోసేత్వా మహాజనపరివుతో ‘‘ఏవం సమణం గోతమం నిగ్గహేస్సామీ’’తిఆదీని వదన్తో జేతవనం అగమాసి. జేతవనద్వారకోట్ఠకే అధివత్థా దేవతా ‘‘అయం అభాజనభూతో’’తి ముఖబన్ధమస్స అకాసి. సో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా మూగో వియ నిసీది. మనుస్సా ‘‘ఇదాని పుచ్ఛిస్సతి, ఇదాని పుచ్ఛిస్సతీ’’తి తస్స ముఖం ఉల్లోకేత్వా ‘‘వదేహి, భో పసూర, వదేహి, భో పసూరా’’తి ఉచ్చాసద్దమహాసద్దా అహేసుం. అథ భగవా ‘‘కిం పసూరో వదిస్సతీ’’తి వత్వా తత్థ సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మదేసనత్థం ఇమం సుత్తం అభాసి.
తత్థ పఠమగాథాయ తావ అయం సఙ్ఖేపో – ఇమే దిట్ఠిగతికా అత్తనో దిట్ఠిం సన్ధాయ ఇధేవ సుద్ధీ ఇతి వాదయన్తి నాఞ్ఞేసు ధమ్మేసు విసుద్ధిమాహు. ఏవం సన్తే అత్తనో సత్థారాదీని నిస్సితా తత్థేవ ‘‘ఏస వాదో సుభో’’తి ఏవం సుభం వదానా హుత్వా పుథూ సమణబ్రాహ్మణా ‘‘సస్సతో లోకో’’తిఆదీసు పచ్చేకసచ్చేసు నివిట్ఠా.
౮౩౨. ఏవం నివిట్ఠా చ – తే వాదకామాతి గాథా. తత్థ బాలం దహన్తీ మిథు అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి ‘‘అయం బాలో అయం బాలో’’తి ఏవం ద్వేపి జనా అఞ్ఞమఞ్ఞం బాలం దహన్తి, బాలతో పస్సన్తి. వదన్తి తే అఞ్ఞసితా కథోజ్జన్తి తే అఞ్ఞమఞ్ఞం సత్థారాదిం నిస్సితా కలహం వదన్తి. పసంసకామా కుసలా వదానాతి పసంసత్థికా ఉభోపి ‘‘మయం కుసలవాదా పణ్డితవాదా’’తి ఏవంసఞ్ఞినో హుత్వా.
౮౩౩. ఏవం వదానేసు చ తేసు ఏకో నియమతో ఏవ – యుత్తో కథాయన్తి గాథా. తత్థ యుత్తో కథాయన్తి వివాదకథాయ ఉస్సుక్కో. పసంసమిచ్ఛం వినిఘాతి హోతీతి అత్తనో పసంసం ఇచ్ఛన్తో ‘‘కథం ను ఖో నిగ్గహేస్సామీ’’తిఆదినా నయేన పుబ్బేవ సల్లాపా కథంకథీ వినిఘాతీ హోతి. అపాహతస్మిన్తి పఞ్హవీమంసకేహి ‘‘అత్థాపగతం తే భణితం, బ్యఞ్జనాపగతం తే భణిత’’న్తిఆదినా నయేన అపహారితే వాదే. నిన్దాయ సో కుప్పతీతి ఏవం అపాహతస్మిఞ్చ వాదే ఉప్పన్నాయ నిన్దాయ సో కుప్పతి. రన్ధమేసీతి పరస్స రన్ధమేవ గవేసన్తో.
౮౩౪. న కేవలఞ్చ కుప్పతి, అపిచ ఖో పన యమస్స వాదన్తి గాథా. తత్థ పరిహీనమాహు అపాహతన్తి అత్థబ్యఞ్జనాదితో అపాహతం పరిహీనం వదన్తి. పరిదేవతీతి తతో నిమిత్తం సో ‘‘అఞ్ఞం మయా ఆవజ్జిత’’న్తిఆదీహి విప్పలపతి. సోచతీతి ‘‘తస్స జయో’’తిఆదీని ఆరబ్భ సోచతి. ఉపచ్చగా మన్తి అనుత్థునాతీతి ‘‘సో మం వాదేన వాదం అతిక్కన్తో’’తిఆదినా నయేన సుట్ఠుతరం విప్పలపతి.
౮౩౫. ఏతే వివాదా సమణేసూతి ఏత్థ పన సమణా వుచ్చన్తి బాహిరపరిబ్బాజకా. ఏతేసు ఉగ్ఘాతి నిఘాతి హోతీతి ఏతేసు వాదేసు జయపరాజయాదివసేన చిత్తస్స ఉగ్ఘాతం నిఘాతఞ్చ పాపుణన్తో ఉగ్ఘాతీ నిఘాతీ చ హోతి. విరమే కథోజ్జన్తి పజహేయ్య కలహం. న హఞ్ఞదత్థత్థి పసంసలాభాతి న హి ఏత్థ పసంసలాభతో అఞ్ఞో అత్థో అత్థి.
౮౩౬-౭. ఛట్ఠగాథాయ అత్థో – యస్మా చ న హఞ్ఞదత్థత్థి పసంసలాభా, తస్మా పరమం లాభం లభన్తోపి ‘‘సున్దరో అయ’’న్తి తత్థ దిట్ఠియా పసంసితో వా పన హోతి తం వాదం పరిసాయ మజ్ఝే దీపేత్వా, తతో సో తేన జయత్థేన తుట్ఠిం వా దన్తవిదంసకం వా ఆపజ్జన్తో హసతి, మానేన చ ఉణ్ణమతి. కిం కారణం? యస్మా తం జయత్థం పప్పుయ్య యథామానో జాతో, ఏవం ఉణ్ణమతో చ యా ఉణ్ణతీతి గాథా. తత్థ మానాతిమానం వదతే పనేసోతి ఏసో పన తం ఉణ్ణతిం ‘‘విఘాతభూమీ’’తి అబుజ్ఝమానో మానఞ్చ అతిమానఞ్చ వదతియేవ.
౮౩౮. ఏవం వాదే దోసం దస్సేత్వా ఇదాని తస్స వాదం అసమ్పటిచ్ఛన్తో ‘‘సూరో’’తి గాథమాహ. తత్థ రాజఖాదాయాతి రాజఖాదనీయేన, భత్తవేతనేనాతి వుత్తం హోతి. అభిగజ్జమేతి పటిసూరమిచ్ఛన్తి యథా సో పటిసూరం ఇచ్ఛన్తో అభిగజ్జన్తో ఏతి, ఏవం దిట్ఠిగతికో దిట్ఠిగతికన్తి దస్సేతి. యేనేవ సో, తేన పలేహీతి యేన సో తుయ్హం పటిసూరో, తేన గచ్ఛ. పుబ్బేవ నత్థి యదిదం యుధాయాతి యం పన ఇదం కిలేసజాతం యుద్ధాయ సియా, తం ఏతం పుబ్బేవ నత్థి, బోధిమూలేయేవ పహీనన్తి దస్సేతి. సేసగాథా పాకటసమ్బన్ధాయేవ.
౮౩౯-౪౦. తత్థ వివాదయన్తీతి వివదన్తి. పటిసేనికత్తాతి పటిలోమకారకో. విసేనికత్వాతి కిలేససేనం వినాసేత్వా. కిం లభేథోతి పటిమల్లం కిం లభిస్ససి. పసూరాతి తం పరిబ్బాజకం ఆలపతి. యేసీధ నత్థీతి యేసం ఇధ నత్థి.
౮౪౧. పవితక్కన్తి ‘‘జయో ను ఖో మే భవిస్సతీ’’తి ఆదీని వితక్కేన్తో. ధోనేన యుగం సమాగమాతి ధుతకిలేసేన బుద్ధేన సద్ధిం యుగగ్గాహం సమాపన్నో. న హి త్వం సక్ఖసి సమ్పయాతవేతి కోత్థుకాదయో వియ సీహాదీహి, ధోనేన సహ యుగం గహేత్వా ఏకపదమ్పి సమ్పయాతుం యుగగ్గాహమేవ వా సమ్పాదేతుం న సక్ఖిస్ససీతి. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవాతి.
పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ
సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ పసూరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. మాగణ్డియసుత్తవణ్ణనా
౮౪౨. దిస్వాన తణ్హన్తి మాగణ్డియసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరన్తో పచ్చూససమయే బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో కురూసు కమ్మాసధమ్మనిగమవాసినో మాగణ్డియస్స నామ బ్రాహ్మణస్స సపజాపతికస్స అరహత్తూపనిస్సయం దిస్వా తావదేవ సావత్థితో తత్థ గన్త్వా కమ్మాసధమ్మస్స అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం వనసణ్డే నిసీది సువణ్ణోభాసం ముఞ్చమానో. మాగణ్డియోపి తఙ్ఖణం తత్థ ముఖధోవనత్థం గతో సువణ్ణోభాసం దిస్వా ‘‘కిం ఇద’’న్తి ఇతో చితో చ పేక్ఖమానో భగవన్తం దిస్వా అత్తమనో అహోసి. తస్స కిర ధీతా సువణ్ణవణ్ణా, తం బహూ ఖత్తియకుమారాదయో వారయన్తా న లభన్తి. బ్రాహ్మణో ఏవంలద్ధికో హోతి ‘‘సమణస్సేవ నం సువణ్ణవణ్ణస్స దస్సామీ’’తి. సో భగవన్తం దిస్వా ‘‘అయం మే ధీతాయ సమానవణ్ణో, ఇమస్స నం దస్సామీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేసి. తస్మా దిస్వావ అత్తమనో అహోసి. సో వేగేన ఘరం గన్త్వా బ్రాహ్మణిం ఆహ – ‘‘భోతి భోతి మయా ధీతాయ సమానవణ్ణో పురిసో దిట్ఠో, అలఙ్కరోహి దారికం, తస్స నం దస్సామా’’తి. బ్రాహ్మణియా దారికం గన్ధోదకేన న్హాపేత్వా వత్థపుప్ఫాలఙ్కారాదీహి అలఙ్కరోన్తియా ఏవ భగవతో భిక్ఖాచారవేలా సమ్పత్తా. అథ భగవా కమ్మాసధమ్మం పిణ్డాయ పావిసి.
తేపి ఖో ధీతరం గహేత్వా భగవతో నిసిన్నోకాసం అగమంసు. తత్థ భగవన్తం అదిస్వా బ్రాహ్మణీ ఇతో చితో చ విలోకేన్తీ భగవతో నిసజ్జట్ఠానం తిణసన్థారకం అద్దస. బుద్ధానఞ్చ అధిట్ఠానబలేన నిసిన్నోకాసో పదనిక్ఖేపో చ అబ్యాకులా హోన్తి. సా బ్రాహ్మణం ఆహ – ‘‘ఏస, బ్రాహ్మణ, తస్స తిణసన్థారో’’తి? ‘‘ఆమ, భోతీ’’తి. ‘‘తేన హి, బ్రాహ్మణ, అమ్హాకం ఆగమనకమ్మం న సమ్పజ్జిస్సతీ’’తి. ‘‘కస్మా భోతీ’’తి? ‘‘పస్స, బ్రాహ్మణ, అబ్యాకులో తిణసన్థారో, నేసో కామభోగినో పరిభుత్తో’’తి. బ్రాహ్మణో ‘‘మా, భోతి మఙ్గలే పరియేసియమానే అవమఙ్గలం అభణీ’’తి ఆహ. పునపి బ్రాహ్మణీ ఇతో చితో చ విచరన్తీ భగవతో పదనిక్ఖేపం దిస్వా బ్రాహ్మణం ఆహ ‘‘అయం తస్స పదనిక్ఖేపో’’తి? ‘‘ఆమ, భోతీ’’తి. ‘‘పస్స, బ్రాహ్మణ, పదనిక్ఖేపం, నాయం సత్తో కామేసు గధితో’’తి. ‘‘కథం త్వం భోతి జానాసీ’’తి చ వుత్తా అత్తనో ఞాణబలం దస్సేన్తీ ఆహ –
‘‘రత్తస్స హి ఉక్కుటికం పదం భవే,
దుట్ఠస్స హోతి అనుకడ్ఢితం పదం;
మూళ్హస్స హోతి సహసానుపీళితం,
వివట్టచ్ఛదస్స ఇదమీదిసం పద’’న్తి. (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౬౦-౨౬౧; ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౨ సామావతీవత్థు; విసుద్ధి. ౧.౪౫);
అయఞ్చరహి తేసం కథా విప్పకతా, అథ భగవా కతభత్తకిచ్చో తమేవ వనసణ్డం ఆగతో. బ్రాహ్మణీ భగవతో వరలక్ఖణఖచితం బ్యామప్పభాపరిక్ఖిత్తం రూపం దిస్వా బ్రాహ్మణం ఆహ – ‘‘ఏస తయా, బ్రాహ్మణ, దిట్ఠో’’తి? ‘‘ఆమ భోతీ’’తి. ‘‘ఆగతకమ్మం న సమ్పజ్జిస్సతేవ, ఏవరూపో నామ కామే పరిభుఞ్జిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి. తేసం ఏవం వదన్తానఞ్ఞేవ భగవా తిణసన్థారకే నిసీది. అథ బ్రాహ్మణో ధీతరం వామేన హత్థేన గహేత్వా కమణ్డలుం దక్ఖిణేన హత్థేన గహేత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘భో, పబ్బజిత, త్వఞ్చ సువణ్ణవణ్ణో అయఞ్చ దారికా, అనుచ్ఛవికా ఏసా తవ, ఇమాహం భోతో భరియం పోసావనత్థాయ దమ్మీ’’తి వత్వా భగవతో సన్తికం గన్త్వా దాతుకామో అట్ఠాసి. భగవా బ్రాహ్మణం అనాలపిత్వా అఞ్ఞేన సద్ధిం సల్లపమానో వియ ‘‘దిస్వాన తణ్హ’’న్తి ఇమం గాథం అభాసి.
తస్సత్థో – అజపాలనిగ్రోధమూలే నానారూపాని నిమ్మినిత్వా అభికామమాగతం మారధీతరం దిస్వాన తణ్హం అరతిం రగఞ్చ ఛన్దమత్తమ్పి మే మేథునస్మిం నాహోసి, కిమేవిదం ఇమిస్సా దారికాయ ముత్తకరీసపుణ్ణం రూపం దిస్వా భవిస్సతి సబ్బథా పాదాపి నం సమ్ఫుసితుం న ఇచ్ఛే, కుతోనేన సంవసితున్తి.
౮౪౩. తతో మాగణ్డియో ‘‘పబ్బజితా నామ మానుసకే కామే పహాయ దిబ్బకామత్థాయ పబ్బజన్తి, అయఞ్చ దిబ్బేపి కామే న ఇచ్ఛతి, ఇదమ్పి ఇత్థిరతనం, కా ను అస్స దిట్ఠీ’’తి పుచ్ఛితుం దుతియం గాథమాహ. తత్థ ఏతాదిసం చే రతనన్తి దిబ్బిత్థిరతనం సన్ధాయ భణతి, నారిన్తి అత్తనో ధీతరం సన్ధాయ. దిట్ఠిగతం సీలవతం ను జీవితన్తి దిట్ఠిఞ్చ సీలఞ్చ వతఞ్చ జీవితఞ్చ. భవూపపత్తిఞ్చ వదేసి కీదిసన్తి అత్తనో భవూపపత్తిఞ్చ కీదిసం వదసీతి.
౮౪౪. ఇతో పరా ద్వే గాథా విసజ్జనపుచ్ఛానయేన పవత్తత్తా పాకటసమ్బన్ధాయేవ. తాసు పఠమగాథాయ సఙ్ఖేపత్థో – తస్స మయ్హం, మాగణ్డియ, ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతధమ్మేసు నిచ్ఛినిత్వా ‘‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’న్తి ఏవం ఇదం వదామీతి సముగ్గహితం న హోతి నత్థి న విజ్జతి. కింకారణా? అహఞ్హి పస్సన్తో దిట్ఠీసు ఆదీనవం కఞ్చి దిట్ఠిం అగ్గహేత్వా సచ్చాని పవిచినన్తో అజ్ఝత్తం రాగాదీనం సన్తిభావేన అజ్ఝత్తసన్తిసఙ్ఖాతం నిబ్బానమేవ అద్దసన్తి.
౮౪౫. దుతియగాథాయ సఙ్ఖేపత్థో – యానిమాని దిట్ఠిగతాని తేహి తేహి సత్తేహి వినిచ్ఛినిత్వా గహితత్తా వినిచ్ఛయాతి చ అత్తనో పచ్చయేహి అభిసఙ్ఖతభావాదినా నయేన పకప్పితాని చాతి వుచ్చన్తి. తే త్వం ముని దిట్ఠిగతధమ్మే అగ్గహేత్వా అజ్ఝత్తసన్తీతి యమేతమత్థం బ్రూసి, ఆచిక్ఖ మే, కథం ను ధీరేహి పవేదితం కథం పకాసితం ధీరేహి తం పదన్తి.
౮౪౬. అథస్స భగవా యథా యేన ఉపాయేన తం పదం ధీరేహి పకాసితం, తం ఉపాయం సపటిపక్ఖం దస్సేన్తో ‘‘న దిట్ఠియా’’తి గాథమాహ. తత్థ ‘‘న దిట్ఠియా’’తిఆదీహి దిట్ఠిసుతిఅట్ఠసమాపత్తిఞాణబాహిరసీలబ్బతాని పటిక్ఖిపతి. ‘‘సుద్ధిమాహా’’తి ఏత్థ వుత్తం ఆహ-సద్దం సబ్బత్థ నకారేన సద్ధిం యోజేత్వా పురిసబ్యత్తయం కత్వా ‘‘దిట్ఠియా సుద్ధిం నాహం కథేమీ’’తి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. యథా చేత్థ, ఏవం ఉత్తరపదేసుపి. తత్థ చ అదిట్ఠియా నాహాతి దసవత్థుకం సమ్మాదిట్ఠిం వినా న కథేమి. తథా అస్సుతియాతి నవఙ్గం సవనం వినా. అఞాణాతి కమ్మస్స కతసచ్చానులోమికఞాణం వినా. అసీలతాతి పాతిమోక్ఖసంవరం వినా. అబ్బతాతి ధుతఙ్గవతం వినా. నోపి తేనాతి తేసు ఏకమేకేన దిట్ఠిఆదిమత్తేనాపి నో కథేమీతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. ఏతే చ నిస్సజ్జ అనుగ్గహాయాతి ఏతే చ పురిమే దిట్ఠిఆదిభేదే కణ్హపక్ఖియే ధమ్మే సముగ్ఘాతకరణేన నిస్సజ్జ, పచ్ఛిమే అదిట్ఠిఆదిభేదే సుక్కపక్ఖియే అతమ్మయతాపజ్జనేన అనుగ్గహాయ. సన్తో అనిస్సాయ భవం న జప్పేతి ఇమాయ పటిపత్తియా రాగాదివూపసమేన సన్తో చక్ఖాదీసు కఞ్చి ధమ్మం అనిస్సాయ ఏకమ్పి భవం అపిహేతుం అపత్థేతుం సమత్థో సియా, అయమస్స అజ్ఝత్తసన్తీతి అధిప్పాయో.
౮౪౭. ఏవం వుత్తే వచనత్థం అసల్లక్ఖేన్తో మాగణ్డియో ‘‘నో చే కిరా’’తి గాథమాహ. తత్థ దిట్ఠాదీని వుత్తనయానేవ. కణ్హపక్ఖియానియేవ పన సన్ధాయ ఉభయత్రాపి ఆహ. ఆహ-సద్దం పన నోచేకిర-సద్దేన యోజేత్వా ‘‘నో చే కిరాహ నో చే కిర కథేసీ’’తి ఏవం అత్థో దట్ఠబ్బో. మోముహన్తి అతిమూళ్హం, మోహనం వా. పచ్చేన్తీతి జానన్తి.
౮౪౮. అథస్స భగవా తం దిట్ఠిం నిస్సాయ పుచ్ఛం పటిక్ఖిపన్తో ‘‘దిట్ఠిఞ్చ నిస్సాయా’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – త్వం, మాగణ్డియ, దిట్ఠిం నిస్సాయ పునప్పునం పుచ్ఛమానో యాని తే దిట్ఠిగతాని సముగ్గహితాని, తేస్వేవ సముగ్గహీతేసు ఏవం పమోహం ఆగతో, ఇతో చ మయా వుత్తఅజ్ఝత్తసన్తితో పటిపత్తితో ధమ్మదేసనతో వా అణుమ్పి యుత్తసఞ్ఞం న పస్ససి, తేన కారణేన త్వం ఇమం ధమ్మం మోముహతో పస్ససీతి.
౮౪౯. ఏవం సముగ్గహితేసు పమోహేన మాగణ్డియస్స వివాదాపత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని తేసు అఞ్ఞేసు చ ధమ్మేసు విగతప్పమోహస్స అత్తనో నిబ్బివాదతం దస్సేన్తో ‘‘సమో విసేసీ’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – యో ఏవం తివిధమానేన వా దిట్ఠియా వా మఞ్ఞతి, సో తేన మానేన తాయ దిట్ఠియా తేన వా పుగ్గలేన వివదేయ్య. యో పన అమ్హాదిసో ఇమాసు తీసు విధాసు అవికమ్పమానో, సమో విసేసీతి న తస్స హోతి, న చ హీనోతి పాఠసేసో.
౮౫౦. కిఞ్చ భియ్యో – సచ్చన్తి సోతి గాథా. తస్సత్థో – సో ఏవరూపో పహీనమానదిట్ఠికో మాదిసో బాహితపాపత్తాదినా నయేన బ్రాహ్మణో ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి కిం వదేయ్య కిం వత్థుం భణేయ్య, కేన వా కారణేన భణేయ్య, ‘‘మయ్హం సచ్చం, తుయ్హం ముసా’’తి వా కేన మానేన దిట్ఠియా పుగ్గలేన వా వివదేయ్య? యస్మిం మాదిసే ఖీణాసవే ‘‘సదిసోహమస్మీ’’తి పవత్తియా సమం వా, ఇతరద్వయభావేన పవత్తియా విసమం వా మఞ్ఞితం నత్థి, సో సమానాదీసు కేన వాదం పటిసంయుజేయ్య పటిప్ఫరేయ్యాతి. నను ఏకంసేనేవ ఏవరూపో పుగ్గలో – ఓకం పహాయాతి గాథా?
౮౫౧. తత్థ ఓకం పహాయాతి రూపవత్థాదివిఞ్ఞాణస్స ఓకాసం తత్ర ఛన్దరాగప్పహానేన ఛడ్డేత్వా. అనికేతసారీతి రూపనిమిత్తనికేతాదీని తణ్హావసేన అసరన్తో. గామే అకుబ్బం ముని సన్థవానీతి గామే గిహిసన్థవాని అకరోన్తో. కామేహి రిత్తోతి కామేసు ఛన్దరాగాభావేన సబ్బకామేహి పుథుభూతో. అపురేక్ఖరానోతి ఆయతిం అత్తభావం అనభినిబ్బత్తేన్తో. కథం న విగ్గయ్హ జనేన కయిరాతి జనేన సద్ధిం విగ్గాహికకథం న కథేయ్య. సో ఏవరూపో – యేహి వివిత్తోతి గాథా.
౮౫౨. తత్థ యేహీతి యేహి దిట్ఠిగతేహి. వివిత్తో విచరేయ్యాతి రిత్తో చరేయ్య. న తాని ఉగ్గయ్హ వదేయ్య నాగోతి ‘‘ఆగుం న కరోతీ’’తిఆదినా (చూళని. భద్రావుధమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౭౦; పారాయనానుగీతిగాథానిద్దేస ౧౦౨) నయేన నాగో తాని దిట్ఠిగతాని ఉగ్గహేత్వా న వదేయ్య. జలమ్బుజన్తి జలసఞ్ఞితే అమ్బుమ్హి జాతం కణ్టకనాళం వారిజం, పదుమన్తి వుత్తం హోతి. యథా జలేన పఙ్కేన చ నూపలిత్తన్తి తం పదుమం యథా జలేన చ పఙ్కేన చ అనుపలిత్తం హోతి, ఏవం ముని సన్తివాదో అగిద్ధోతి ఏవం అజ్ఝత్తసన్తివాదో ముని గేధాభావేన అగిద్ధో. కామే చ లోకే చ అనూపలిత్తోతి దువిధేపి కామే అపాయాదికే చ లోకే ద్వీహిపి లేపేహి అనుపలిత్తో హోతి.
౮౫౩. కిఞ్చ భియ్యో – న వేదగూతి గాథా. తత్థ న వేదగూ దిట్ఠియాయకోతి చతుమగ్గవేదగూ మాదిసో దిట్ఠియాయకో న హోతి, దిట్ఠియా గచ్ఛన్తో వా, తం సారతో పచ్చేన్తో వా న హోతి. తత్థ వచనత్థో – యాయతీతి యాయకో, కరణవచనేన దిట్ఠియా యాతీతి దిట్ఠియాయకో. ఉపయోగత్థే సామివచనేన దిట్ఠియా యాతీతిపి దిట్ఠియాయకో. న ముతియా స మానమేతీతి ముతరూపాదిభేదాయ ముతియాపి సో మానం న ఏతి. న హి తమ్మయో సోతి తణ్హాదిట్ఠివసేన తమ్మయో హోతి తప్పరాయణో, అయం పన న తాదిసో. న కమ్మునా నోపి సుతేన నేయ్యోతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదినా కమ్మునా వా సుతసుద్ధిఆదినా సుతేన వా సో నేతబ్బో న హోతి. అనూపనీతో స నివేసనేసూతి సో ద్విన్నమ్పి ఉపయానం పహీనత్తా సబ్బేసు తణ్హాదిట్ఠినివేసనేసు అనూపనీతో. తస్స చ ఏవంవిధస్స – సఞ్ఞావిరత్తస్సాతి గాథా.
౮౫౪. తత్థ సఞ్ఞావిరత్తస్సాతి నేక్ఖమ్మసఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయ భావనాయ పహీనకామాదిసఞ్ఞస్స. ఇమినా పదేన ఉభతోభాగవిముత్తో సమథయానికో అధిప్పేతో. పఞ్ఞావిముత్తస్సాతి విపస్సనాపుబ్బఙ్గమాయ భావనాయ సబ్బకిలేసేహి విముత్తస్స. ఇమినా సుక్ఖవిపస్సకో అధిప్పేతో. సఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిఞ్చ యే అగ్గహేసుం, తే ఘట్టయన్తా విచరన్తి లోకేతి యే కామసఞ్ఞాదికం సఞ్ఞం అగ్గహేసుం, తే విసేసతో గహట్ఠా కామాధికరణం, యే చ దిట్ఠిం అగ్గహేసుం, తే విసేసతో పబ్బజితా ధమ్మాధికరణం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘట్టేన్తా విచరన్తీతి. సేసమేత్థ యం అవుత్తం, తం వుత్తానుసారేనేవ వేదితబ్బం. దేసనాపరియోసానే బ్రాహ్మణో చ బ్రాహ్మణీ చ పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణింసూతి.
పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ
సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ మాగణ్డియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. పురాభేదసుత్తవణ్ణనా
౮౫౫. కథందస్సీతి పురాభేదసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? ఇమస్స సుత్తస్స ఇతో పరేసఞ్చ పఞ్చన్నం కలహవివాదచూళబ్యూహమహాబ్యూహతువటకఅత్తదణ్డసుత్తానం సమ్మాపరిబ్బాజనీయస్స ఉప్పత్తియం వుత్తనయేనేవ సామఞ్ఞతో ఉప్పత్తి వుత్తా. విసేసతో పన యథేవ తస్మిం మహాసమయే రాగచరితదేవతానం సప్పాయవసేన ధమ్మం దేసేతుం నిమ్మితబుద్ధేన అత్తానం పుచ్ఛాపేత్వా సమ్మాపరిబ్బాజనీయసుత్తమభాసి, ఏవం తస్మింయేవ మహాసమయే ‘‘కిం ను ఖో పురా సరీరభేదా కత్తబ్బ’’న్తి ఉప్పన్నచిత్తానం దేవతానం చిత్తం ఞత్వా తాసం అనుగ్గహత్థం అడ్ఢతేళసభిక్ఖుసతపరివారం నిమ్మితబుద్ధం ఆకాసేన ఆనేత్వా తేన అత్తానం పుచ్ఛాపేత్వా ఇమం సుత్తమభాసి.
తత్థ పుచ్ఛాయ తావ సో నిమ్మితో కథందస్సీతి అధిపఞ్ఞం కథంసీలోతి అధిసీలం, ఉపసన్తోతి అధిచిత్తం పుచ్ఛతి. సేసం పాకటమేవ.
౮౫౬. విస్సజ్జనే పన భగవా సరూపేన అధిపఞ్ఞాదీని అవిస్సజ్జేత్వావ అధిపఞ్ఞాదిప్పభావేన యేసం కిలేసానం ఉపసమా ‘‘ఉపసన్తో’’తి వుచ్చతి, నానాదేవతానం ఆసయానులోమేన తేసం ఉపసమమేవ దీపేన్తో ‘‘వీతతణ్హో’’తిఆదికా గాథాయో అభాసి. తత్థ ఆదితో అట్ఠన్నం గాథానం ‘‘తం బ్రూమి ఉపసన్తో’’తి ఇమాయ గాథాయ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. తతో పరాసం ‘‘స వే సన్తోతి వుచ్చతీ’’తి ఇమినా సబ్బపచ్ఛిమేన పదేన.
అనుపదవణ్ణనానయేన చ – వీతతణ్హో పురా భేదాతి యో సరీరభేదా పుబ్బమేవ పహీనతణ్హో. పుబ్బమన్తమనిస్సితోతి అతీతద్ధాదిభేదం పుబ్బన్తమనిస్సితో. వేమజ్ఝేనుపసఙ్ఖేయ్యోతి పచ్చుప్పన్నేపి అద్ధని ‘‘రత్తో’’తిఆదినా నయేన న ఉపసఙ్ఖాతబ్బో. తస్స నత్థి పురక్ఖతన్తి తస్స అరహతో ద్విన్నం పురేక్ఖారానం అభావా అనాగతే అద్ధని పురక్ఖతమ్పి నత్థి, తం బ్రూమి ఉపసన్తోతి ఏవమేత్థ యోజనా వేదితబ్బా. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఇతో పరం పన యోజనం అదస్సేత్వా అనుత్తానపదవణ్ణనంయేవ కరిస్సామ.
౮౫౭. అసన్తాసీతి తేన తేన అలాభకేన అసన్తసన్తో. అవికత్థీతి సీలాదీహి అవికత్థనసీలో. అకుక్కుచోతి హత్థకుక్కుచాదివిరహితో. మన్తభాణీతి మన్తాయ పరిగ్గహేత్వా వాచం భాసితా. అనుద్ధతోతి ఉద్ధచ్చవిరహితో. స వే వాచాయతోతి సో వాచాయ యతో సంయతో చతుదోసవిరహితం వాచం భాసితా హోతి.
౮౫౮. నిరాసత్తీతి నిత్తణ్హో. వివేకదస్సీ ఫస్సేసూతి పచ్చుప్పన్నేసు చక్ఖుసమ్ఫస్సాదీసు అత్తాదిభావవివేకం పస్సతి. దిట్ఠీసు చ న నీయతీతి ద్వాసట్ఠిదిట్ఠీసు కాయచి దిట్ఠియా న నీయతి.