౫. పారాయనవగ్గో

వత్థుగాథావణ్ణనా

౯౮౩. కోసలానం పురా రమ్మాతి పారాయనవగ్గస్స వత్థుగాథా. తాసం ఉప్పత్తి – అతీతే కిర బారాణసివాసీ ఏకో రుక్ఖవడ్ఢకీ సకే ఆచరియకే అదుతియో, తస్స సోళస సిస్సా, ఏకమేకస్స సహస్సం అన్తేవాసికా. ఏవం తే సత్తరసాధికసోళససహస్సా ఆచరియన్తేవాసినో సబ్బేపి బారాణసిం ఉపనిస్సాయ జీవికం కప్పేన్తా పబ్బతసమీపం గన్త్వా రుక్ఖే గహేత్వా తత్థేవ నానాపాసాదవికతియో నిట్ఠాపేత్వా కుల్లం బన్ధిత్వా గఙ్గాయ బారాణసిం ఆనేత్వా సచే రాజా అత్థికో హోతి, రఞ్ఞో, ఏకభూమికం వా…పే… సత్తభూమికం వా పాసాదం యోజేత్వా దేన్తి. నో చే, అఞ్ఞేసమ్పి వికిణిత్వా పుత్తదారం పోసేన్తి. అథ నేసం ఏకదివసం ఆచరియో ‘‘న సక్కా వడ్ఢకికమ్మేన నిచ్చం జీవికం కప్పేతుం, దుక్కరఞ్హి జరాకాలే ఏతం కమ్మ’’న్తి చిన్తేత్వా అన్తేవాసికే ఆమన్తేసి – ‘‘తాతా, ఉదుమ్బరాదయో, అప్పసారరుక్ఖే ఆనేథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా ఆనయింసు. సో తేహి కట్ఠసకుణం కత్వా తస్స అబ్భన్తరం పవిసిత్వా యన్తం పూరేసి. కట్ఠసకుణో సుపణ్ణరాజా వియ ఆకాసం లఙ్ఘిత్వా వనస్స ఉపరి చరిత్వా అన్తేవాసీనం పురతో ఓరుహి. అథ ఆచరియో సిస్సే ఆహ – ‘‘తాతా, ఈదిసాని కట్ఠవాహనాని కత్వా సక్కా సకలజమ్బుదీపే రజ్జం గహేతుం, తుమ్హేపి, తాతా, ఏతాని కరోథ, రజ్జం గహేత్వా జీవిస్సామ, దుక్ఖం వడ్ఢకిసిప్పేన జీవితు’’న్తి. తే తథా కత్వా ఆచరియస్స పటివేదేసుం. తతో నే ఆచరియో ఆహ – ‘‘కతమం, తాతా, రజ్జం గణ్హామా’’తి? ‘‘బారాణసిరజ్జం ఆచరియా’’తి. ‘‘అలం, తాతా, మా ఏతం రుచ్చి, మయఞ్హి తం గహేత్వాపి ‘వడ్ఢకిరాజా వడ్ఢకియువరాజా’తి వడ్ఢకివాదా న ముచ్చిస్సామ, మహన్తో జమ్బుదీపో, అఞ్ఞత్థ గచ్ఛామా’’తి.

తతో సపుత్తదారా కట్ఠవాహనాని, అభిరుహిత్వా సజ్జావుధా హుత్వా హిమవన్తాభిముఖా గన్త్వా హిమవతి అఞ్ఞతరం నగరం పవిసిత్వా రఞ్ఞో నివేసనేయేవ పచ్చుట్ఠహంసు. తే తత్థ రజ్జం గహేత్వా ఆచరియం రజ్జే అభిసిఞ్చింసు. సో ‘‘కట్ఠవాహనో రాజా’’తి పాకటో అహోసి. తమ్పి నగరం తేన గహితత్తా ‘‘కట్ఠవాహననగర’’న్త్వేవ నామం లభి, తథా సకలరట్ఠమ్పి. కట్ఠవాహనో రాజా ధమ్మికో అహోసి, తథా యువరాజా అమచ్చట్ఠానేసు చ ఠపితా సోళస సిస్సా. తం రట్ఠం రఞ్ఞా చతూహి సఙ్గహవత్థూహి సఙ్గయ్హమానం అతివియ ఇద్ధం ఫీతం నిరుపద్దవఞ్చ అహోసి. నాగరా జానపదా రాజానఞ్చ రాజపరిసఞ్చ అతివియ మమాయింసు ‘‘భద్దకో నో రాజా లద్ధో, భద్దికా రాజపరిసా’’తి.

అథేకదివసం మజ్ఝిమదేసతో వాణిజా భణ్డం గహేత్వా కట్ఠవాహననగరం ఆగమంసు పణ్ణాకారఞ్చ గహేత్వా రాజానం పస్సింసు. రాజా ‘‘కుతో ఆగతత్థా’’తి సబ్బం పుచ్ఛి. ‘‘బారాణసితో దేవా’’తి. సో తత్థ సబ్బం పవత్తిం పుచ్ఛిత్వా – ‘‘తుమ్హాకం రఞ్ఞా సద్ధిం మమ మిత్తభావం కరోథా’’తి ఆహ. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛింసు. సో తేసం పరిబ్బయం దత్వా గమనకాలే సమ్పత్తే పున ఆదరేన వత్వా విస్సజ్జేసి. తే బారాణసిం గన్త్వా తస్స రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా ‘‘కట్ఠవాహనరట్ఠా ఆగతానం వాణిజకానం అజ్జతగ్గే సుఙ్కం ముఞ్చామీ’’తి భేరిం చరాపేత్వా ‘‘అత్థు మే కట్ఠవాహనో మిత్తో’’తి ద్వేపి అదిట్ఠమిత్తా అహేసుం. కట్ఠవాహనోపి చ సకనగరే భేరిం చరాపేసి – ‘‘అజ్జతగ్గే బారాణసితో ఆగతానం వాణిజకానం సుఙ్కం ముఞ్చామి, పరిబ్బయో చ నేసం దాతబ్బో’’తి. తతో బారాణసిరాజా కట్ఠవాహనస్స లేఖం పేసేసి ‘‘సచే తస్మిం జనపదే దట్ఠుం వా సోతుం వా అరహరూపం కిఞ్చి అచ్ఛరియం ఉప్పజ్జతి, అమ్హేపి దక్ఖాపేతు చ సావేతు చా’’తి. సోపిస్స తథేవ పటిలేఖం పేసేసి. ఏవం తేసం కతికం కత్వా వసన్తానం కదాచి కట్ఠవాహనస్స అతిమహగ్ఘా అచ్చన్తసుఖుమా కమ్బలా ఉప్పజ్జింసు బాలసూరియరస్మిసదిసా వణ్ణేన. తే దిస్వా రాజా ‘‘మమ సహాయస్స పేసేమీ’’తి దన్తకారేహి అట్ఠ దన్తకరణ్డకే లిఖాపేత్వా తేసు కరణ్డకేసు తే కమ్బలే పక్ఖిపిత్వా లాఖాచరియేహి బహి లాఖాగోళకసదిసే కారాపేత్వా అట్ఠపి లాఖాగోళకే సముగ్గే పక్ఖిపిత్వా వత్థేన వేఠేత్వా రాజముద్దికాయ లఞ్ఛేత్వా ‘‘బారాణసిరఞ్ఞో దేథా’’తి అమచ్చే పేసేసి. లేఖఞ్చ అదాసి ‘‘అయం పణ్ణాకారో నగరమజ్ఝే అమచ్చపరివుతేన పేక్ఖితబ్బో’’తి.

తే గన్త్వా బారాణసిరఞ్ఞో అదంసు. సో లేఖం వాచేత్వా అమచ్చే సన్నిపాతేత్వా నగరమజ్ఝే రాజఙ్గణే లఞ్ఛనం భిన్దిత్వా పలివేఠనం అపనేత్వా సముగ్గం వివరిత్వా అట్ఠ లాఖాగోళకే దిస్వా ‘‘మమ సహాయో లాఖాగోళకేహి కీళనకబాలకానం వియ మయ్హం లాఖాగోళకే పేసేసీ’’తి మఙ్కు హుత్వా ఏకం లాఖాగోళకం అత్తనో నిసిన్నాసనే పహరి. తావదేవ లాఖా పరిపతి, దన్తకరణ్డకో వివరం దత్వా ద్వేభాగో అహోసి. సో అబ్భన్తరే కమ్బలం దిస్వా ఇతరేపి వివరి సబ్బత్థ తథేవ అహోసి. ఏకమేకో కమ్బలో దీఘతో సోళసహత్థో విత్థారతో అట్ఠహత్థో. పసారితే కమ్బలే రాజఙ్గణం సూరియప్పభాయ ఓభాసితమివ అహోసి. తం దిస్వా మహాజనో అఙ్గులియో విధుని, చేలుక్ఖేపఞ్చ అకాసి, ‘‘అమ్హాకం రఞ్ఞో అదిట్ఠసహాయో కట్ఠవాహనరాజా ఏవరూపం పణ్ణాకారం పేసేసి, యుత్తం ఏవరూపం మిత్తం కాతు’’న్తి అత్తమనో అహోసి. రాజా వోహారికే పక్కోసాపేత్వా ఏకమేకం కమ్బలం అగ్ఘాపేసి, సబ్బేపి అనగ్ఘా అహేసుం. తతో చిన్తేసి – ‘‘పచ్ఛా పేసేన్తేన పఠమం పేసితపణ్ణాకారతో అతిరేకం పేసేతుం వట్టతి, సహాయేన చ మే అనగ్ఘో పణ్ణాకారో పేసితో, కిం ను, ఖో, అహం సహాయస్స పేసేయ్య’’న్తి? తేన చ సమయేన కస్సపో భగవా ఉప్పజ్జిత్వా బారాణసియం విహరతి. అథ రఞ్ఞో ఏతదహోసి – ‘‘వత్థుత్తయరతనతో అఞ్ఞం ఉత్తమరతనం నత్థి, హన్దాహం వత్థుత్తయరతనస్స ఉప్పన్నభావం సహాయస్స పేసేమీ’’తి. సో –

‘‘బుద్ధో లోకే సముప్పన్నో, హితాయ సబ్బపాణినం;

ధమ్మో లోకే సముప్పన్నో, సుఖాయ సబ్బపాణినం;

సఙ్ఘో లోకే సముప్పన్నో, పుఞ్ఞక్ఖేత్తం అనుత్తర’’న్తి. –

ఇమం గాథం, యావ అరహత్తం, తావ ఏకభిక్ఖుస్స పటిపత్తిఞ్చ సువణ్ణపట్టే జాతిహిఙ్గులకేన లిఖాపేత్వా సత్తరతనమయే సముగ్గే పక్ఖిపిత్వా తం సముగ్గం మణిమయే సముగ్గే, మణిమయం మసారగల్లమయే, మసారగల్లమయం లోహితఙ్గమయే, లోహితఙ్గమయం, సువణ్ణమయే, సువణ్ణమయం రజతమయే, రజతమయం దన్తమయే, దన్తమయం సారమయే, సారమయం సముగ్గం పేళాయ పక్ఖిపిత్వా పేళం దుస్సేన వేఠేత్వా లఞ్ఛేత్వా మత్తవరవారణం సోవణ్ణద్ధజం సోవణ్ణాలఙ్కార హేమజాలసఞ్ఛన్నం కారేత్వా తస్సుపరి పల్లఙ్కం పఞ్ఞాపేత్వా పల్లఙ్కే పేళం ఆరోపేత్వా సేతచ్ఛత్తేన ధారియమానేన సబ్బగన్ధపుప్ఫాదీహి పూజాయ కరియమానాయ సబ్బతాళావచరేహి థుతిసతాని గాయమానేహి యావ అత్తనో రజ్జసీమా, తావ మగ్గం అలఙ్కారాపేత్వా సయమేవ నేసి. తత్ర చ ఠత్వా సామన్తరాజూనం పణ్ణాకారం పేసేసి – ‘‘ఏవం సక్కరోన్తేహి అయం పణ్ణాకారో పేసేతబ్బో’’తి. తం సుత్వా తే తే రాజానో పటిమగ్గం ఆగన్త్వా యావ కట్ఠవాహనస్స రజ్జసీమా, తావ నయింసు.

కట్ఠవాహనోపి సుత్వా పటిమగ్గం ఆగన్త్వా తథేవ పూజేన్తో నగరం పవేసేత్వా అమచ్చే చ నాగరే చ సన్నిపాతాపేత్వా రాజఙ్గణే పలివేఠనదుస్సం అపనేత్వా పేళం వివరిత్వా పేళాయ సముగ్గం పస్సిత్వా అనుపుబ్బేన సబ్బసముగ్గే వివరిత్వా సువణ్ణపట్టే లేఖం పస్సిత్వా ‘‘కప్పసతసహస్సేహి అతిదుల్లభం మమ సహాయో పణ్ణాకారరతనం పేసేసీ’’తి అత్తమనో హుత్వా ‘‘అసుతపుబ్బం వత సుణిమ్హా ‘బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో’తి, యంనూనాహం గన్త్వా బుద్ధఞ్చ పస్సేయ్యం ధమ్మఞ్చ సుణేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా అమచ్చే ఆమన్తేసి – ‘‘బుద్ధధమ్మసఙ్ఘరతనాని కిర లోకే ఉప్పన్నాని, కిం కాతబ్బం మఞ్ఞథా’’తి. తే ఆహంసు – ‘‘ఇధేవ తుమ్హే, మహారాజ, హోథ, మయం గన్త్వా పవత్తిం జానిస్సామా’’తి.

తతో సోళససహస్సపరివారా సోళస అమచ్చా రాజానం అభివాదేత్వా ‘‘యది బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో పున దస్సనం నత్థి, యది న ఉప్పన్నో, ఆగమిస్సామా’’తి నిగ్గతా. రఞ్ఞో పన భాగినేయ్యో పచ్ఛా రాజానం వన్దిత్వా ‘‘అహమ్పి గచ్ఛామీ’’తి ఆహ. తాత, త్వం తత్థ బుద్ధుప్పాదం ఞత్వా పున ఆగన్త్వా మమ ఆరోచేహీతి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా అగమాసి. తే సబ్బేపి సబ్బత్థ ఏకరత్తివాసేన గన్త్వా బారాణసిం పత్తా. అసమ్పత్తేస్వేవ చ తేసు భగవా పరినిబ్బాయి. తే ‘‘కో బుద్ధో, కుహిం బుద్ధో’’తి సకలవిహారం ఆహిణ్డన్తా సమ్ముఖసావకే దిస్వా పుచ్ఛింసు. తే నేసం ‘‘బుద్ధో పరినిబ్బుతో’’తి ఆచిక్ఖింసు. తే ‘‘అహో దూరద్ధానం ఆగన్త్వా దస్సనమత్తమ్పి న లభిమ్హా’’తి పరిదేవమానా ‘‘కిం, భన్తే, కోచి భగవతా దిన్నఓవాదో అత్థీ’’తి పుచ్ఛింసు. ఆమ, ఉపాసకా అత్థి, సరణత్తయే పతిట్ఠాతబ్బం, పఞ్చసీలాని సమాదాతబ్బాని, అట్ఠఙ్గసమన్నాగతో ఉపోసథో ఉపవసితబ్బో, దానం దాతబ్బం, పబ్బజితబ్బన్తి. తే సుత్వా తం భాగినేయ్యం అమచ్చం ఠపేత్వా సబ్బే పబ్బజింసు. భాగినేయ్యో పరిభోగధాతుం గహేత్వా కట్ఠవాహనరట్ఠాభిముఖో పక్కామి. పరిభోగధాతు నామ బోధిరుక్ఖపత్తచీవరాదీని. అయం పన భగవతో ధమ్మకరణం ధమ్మధరం వినయధరమేకం థేరఞ్చ గహేత్వా పక్కామి, అనుపుబ్బేన చ నగరం గన్త్వా ‘‘బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో చ పరినిబ్బుత్తో చా’’తి రఞ్ఞో ఆరోచేత్వా భగవతా దిన్నోవాదం ఆచిక్ఖి. రాజా థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుత్వా విహారం కారాపేత్వా చేతియం పతిట్ఠాపేత్వా బోధిరుక్ఖం రోపేత్వా సరణత్తయే పఞ్చసు చ నిచ్చసీలేసు పతిట్ఠాయ అట్ఠఙ్గుపేతం ఉపోసథం ఉపవసన్తో దానాదీని దేన్తో యావతాయుకం ఠత్వా కామావచరదేవలోకే నిబ్బత్తి. తేపి సోళససహస్సా పబ్బజిత్వా పుథుజ్జనకాలకిరియం కత్వా తస్సేవ రఞ్ఞో పరివారా సమ్పజ్జింసు.

తే ఏకం బుద్ధన్తరం దేవలోకే ఖేపేత్వా అమ్హాకం భగవతి అనుప్పన్నేయేవ దేవలోకతో చవిత్వా ఆచరియో పసేనదిరఞ్ఞో పితు పురోహితస్స పుత్తో జాతో నామేన ‘‘బావరీ’’తి, తీహి మహాపురిసలక్ఖణేహి సమన్నాగతో తిణ్ణం వేదానం పారగూ, పితునో చ అచ్చయేన పురోహితట్ఠానే అట్ఠాసి. అవసేసాపి సోళసాధికసోళససహస్సా తత్థేవ సావత్థియా బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తా. తేసు సోళస జేట్ఠన్తేవాసినో బావరిస్స సన్తికే సిప్పం ఉగ్గహేసుం, ఇతరే సోళససహస్సా తేసంయేవ సన్తికేతి ఏవం తే పునపి సబ్బే సమాగచ్ఛింసు. మహాకోసలరాజాపి కాలమకాసి, తతో పసేనదిం రజ్జే అభిసిఞ్చింసు. బావరీ తస్సాపి పురోహితో అహోసి. రాజా పితరా దిన్నఞ్చ అఞ్ఞఞ్చ భోగం బావరిస్స అదాసి. సో హి దహరకాలే తస్సేవ సన్తికే సిప్పం ఉగ్గహేసి. తతో బావరీ రఞ్ఞో ఆరోచేసి – ‘‘పబ్బజిస్సామహం, మహారాజా’’తి. ‘‘ఆచరియ, తుమ్హేసు ఠితేసు మమ పితా ఠితో వియ హోతి, మా పబ్బజిత్థా’’తి. ‘‘అలం, మహారాజ, పబ్బజిస్సామీ’’తి. రాజా వారేతుం అసక్కోన్తో ‘‘సాయం పాతం మమ దస్సనట్ఠానే రాజుయ్యానే పబ్బజథా’’తి యాచి. ఆచరియో సోళససహస్సపరివారేహి సోళసహి సిస్సేహి సద్ధిం తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా రాజుయ్యానే వసి, రాజా చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహతి. సాయం పాతఞ్చస్స ఉపట్ఠానం గచ్ఛతి.

అథేకదివసం అన్తేవాసినో ఆచరియం ఆహంసు – ‘‘నగరసమీపే వాసో నామ మహాపలిబోధో, విజనసమ్పాతం ఆచరియ ఓకాసం గచ్ఛామ, పన్తసేనాసనవాసో నామ బహూపకారో పబ్బజితాన’’న్తి. ఆచరియో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా తిక్ఖత్తుం వారేత్వా వారేతుం అసక్కోన్తో ద్వేసతసహస్సాని కహాపణాని దత్వా ద్వే అమచ్చే ఆణాపేసి ‘‘యత్థ ఇసిగణో వాసం ఇచ్ఛతి, తత్థ అస్సమం కత్వా దేథా’’తి. తతో ఆచరియో సోళసాధికసోళససహస్సజటిలపరివుతో అమచ్చేహి అనుగ్గహమానో ఉత్తరజనపదా దక్ఖిణజనపదాభిముఖో అగమాసి. తమత్థం గహేత్వా ఆయస్మా ఆనన్దో సఙ్గీతికాలే పారాయనవగ్గస్స నిదానం ఆరోపేన్తో ఇమా గాథాయో అభాసి.

తత్థ కోసలానం పురాతి కోసలరట్ఠస్స నగరా, సావత్థితోతి వుత్తం హోతి. ఆకిఞ్చఞ్ఞన్తి అకిఞ్చనభావం, పరిగ్గహూపకరణవివేకన్తి వుత్తం హోతి.

౯౮౪. సో అస్సకస్స విసయే, అళకస్స సమాసనేతి సో బ్రాహ్మణో అస్సకస్స చ అళకస్స చాతి ద్విన్నమ్పి రాజూనం సమాసన్నే విసయే ఆసన్నే రట్ఠే, ద్విన్నమ్పి రట్ఠానం మజ్ఝేతి అధిప్పాయో. గోధావరీ కూలేతి గోధావరియా నదియా కూలే. యత్థ గోధావరీ ద్విధా భిజ్జిత్వా తియోజనప్పమాణం అన్తరదీపమకాసి సబ్బం కపిట్ఠవనసఞ్ఛన్నం, యత్థ పుబ్బేసరభఙ్గాదయో వసింసు, తస్మిం దేసేతి అధిప్పాయో. సో కిర తం పదేసం దిస్వా ‘‘అయం పుబ్బసమణాలయో పబ్బజితసారుప్ప’’న్తి అమచ్చానం నివేదేసి. అమచ్చా భూమిగ్గహణత్థం అస్సకరఞ్ఞో సతసహస్సం, అళకరఞ్ఞో సతసహస్సం అదంసు. తే తఞ్చ పదేసం అఞ్ఞఞ్చ ద్వియోజనమత్తన్తి సబ్బమ్పి పఞ్చయోజనమత్తం పదేసం అదంసు. తేసం కిర రజ్జసీమన్తరే సో పదేసో హోతి. అమచ్చా తత్థ అస్సమం కారేత్వా సావత్థితో చ అఞ్ఞమ్పి ధనం ఆహరాపేత్వా గోచరగామం నివేసేత్వా అగమంసు. ఉఞ్ఛే న చ ఫలేన చాతి ఉఞ్ఛాచరియాయ చ వనమూలఫలేన చ. తస్మా వుత్తం ‘‘తస్సేవ ఉపనిస్సాయ, గామో చ విపులో అహూ’’తి.

౯౮౫. తత్థ తస్సాతి తస్స గోధావరీకూలస్స, తస్స వా బ్రాహ్మణస్స ఉపయోగత్థే చేతం సామివచనం, తం ఉపనిస్సాయాతి అత్థో. తతో జాతేన ఆయేన, మహాయఞ్ఞమకప్పయీతి తస్మిం గామే కసికమ్మాదినా సతసహస్సం ఆయో ఉప్పజ్జి, తం గహేత్వా కుటుమ్బికా రఞ్ఞో అస్సకస్స సన్తికం అగమంసు ‘‘సాదియతు దేవో ఆయ’’న్తి. సో ‘‘నాహం సాదియామి, ఆచరియస్సేవ ఉపనేథా’’తి ఆహ. ఆచరియోపి తం అత్తనో అగ్గహేత్వా దానయఞ్ఞం అకప్పయి. ఏవం సో సంవచ్ఛరే సంవచ్ఛరే దానమదాసి.

౯౮౬. మహాయఞ్ఞన్తి గాథాయత్థో – సో ఏవం సంవచ్ఛరే సంవచ్ఛరే దానయఞ్ఞం యజన్తో ఏకస్మిం సంవచ్ఛరే తం మహాయఞ్ఞం యజిత్వా తతో గామా నిక్ఖమ్మ పున పావిసి అస్సమం. పవిట్ఠో చ పణ్ణసాలం పవిసిత్వా ‘‘సుట్ఠు దిన్న’’న్తి దానం అనుమజ్జన్తో నిసీది. ఏవం తస్మిం పటిపవిట్ఠమ్హి తరుణాయ బ్రాహ్మణియా ఘరే కమ్మం అకాతుకామాయ ‘‘ఏసో, బ్రాహ్మణ, బావరీ గోధావరీతీరే అనుసంవచ్ఛరం సతసహస్సం విస్సజ్జేతి, గచ్ఛ తతో పఞ్చసతాని యాచిత్వా దాసిం మే ఆనేహీ’’తి పేసితో అఞ్ఞో ఆగఞ్ఛి బ్రాహ్మణోతి.

౯౮౭-౮. ఉగ్ఘట్టపాదోతి మగ్గగమనేన ఘట్టపాదతలో, పణ్హికాయ వా పణ్హికం, గోప్ఫకేన వా గోప్ఫకం, జణ్ణుకేన వా జణ్ణుకం ఆహచ్చ ఘట్టపాదో. సుఖఞ్చ కుసలం పుచ్ఛీతి సుఖఞ్చ కుసలఞ్చ పుచ్ఛి ‘‘కచ్చి తే, బ్రాహ్మణ, సుఖం, కచ్చి కుసల’’న్తి.

౯౮౯-౯౧. అనుజానాహీతి అనుమఞ్ఞాహి సద్దహాహి. సత్తధాతి సత్తవిధేన. అభిసఙ్ఖరిత్వాతి గోమయవనపుప్ఫకుసతిణాదీని ఆదాయ సీఘం సీఘం బావరిస్స అస్సమద్వారం గన్త్వా గోమయేన భూమిం ఉపలిమ్పిత్వా పుప్ఫాని వికిరిత్వా తిణాని సన్థరిత్వా వామపాదం కమణ్డలూదకేన ధోవిత్వా సత్తపాదమత్తం గన్త్వా అత్తనో పాదతలే పరామసన్తో ఏవరూపం కుహనం కత్వాతి వుత్తం హోతి. భేరవం సో అకిత్తయీతి భయజనకం వచనం అకిత్తయి, ‘‘సచే మే యాచమానస్సా’’తి ఇమం గాథమభాసీతి అధిప్పాయో. దుక్ఖితోతి దోమనస్సజాతో.

౯౯౨-౪. ఉస్సుస్సతీతి తస్స తం వచనం కదాచి సచ్చం భవేయ్యాతి మఞ్ఞమానో సుస్సతి. దేవతాతి అస్సమే అధివత్థా దేవతా ఏవ. ముద్ధని ముద్ధపాతే వాతి ముద్ధే వా ముద్ధపాతే వా.

౯౯౫-౬. భోతీ చరహి జానాతీతి భోతీ చే జానాతి. ముద్ధాధిపాతఞ్చాతి ముద్ధపాతఞ్చ. ఞాణమేత్థాతి ఞాణం మే ఏత్థ.

౯౯౮. పురాతి ఏకూనతింసవస్సవయకాలే. బావరిబ్రాహ్మణే పన గోధావరీతీరే వసమానే అట్ఠన్నం వస్సానం అచ్చయేన బుద్ధో లోకే ఉదపాది. అపచ్చోతి అనువంసో.

౯౯౯. సబ్బాభిఞ్ఞాబలప్పత్తోతి సబ్బాభిఞ్ఞాయ బలప్పత్తో, సబ్బా వా అభిఞ్ఞాయో చ బలాని చ పత్తో. విముత్తోతి ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తియా విముత్తచిత్తో.

౧౦౦౧-౩. సోకస్సాతి సోకో అస్స. పహూతపఞ్ఞోతి మహాపఞ్ఞో. వరభూరిమేధసోతి ఉత్తమవిపులపఞ్ఞో భూతే అభిరతవరపఞ్ఞో వా. విధురోతి విగతధురో, అప్పటిమోతి వుత్తం హోతి.

౧౦౦౪-౯. మన్తపారగేతి వేదపారగే. పస్సవ్హోతి పస్సథ అజానతన్తి అజానన్తానం. లక్ఖణాతి లక్ఖణాని. బ్యాక్ఖాతాతి కథితాని, విత్థారితానీతి వుత్తం హోతి. సమత్తాతి సమత్తాని, పరిపుణ్ణానీతి వుత్తం హోతి. ధమ్మేన మనుసాసతీతి ధమ్మేన అనుసాసతి.

౧౦౧౧. జాతిం గోత్తఞ్చ లక్ఖణన్తి ‘‘కీవ చిరం జాతో’’తి మమ జాతిఞ్చ గోత్తఞ్చ లక్ఖణఞ్చ. మన్తే సిస్సేతి మయా పరిచితవేదే చ మమ సిస్సే చ. మనసాయేవ పుచ్ఛథాతి ఇమే సత్త పఞ్హే చిత్తేనేవ పుచ్ఛథ.

౧౦౧౩-౮. తిస్సమేత్తేయ్యోతి ఏకోయేవ ఏస నామగోత్తవసేన వుత్తో. దుభయోతి ఉభో. పచ్చేకగణినోతి విసుం విసుం గణవన్తో. పుబ్బవాసనవాసితాతి పుబ్బే కస్సపస్స భగవతో సాసనే పబ్బజిత్వా. గతపచ్చాగతవత్తపుఞ్ఞవాసనాయ వాసితచిత్తా. పురమాహిస్సతిన్తి మాహిస్సతినామికం పురం, నగరన్తి వుత్తం హోతి. తఞ్చ నగరం పవిట్ఠాతి అధిప్పాయో, ఏవం సబ్బత్థ. గోనద్ధన్తి గోధపురస్స నామం. వనసవ్హయన్తి పవననగరం వుచ్చతి, ‘‘వనసావత్థి’’న్తి ఏకే. ఏవం వనసావత్థితో కోసమ్బిం, కోసమ్బితో చ సాకేతం అనుప్పత్తానం కిర తేసం సోళసన్నం జటిలానం ఛయోజనమత్తా పరిసా అహోసి.

౧౦౧౯. అథ భగవా ‘‘బావరిస్స జటిలా మహాజనం సంవడ్ఢేన్తా ఆగచ్ఛన్తి, న చ తావ నేసం ఇన్ద్రియాని పరిపాకం గచ్ఛన్తి, నాపి అయం దేసో సప్పాయో, మగధఖేత్తే పన తేసం పాసాణకచేతియం సప్పాయం. తత్ర హి మయి ధమ్మం దేసేన్తే మహాజనస్స ధమ్మాభిసమయో భవిస్సతి, సబ్బనగరాని చ పవిసిత్వా ఆగచ్ఛన్తా బహుతరేన జనేన ఆగమిస్సన్తీ’’తి భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో సావత్థితో రాజగహాభిముఖో అగమాసి. తేపి జటిలా సావత్థిం ఆగన్త్వా విహారం పవిసిత్వా ‘‘కో బుద్ధో, కుహిం బుద్ధో’’తి విచినన్తా గన్ధకుటిమూలం గన్త్వా భగవతో పదనిక్ఖేపం దిస్వా ‘‘రత్తస్స హి ఉక్కుటికం పదం భవే…పే… వివట్టచ్ఛదస్స ఇదమీదిసం పద’’న్తి (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౬౦-౨౬౧; ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౨౦ సామావతీవత్థు; విసుద్ధి. ౧.౪౫) ‘‘సబ్బఞ్ఞు బుద్ధో’’తి నిట్ఠం గతా. భగవాపి అనుపుబ్బేన సేతబ్యకపిలవత్థుఆదీని నగరాని పవిసిత్వా మహాజనం సంవడ్ఢేన్తో పాసాణకచేతియం గతో. జటిలాపి తావదేవ సావత్థితో నిక్ఖమిత్వా సబ్బాని తాని నగరాని పవిసిత్వా పాసాణకచేతియమేవ అగమంసు. తేన వుత్తం ‘‘కోసమ్బిఞ్చాపి సాకేతం, సావత్థిఞ్చ పురుత్తమం. సేతబ్యం కపిలవత్థు’’న్తిఆది.

౧౦౨౦. తత్థ మాగధం పురన్తి మగధపురం రాజగహన్తి అధిప్పాయో. పాసాణకం చేతియన్తి మహతో పాసాణస్స ఉపరి పుబ్బే దేవట్ఠానం అహోసి. ఉప్పన్నే పన భగవతి విహారో జాతో. సో తేనేవ పురిమవోహారేన ‘‘పాసాణకం చేతియ’’న్తి వుచ్చతి.

౧౦౨౧. తసితోవుదకన్తి తే హి జటిలా వేగసా భగవన్తం అనుబన్ధమానా సాయం గతమగ్గం పాతో, పాతో గతమగ్గఞ్చ సాయం గచ్ఛన్తా ‘‘ఏత్థ భగవా’’తి సుత్వా అతివియ పీతిపామోజ్జజాతా తం చేతియం అభిరుహింసు. తేన వుత్తం ‘‘తురితా పబ్బతమారుహు’’న్తి.

౧౦౨౪. ఏకమన్తం ఠితో హట్ఠోతి తస్మిం పాసాణకే చేతియే సక్కేన మాపితమహామణ్డపే నిసిన్నం భగవన్తం దిస్వా ‘‘కచ్చి ఇసయో ఖమనీయ’’న్తిఆదినా నయేన భగవతా పటిసమ్మోదనీయే కతే ‘‘ఖమనీయం భో గోతమా’’తిఆదీహి సయమ్పి పటిసన్థారం కత్వా అజితో జేట్ఠన్తేవాసీ ఏకమన్తం ఠితో హట్ఠచిత్తో హుత్వా మనోపఞ్హే పుచ్ఛి.

౧౦౨౫. తత్థ ఆదిస్సాతి ‘‘కతివస్సో’’తి ఏవం ఉద్దిస్స. జమ్మనన్తి ‘‘అమ్హాకం ఆచరియస్స జాతిం బ్రూహీ’’తి పుచ్ఛతి. పారమిన్తి నిట్ఠాగమనం.

౧౦౨౬-౭. వీసం వస్ససతన్తి వీసతివస్సాధికం వస్ససతం. లక్ఖణేతి మహాపురిసలక్ఖణే. ఏతస్మిం ఇతో పరేసు చ ఇతిహాసాదీసు అనవయోతి అధిప్పాయో పరపదం వా ఆనేత్వా తేసు పారమిం గతోతి యోజేతబ్బం. పఞ్చసతాని వాచేతీతి పకతిఅలసదుమ్మేధమాణవకానం పఞ్చసతాని సయం మన్తే వాచేతి. సధమ్మేతి ఏకే బ్రాహ్మణధమ్మే, తేవిజ్జకే పావచనేతి వుత్తం హోతి.

౧౦౨౮. లక్ఖణానం పవిచయన్తి లక్ఖణానం విత్థారం, ‘‘కతమాని తానిస్స గత్తే తీణి లక్ఖణానీ’’తి పుచ్ఛతి.

౧౦౩౦-౩౧. పుచ్ఛఞ్హీతి పుచ్ఛమానం కమేతం పటిభాసతీతి దేవాదీసు కం పుగ్గలం ఏతం పఞ్హవచనం పటిభాసతీతి.

౧౦౩౨-౩౩. ఏవం బ్రాహ్మణో పఞ్చన్నం పఞ్హానం వేయ్యాకరణం సుత్వా అవసేసే ద్వే పుచ్ఛన్తో ‘‘ముద్ధం ముద్ధాధిపాతఞ్చా’’తి ఆహ. అథస్స భగవా తే బ్యాకరోన్తో ‘‘అవిజ్జా ముద్ధా’’తి గాథమాహ. తత్థ యస్మా చతూసు సచ్చేసు అఞ్ఞాణభూతా అవిజ్జా సంసారస్స సీసం, తస్మా ‘‘అవిజ్జా ముద్ధా’’తి ఆహ. యస్మా చ అరహత్తమగ్గవిజ్జా అత్తనా సహజాతేహి సద్ధాసతిసమాధికత్తుకమ్యతాఛన్దవీరియేహి సమన్నాగతా ఇన్ద్రియానం ఏకరసట్ఠభావముపగతత్తా తం ముద్ధం అధిపాతేతి, తస్మా ‘‘ధిజ్జా ముద్ధాధిపాతినీ’’తిఆదిమాహ.

౧౦౩౪-౮. తతో వేదేన మహతాతి అథ ఇమం పఞ్హవేయ్యాకరణం సుత్వా ఉప్పన్నాయ మహాపీతియా సన్థమ్భిత్వా అలీనభావం, కాయచిత్తానం ఉదగ్గం పత్వాతి అత్థో. పతిత్వా చ ‘‘బావరీ’’తి ఇమం గాథమాహ. అథ నం అనుకమ్పమానో భగవా ‘‘సుఖితో’’తి గాథమాహ. వత్వా చ ‘‘బావరిస్స చా’’తి సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేసి. తత్థ సబ్బేసన్తి అనవసేసానం సోళససహస్సానం. తత్థ పుచ్ఛి తథాగతన్తి తత్థ పాసాణకే చేతియే, తత్థ వా పరిసాయ, తేసు వా పవారితేసు అజితో పఠమం పఞ్హం పుచ్ఛీతి. సేసం సబ్బగాథాసు పాకటమేవాతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ వత్థుగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧. అజితసుత్తవణ్ణనా

౧౦౩౯. తస్మిం పన పఞ్హే నివుతోతి పటిచ్ఛాదితో. కిస్సాభిలేపనం బ్రూసీతి కిం అస్స లోకస్స అభిలేపనం వదేసి.

౧౦౪౦. వేవిచ్ఛా పమాదా నప్పకాసతీతి మచ్ఛరియహేతు చ పమాదహేతు చ నప్పకాసతి. మచ్ఛరియం హిస్స దానాదిగుణేహి పకాసితుం న దేతి, పమాదో సీలాదీహి. జప్పాభిలేపనన్తి తణ్హా అస్స లోకస్స మక్కటలేపో వియ మక్కటస్స అభిలేపనం. దుక్ఖన్తి జాతిఆదికం దుక్ఖం.

౧౦౪౧. సవన్తి సబ్బధి సోతాతి సబ్బేసు రూపాదిఆయతనేసు తణ్హాదికా సోతా సన్దన్తి. కిం నివారణన్తి తేసం కిం ఆవరణం కా రక్ఖాతి? సంవరం బ్రూహీతి తం తేసం నివారణసఙ్ఖాతం సంవరం బ్రూహి. ఏతేన సావసేసప్పహానం పుచ్ఛతి. కేన సోతా పిధియ్యరేతి కేన ధమ్మేన ఏతే సోతా పిధియ్యన్తి పచ్ఛిజ్జన్తి. ఏతేన అనవసేసప్పహానం పుచ్ఛతి.

౧౦౪౨. సతి తేసం నివారణన్తి విపస్సనాయుత్తా. కుసలానం ధమ్మానం గతియో సమన్నేసమానా సతి తేసం సోతానం నివారణం. సోతానం సంవరం బ్రూమీతి తమేవాహం సతిం సోతానం సంవరం బ్రూమీతి అధిప్పాయో. పఞ్ఞాయేతే పిధియ్యరేతి రూపాదీసు పన అనిచ్చతాదిపటివేధసాధికాయ మగ్గపఞ్ఞాయ ఏతే సోతా సబ్బసో పిధియ్యన్తీతి.

౧౦౪౩. పఞ్ఞా చేవాతి పఞ్హగాథాయ, యా చాయం తయా వుత్తా పఞ్ఞా యా చ సతి, యఞ్చ తదవసేసం నామరూపం, ఏతం సబ్బమ్పి కత్థ నిరుజ్ఝతి, ఏతం మే పఞ్హం పుట్ఠో బ్రూహీతి ఏవం సఙ్ఖేపత్థో వేదితబ్బో.

౧౦౪౪. విస్సజ్జనగాథాయ పనస్స యస్మా పఞ్ఞాసతియో నామేనేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, తస్మా తా విసుం న వుత్తా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యం మం త్వం, అజిత, ఏతం పఞ్హం అపుచ్ఛి ‘‘కత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి, తం తే యత్థ నామఞ్చ రూపఞ్చ అసేసం ఉపరుజ్ఝతి, తం వదన్తో వదామి, తస్స, తస్స హి విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన సహేవ అపుబ్బం అచరిమం ఏత్థేతం ఉపరుజ్ఝతి. ఏత్థేవ విఞ్ఞాణనిరోధే నిరుజ్ఝతి ఏతం, విఞ్ఞాణనిరోధా తస్స నిరోధో హోతి. తం నాతివత్తతీతి వుత్తం హోతి.

౧౦౪౫. ఏత్తావతా చ ‘‘దుక్ఖమస్స మహబ్భయ’’న్తి ఇమినా పకాసితం దుక్ఖసచ్చం, ‘‘యాని సోతానీ’’తి ఇమినా సముదయసచ్చం పఞ్ఞాయేతే పిధియ్యరేతి ఇమినా మగ్గసచ్చం, ‘‘అసేసం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి ఇమినా నిరోధసచ్చన్తి ఏవం చత్తారి సచ్చాని సుత్వాపి అరియభూమిం అనధిగతో పున సేఖాసేఖపటిపదం పుచ్ఛన్తో ‘‘యే చ సఙ్ఖాతధమ్మాసే’’తి గాథమాహ. తత్థ సఙ్ఖాతధమ్మాతి అనిచ్చాదివసేన పరివీమంసితధమ్మా, అరహతం ఏతం అధివచనం. సేఖాతి సీలాదీని సిక్ఖమానా అవసేసా అరియపుగ్గలా. పుథూతి బహూ సత్తజనా. తేసం మే నిపకో ఇరియం పుట్ఠో పబ్రూహీతి తేసం మే సేఖాసేఖానం నిపకో పణ్డితో త్వం పుట్ఠో పటిపత్తిం బ్రూహీతి.

౧౦౪౬. అథస్స భగవా యస్మా సేఖేన కామచ్ఛన్దనీవరణం ఆదిం కత్వా సబ్బకిలేసా పహాతబ్బా ఏవ, తస్మా ‘‘కామేసూ’’తి ఉపడ్ఢగాథాయ సేఖపటిపదం దస్సేతి. తస్సత్థో – వత్థు ‘‘కామేసు’’ కిలేసకామేన నాభిగిజ్ఝేయ్య కాయదుచ్చరితాదయో చ మనసో ఆవిలభావకరే ధమ్మే పజహన్తో మనసా నావిలో సియాతి. యస్మా పన అసేఖో అనిచ్చాదివసేన సబ్బసఙ్ఖారాదీనం పరితులితత్తా కుసలో సబ్బధమ్మేసు కాయానుపస్సనాసతిఆదీహి చ సతో సక్కాయదిట్ఠిఆదీనం భిన్నత్తా భిక్ఖుభావం పత్తో చ హుత్వా సబ్బిరియాపథేసు పరిబ్బజతి, తస్మా ‘‘కుసలో’’తి ఉపడ్ఢగాథాయ అసేఖపటిపదం దస్సేతి. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ.

ఏవం భగవా అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి, దేసనాపరియోసానే అజితో అరహత్తే పతిట్ఠాసి సద్ధిం అన్తేవాసిసహస్సేన, అఞ్ఞేసఞ్చ అనేకసహస్సానం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది. సహ అరహత్తప్పత్తియా చ ఆయస్మతో అజితస్స అన్తేవాసిసహస్సస్స చ అజినజటావాకచీరాదీని అన్తరధాయింసు. సబ్బేవ ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా, ద్వఙ్గులకేసా ఏహిభిక్ఖూ హుత్వా భగవన్తం నమస్సమానా పఞ్జలికా నిసీదింసూతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ అజితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. తిస్సమేత్తేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౧౦౪౭. కోధ సన్తుస్సితోతి తిస్సమేత్తేయ్యసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? సబ్బసుత్తానం పుచ్ఛావసికా ఏవ ఉప్పత్తి. తే హి బ్రాహ్మణా ‘‘కతావకాసా పుచ్ఛవ్హో’’తి భగవతా పవారితత్తా అత్తనో అత్తనో సంసయం పుచ్ఛింసు. పుట్ఠో పుట్ఠో చ తేసం భగవా బ్యాకాసి. ఏవం పుచ్ఛావసికానేవేతాని సుత్తానీతి వేదితబ్బాని.

నిట్ఠితే పన అజితపఞ్హే ‘‘కథం లోకం అవేక్ఖన్తం, మచ్చురాజా న పస్సతీ’’తి (సు. ని. ౧౧౨౪; చూళని. పిఙ్గియమాణవపుచ్ఛా ౧౪౪) ఏవం మోఘరాజా పుచ్ఛితుం ఆరభి. తం ‘‘న తావస్స ఇన్ద్రియాని పరిపాకం గతానీ’’తి ఞత్వా భగవా ‘‘తిట్ఠ త్వం, మోఘరాజ, అఞ్ఞో పుచ్ఛతూ’’తి పటిక్ఖిపి. తతో తిస్సమేత్తేయ్యో అత్తనో సంసయం పుచ్ఛన్తో ‘‘కోధా’’తి గాథమాహ. తత్థ కోధ సన్తుస్సితోతి కో ఇధ తుట్ఠో. ఇఞ్జితాతి తణ్హాదిట్ఠివిప్ఫన్దితాని. ఉభన్తమభిఞ్ఞాయాతి ఉభో అన్తే అభిజానిత్వా. మన్తా న లిప్పతీతి పఞ్ఞాయ న లిప్పతి.

౧౦౪౮-౯. తస్సేతమత్థం బ్యాకరోన్తో భగవా ‘‘కామేసూ’’తి గాథాద్వయమాహ. తత్థ కామేసు బ్రహ్మచరియవాతి కామనిమిత్తం బ్రహ్మచరియవా, కామేసు ఆదీనవం దిస్వా మగ్గబ్రహ్మచరియేన సమన్నాగతోతి వుత్తం హోతి. ఏత్తావతా సన్తుసితం దస్సేతి, ‘‘వీతతణ్హో’’తిఆదీహి అనిఞ్జితం. తత్థ సఙ్ఖాయ నిబ్బుతోతి అనిచ్చాదివసేన ధమ్మే వీమంసిత్వా రాగాదినిబ్బానేన నిబ్బుతో. సేసం తత్థ తత్థ వుత్తనయత్తా పాకటమేవ.

ఏవం భగవా ఇమమ్పి సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి. దేసనాపరియోసానే అయమ్పి బ్రాహ్మణో అరహత్తే పతిట్ఠాసి సద్ధిం అన్తేవాసిసహస్సేన, అఞ్ఞేసఞ్చ అనేకసహస్సానం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది. సేసం పుబ్బసదిసమేవాతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ తిస్సమేత్తేయ్యసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పుణ్ణకసుత్తవణ్ణనా

౧౦౫౦. అనేజన్తి పుణ్ణకసుత్తం. ఇమమ్పి పురిమనయేనేవ మోఘరాజానం పటిక్ఖిపిత్వా వుత్తం. తత్థ మూలదస్సావిన్తి అకుసలమూలాదిదస్సావిం. ఇసయోతి ఇసినామకా జటిలా. యఞ్ఞన్తి దేయ్యధమ్మం. అకప్పయింసూతి పరియేసన్తి.

౧౦౫౧. ఆసీసమానాతి రూపాదీని పత్థయమానా. ఇత్థత్తన్తి ఇత్థభావఞ్చ పత్థయమానా, మనుస్సాదిభావం ఇచ్ఛన్తాతి వుత్తం హోతి. జరం సితాతి జరం నిస్సితా. జరాముఖేన చేత్థ సబ్బవట్టదుక్ఖం వుత్తం. తేన వట్టదుక్ఖనిస్సితా తతో అపరిముచ్చమానా ఏవ కప్పయింసూతి దీపేతి.

౧౦౫౨. కచ్చిస్సు తే భగవా యఞ్ఞపథే అప్పమత్తా, అతారుం జాతిఞ్చ జరఞ్చ మారిసాతి ఏత్థ యఞ్ఞోయేవ యఞ్ఞపథో. ఇదం వుత్తం హోతి – కచ్చి తే యఞ్ఞే అప్పమత్తా హుత్వా యఞ్ఞం కప్పయన్తా వట్టదుక్ఖమతరింసూతి.

౧౦౫౩. ఆసీసన్తీతి రూపపటిలాభాదయో పత్థేన్తి. థోమయన్తీతి ‘‘సుయిట్ఠం సుచి దిన్న’’న్తిఆదినా నయేన యఞ్ఞాదీని పసంసన్తి. అభిజప్పన్తీతి రూపాదిపటిలాభాయ వాచం భిన్దన్తి. జుహన్తీతి దేన్తి. కామాభిజప్పన్తి పటిచ్చ లాభన్తి రూపాదిపటిలాభం పటిచ్చ పునప్పునం కామే ఏవ అభిజప్పన్తి, ‘‘అహో వత అమ్హాకం సియు’’న్తి వదన్తి, తణ్హఞ్చ తత్థ వడ్ఢేన్తీతి వుత్తం హోతి. యాజయోగాతి యాగాధిముత్తా. భవరాగరత్తాతి ఏవమిమేహి ఆసీసనాదీహి భవరాగేనేవ రత్తా, భవరాగరత్తా వా హుత్వా ఏతాని ఆసీసనాదీని కరోన్తా నాతరింసు జాతిఆదివట్టదుక్ఖం న ఉత్తరింసూతి.

౧౦౫౪-౫. అథకోచరహీతి అథ ఇదాని కో అఞ్ఞో అతారీతి. సఙ్ఖాయాతి ఞాణేన వీమంసిత్వా. పరోపరానీతి పరాని చ ఓరాని చ, పరత్తభావసకత్తభావాదీని పరాని చ ఓరాని చాతి వుత్తం హోతి. విధూమోతి కాయదుచ్చరితాదిధూమవిరహితో. అనీఘోతి రాగాదిఈఘవిరహితో. అతారి సోతి సో ఏవరూపో అరహా జాతిజరం అతారి. సేసమేత్థ పాకటమేవ.

ఏవం భగవా ఇమమ్పి సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి. దేసనాపరియోసానే అయమ్పి బ్రాహ్మణో అరహత్తే పతిట్ఠాసి సద్ధిం అన్తేవాసిసహస్సేన, అఞ్ఞేసఞ్చ అనేకసతానం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది. సేసం వుత్తసదిసమేవాతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ పుణ్ణకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. మేత్తగూసుత్తవణ్ణనా

౧౦౫౬. పుచ్ఛామి తన్తి మేత్తగుసుత్తం. తత్థ మఞ్ఞామి తం వేదగుం భావితత్తన్తి ‘‘అయం వేదగూ’’తి చ ‘‘భావితత్తో’’తి చ ఏవం తం మఞ్ఞామి.

౧౦౫౭. అపుచ్ఛసీతి ఏత్థ అ-ఇతి పదపూరణమత్తే నిపాతో, పుచ్ఛసిచ్చేవ అత్థో. పవక్ఖామి యథా పజానన్తి యథా పజానన్తో ఆచిక్ఖతి, ఏవం ఆచిక్ఖిస్సామి. ఉపధినిదానా పభవన్తి దుక్ఖాతి తణ్హాదిఉపధినిదానా జాతిఆదిదుక్ఖవిసేసా పభవన్తి.

౧౦౫౮. ఏవం ఉపధినిదానతో పభవన్తేసు దుక్ఖేసు – యో వే అవిద్వాతి గాథా. తత్థ పజానన్తి సఙ్ఖారే అనిచ్చాదివసేన జానన్తో. దుక్ఖస్సజాతిప్పభవానుపస్సీతి వట్టదుక్ఖస్స జాతికారణం ‘‘ఉపధీ’’తి అనుపస్సన్తో.

౧౦౫౯. సోకపరిద్దవఞ్చాతి సోకఞ్చ పరిదేవఞ్చ. తథా హి తే విదితో ఏస ధమ్మోతి యథా యథా సత్తా జానన్తి, తథా తథా పఞ్ఞాపనవసేన విదితో ఏస ధమ్మోతి.

౧౦౬౦-౬౧. కిత్తయిస్సామి తే ధమ్మన్తి నిబ్బానధమ్మం నిబ్బానగామినిపటిపదాధమ్మఞ్చ తే దేసయిస్సామి. దిట్ఠే ధమ్మేతి దిట్ఠే దుక్ఖాదిధమ్మే, ఇమస్మింయేవ వా అత్తభావే. అనీతిహన్తి అత్తపచ్చక్ఖం. యం విదిత్వాతి యం ధమ్మం ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తిఆదినా నయేన సమ్మసన్తో విదిత్వా. తఞ్చాహం అభినన్దామీతి తం వుత్తపకారధమ్మజోతకం తవ వచనం అహం పత్థయామి. ధమ్మముత్తమన్తి తఞ్చ ధమ్మముత్తమం అభినన్దామీతి.

౧౦౬౨. ఉద్ధం అధో తిరియఞ్చాపి మజ్ఝేతి ఏత్థ ఉద్ధన్తి అనాగతద్ధా వుచ్చతి, అధోతి అతీతద్ధా, తిరియఞ్చాపి మజ్ఝేతి పచ్చుప్పన్నద్ధా. ఏతేసు నన్దిఞ్చ నివేసనఞ్చ, పనుజ్జ విఞ్ఞాణన్తి ఏతేసు ఉద్ధాదీసు తణ్హఞ్చ దిట్ఠినివేసనఞ్చ అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణఞ్చ పనుదేహి, పనుదిత్వా చ భవే న తిట్ఠే, ఏవం సన్తే దువిధేపి భవే న తిట్ఠేయ్య. ఏవం తావ పనుజ్జసద్దస్స పనుదేహీతి ఇమస్మిం అత్థవికప్పే సమ్బన్ధో, పనుదిత్వాతి ఏతస్మిం పన అత్థవికప్పే భవే న తిట్ఠేతి అయమేవ సమ్బన్ధో. ఏతాని నన్దినివేసనవిఞ్ఞాణాని పనుదిత్వా దువిధేపి భవే న తిట్ఠేయ్యాతి వుత్తం హోతి.

౧౦౬౩-౪. ఏతాని వినోదేత్వా భవే అతిట్ఠన్తో ఏసో – ఏవంవిహారీతి గాథా. తత్థ ఇధేవాతి ఇమస్మింయేవ సాసనే, ఇమస్మింయేవ వా అత్తభావే. సుకిత్తితం గోతమనూపధీకన్తి ఏత్థ అనుపధికన్తి నిబ్బానం. తం సన్ధాయ భగవన్తం ఆలపన్తో ఆహ – ‘‘సుకిత్తితం గోతమనూపధీక’’న్తి.

౧౦౬౫. న కేవలం దుక్ఖమేవ పహాసి – తే చాపీతి గాథా. తత్థ అట్ఠితన్తి సక్కచ్చం, సదా వా. తం తం నమస్సామీతి తస్మా తం నమస్సామి. సమేచ్చాతి ఉపగన్త్వా. నాగాతి భగవన్తం ఆలపన్తో ఆహ.

౧౦౬౬. ఇదాని తం భగవా ‘‘అద్ధా హి భగవా పహాసి దుక్ఖ’’న్తి ఏవం తేన బ్రాహ్మణేన విదితోపి అత్తానం అనుపనేత్వావ పహీనదుక్ఖేన పుగ్గలేన ఓవదన్తో ‘‘యం బ్రాహ్మణ’’న్తి గాథమాహ. తస్సత్థో – యం త్వం అభిజానన్తో ‘‘అయం బాహితపాపత్తా బ్రాహ్మణో, వేదేహి గతత్తా వేదగూ, కిఞ్చనాభావేన అకిఞ్చనో, కామేసు చ భవేసు చ అసత్తత్తా కామభవే అసత్తో’’తి జఞ్ఞా జానేయ్యాసి. అద్ధా హి సో ఇమం ఓఘం అతారి, తిణ్ణో చ పారం అఖిలో అకఙ్ఖో.

౧౦౬౭. కిఞ్చ భియ్యో – విద్వా చ యోతి గాథా. తత్థ ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే, అత్తభావే వా. విసజ్జాతి వోస్సజ్జిత్వా. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ.

ఏవం భగవా ఇమమ్పి సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి. దేసనాపరియోసానే చ వుత్తసదిసో ఏవ ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ మేత్తగూసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ధోతకసుత్తవణ్ణనా

౧౦౬౮-౯. పుచ్ఛామి తన్తి ధోతకసుత్తం. తత్థ వాచాభికఙ్ఖామీతి వాచం అభికఙ్ఖామి. సిక్ఖే నిబ్బానమత్తనోతి అత్తనో రాగాదీనం నిబ్బానత్థాయ అధిసీలాదీని సిక్ఖేయ్య. ఇతోతి మమ ముఖతో.

౧౦౭౦. ఏవం వుత్తే అత్తమనో ధోతకో భగవన్తం అభిత్థవమానో కథంకథాపమోక్ఖం యాచన్తో ‘‘పస్సామహ’’న్తి గాథమాహ. తత్థ పస్సామహం దేవమనుస్సలోకేతి పస్సామి అహం దేవమనుస్సలోకే. తం తం నమస్సామీతి తం ఏవరూపం నమస్సామి. పముఞ్చాతి పమోచేహి.

౧౦౭౧. అథస్స భగవా అత్తాధీనమేవ కథంకథాపమోక్ఖం ఓఘతరణముఖేన దస్సేన్తో ‘‘నాహ’’న్తి గాథమాహ. తత్థ నాహం సహిస్సామీతి అహం న సహిస్సామి న సక్ఖిస్సామి, న వాయమిస్సామీతి వుత్తం హోతి. పమోచనాయాతి పమాచేతుం. కథంకథిన్తి సకఙ్ఖం. తరేసీతి తరేయ్యాసి.

౧౦౭౨-౫. ఏవం వుత్తే అత్తమనతరో ధోతకో భగవన్తం అభిత్థవమానో అనుసాసనిం యాచన్తో ‘‘అనుసాస బ్రహ్మే’’తి గాథమాహ. తత్థ బ్రహ్మాతి సేట్ఠవచనమేతం. తేన భగవన్తం ఆమన్తయమానో ఆహ – ‘‘అనుసాస బ్రహ్మే’’తి. వివేకధమ్మన్తి సబ్బసఙ్ఖారవివేకనిబ్బానధమ్మం. అబ్యాపజ్జమానోతి నానప్పకారతం అనాపజ్జమానో. ఇధేవ సన్తోతి ఇధేవ సమానో. అసితోతి అనిస్సితో. ఇతో పరా ద్వే గాథా మేత్తగుసుత్తే వుత్తనయా ఏవ. కేవలఞ్హి తత్థ ధమ్మం, ఇధ సన్తిన్తి అయం విసేసో. తతియగాథాయపి పుబ్బడ్ఢం తత్థ వుతనయమేవ అపరడ్ఢే సఙ్గోతి సజ్జనట్ఠానం, లగ్గనన్తి వుత్తం హోతి. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ.

ఏవం భగవా ఇమమ్పి సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి. దేసనాపరియోసానే చ వుత్తసదిసో ఏవ ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ ధోతకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఉపసీవసుత్తవణ్ణనా

౧౦౭౬. ఏకో అహన్తి ఉపసీవసుత్తం. తత్థ మహన్తమోఘన్తి మహన్తం ఓఘం. అనిస్సితోతి పుగ్గలం వా ధమ్మం వా అనిస్సితో. నో విసహామీతి న సక్కోమి. ఆరమ్మణన్తి నిస్సయం. యం నిస్సితోతి యం పుగ్గలం వా ధమ్మం వా నిస్సితో.

౧౦౭౭. ఇదాని యస్మా సో బ్రాహ్మణో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనలాభీ తఞ్చ సన్తమ్పి నిస్సయం న జానాతి, తేనస్స భగవా తఞ్చ నిస్సయం ఉత్తరి చ నియ్యానపథం దస్సేన్తో ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞ’’న్తి గాథమాహ. తత్థ పేక్ఖమానోతి తం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం సతో సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠహిత్వా చ అనిచ్చాదివసేన పస్సమానో. నత్థీతి నిస్సాయాతి తం ‘‘నత్థి కిఞ్చీ’’తి పవత్తసమాపత్తిం ఆరమ్మణం కత్వా. తరస్సు ఓఘన్తి తతో పభుతి పవత్తాయ విపస్సనాయ యథానురూపం చతుబ్బిధమ్పి ఓఘం తరస్సు. కథాహీతి కథంకథాహి. తణ్హక్ఖయం నత్తమహాభిపస్సాతి రత్తిన్దివం నిబ్బానం విభూతం కత్వా పస్స. ఏతేనస్స దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారం కథేతి.

౧౦౭౮-౯. ఇదాని ‘‘కామే పహాయా’’తి సుత్వా విక్ఖమ్భనవసేన అత్తనా పహీనే కామే సమ్పస్సమానో ‘‘సబ్బేసూ’’తి గాథమాహ. తత్థ హిత్వా మఞ్ఞన్తి అఞ్ఞం తతో హేట్ఠా ఛబ్బిధమ్పి సమాపత్తిం హిత్వా. సఞ్ఞావిమోక్ఖే పరమేతి సత్తసు సఞ్ఞావిమోక్ఖేసు ఉత్తమే ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే. తిట్ఠే ను సో తత్థ అనానుయాయీతి సో పుగ్గలో తత్థ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనబ్రహ్మలోకే అవిగచ్ఛమానో తిట్ఠేయ్య నూతి పుచ్ఛతి. అథస్స భగవా సట్ఠికప్పసహస్సమత్తంయేవ ఠానం అనుజానన్తో తతియగాథమాహ.

౧౦౮౦. ఏవం తస్స తత్థ ఠానం సుత్వా ఇదానిస్స సస్సతుచ్ఛేదభావం పుచ్ఛన్తో ‘‘తిట్ఠే చే’’తి గాథమాహ. తత్థ పూగమ్పి వస్సానన్తి అనేకసఙ్ఖ్యమ్పి వస్సానం, గణరాసిన్తి అత్థో. ‘‘పూగమ్పి వస్సానీ’’తిపి పాఠో, తత్థ విభత్తిబ్యత్తయేన సామివచనస్స పచ్చత్తవచనం కత్తబ్బం, పూగన్తి వా ఏతస్స బహూనీతి అత్థో వత్తబ్బో. ‘‘పూగానీ’’తి వాపి పఠన్తి, పురిమపాఠోయేవ సబ్బసున్దరో. తత్థేవ సో సీతి సియా విముత్తోతి సో పుగ్గలో తత్థేవాకిఞ్చఞ్ఞాయతనే నానాదుక్ఖేహి విముత్తో సీతిభావప్పత్తో భవేయ్య, నిబ్బానప్పత్తో సస్సతో హుత్వా తిట్ఠేయ్యాతి అధిప్పాయో. చవేథ విఞ్ఞాణం తథావిధస్సాతి ఉదాహు తథావిధస్స విఞ్ఞాణం అనుపాదాయ పరినిబ్బాయేయ్యాతి ఉచ్ఛేదం పుచ్ఛతి, పటిసన్ధిగ్గహణత్థం వాపి భవేయ్యాతి పటిసన్ధిమ్పి తస్స పుచ్ఛతి.

౧౦౮౧. అథస్స భగవా ఉచ్ఛేదసస్సతం అనుపగమ్మ తత్థ ఉప్పన్నస్స అరియసావకస్స అనుపాదాయ పరినిబ్బానం దస్సేన్తో ‘‘అచ్చీ యథా’’తి గాథమాహ. తత్థ అత్థం పలేతీతి అత్థం గచ్ఛతి. న ఉపేతి సఙ్ఖన్తి ‘‘అసుకం నామ దిసం గతో’’తి వోహారం న గచ్ఛతి. ఏవం మునీ నామకాయా విముత్తోతి ఏవం తత్థ ఉప్పన్నో సేక్ఖముని పకతియా పుబ్బేవ రూపకాయా విముత్తో తత్థ చతుత్థమగ్గం నిబ్బత్తేత్వా ధమ్మకాయస్స పరిఞ్ఞాతత్తా పున నామకాయాపి విముత్తో ఉభతోభాగవిముత్తో ఖీణాసవో హుత్వా అనుపాదాపరినిబ్బానసఙ్ఖాతం అత్థం పలేతి, న ఉపేతి సఙ్ఖం ‘‘ఖత్తియో వా బ్రాహ్మణో వా’’తి ఏవమాదికం.

౧౦౮౨. ఇదాని ‘‘అత్థం పలేతీ’’తి సుత్వా తస్స యోనిసో అత్థం అసల్లక్ఖేన్తో ‘‘అత్థఙ్గతో సో’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – సో అత్థఙ్గతో ఉదాహు నత్థి, ఉదాహు వే సస్సతియా సస్సతభావేన అరోగో అవిపరిణామధమ్మో సోతి ఏవం తం మే మునీ సాధు వియాకరోహి. కిం కారణం? తథా హి తే విదితో ఏస ధమ్మోతి.

౧౦౮౩. అథస్స భగవా తథా అవత్తబ్బతం దస్సేన్తో ‘‘అత్థఙ్గతస్సా’’తి గాథమాహ. తత్థ అత్థఙ్గతస్సాతి అనుపాదాపరినిబ్బుతస్స. న పమాణమత్థీతి రూపాదిప్పమాణం నత్థి. యేన నం వజ్జున్తి యేన రాగాదినా నం వదేయ్యుం. సబ్బేసు ధమ్మేసూతి సబ్బేసు ఖన్ధాదిధమ్మేసు. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ.

ఏవం భగవా ఇమం సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి. దేసనాపరియోసానే చ వుత్తసదిసో ఏవ ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ ఉపసీవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. నన్దసుత్తవణ్ణనా

౧౦౮౪-౫. సన్తి లోకేతి నన్దసుత్తం. తత్థ పఠమగాథాయ అత్థో – లోకే ఖత్తియాదయో జనా ఆజీవకనిగణ్ఠాదికే సన్ధాయ ‘‘సన్తి మునయో’’తి వదన్తి, తయిదం కథంసూతి కిం ను ఖో తే సమాపత్తిఞాణాదినా ఞాణేన ఉప్పన్నత్తా ఞాణూపపన్నం నో మునిం వదన్తి, ఏవంవిధం ను వదన్తి, ఉదాహు వే నానప్పకారకేన లూఖజీవితసఙ్ఖాతేన జీవితేనూపపన్నన్తి అథస్స భగవా తదుభయం పటిక్ఖిపిత్వా మునిం దస్సేన్తో ‘‘న దిట్ఠియా’’తి గాథమాహ.

౧౦౮౬-౭. ఇదాని ‘‘దిట్ఠాదీహి సుద్ధీ’’తి వదన్తానం వాదే కఙ్ఖాపహానత్థం ‘‘యే కేచిమే’’తి పుచ్ఛతి. తత్థ అనేకరూపేనాతి కోతూహలమఙ్గలాదినా. తత్థ యతా చరన్తాతి తత్థ సకాయ దిట్ఠియా గుత్తా విహరన్తా. అథస్స తథా సుద్ధిఅభావం దీపేన్తో భగవా దుతియం గాథమాహ.

౧౦౮౮-౯౦. ఏవం ‘‘నాతరింసూ’’తి సుత్వా ఇదాని యో అతరి, తం సోతుకామో ‘‘యే కేచిమే’’తి పుచ్ఛతి. అథస్స భగవా ఓఘతిణ్ణముఖేన జాతిజరాతిణ్ణే దస్సేన్తో తతియం గాథమాహ. తత్థ నివుతాతి ఓవుటా పరియోనద్ధా. యేసీధాతి యేసు ఇధ. ఏత్థ చ సు-ఇతి నిపాతమత్తం. తణ్హం పరిఞ్ఞాయాతి తీహి పరిఞ్ఞాహి తణ్హం పరిజానిత్వా. సేసం సబ్బత్థ పుబ్బే వుత్తనయత్తా పాకటమేవ.

ఏవం భగవా అరహత్తనికూటేనేవ దేసనం నిట్ఠాపేసి, దేసనాపరియోసానే పన నన్దో భగవతో భాసితం అభినన్దమానో ‘‘ఏతాభినన్దామీ’’తి గాథమాహ. ఇధాపి చ పుబ్బే వుత్తసదిసో ఏవ ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ నన్దసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. హేమకసుత్తవణ్ణనా

౧౦౯౧-౪. యే మే పుబ్బేతి హేమకసుత్తం. తత్థ యే మే పుబ్బే వియాకంసూతి యే బావరిఆదయో పుబ్బే మయ్హం సకం లద్ధిం వియాకంసు. హురం గోతమసాసనాతి గోతమసాసనా పుబ్బతరం. సబ్బం తం తక్కవడ్ఢనన్తి సబ్బం తం కామవితక్కాదివడ్ఢనం. తణ్హానిగ్ఘాతనన్తి తణ్హావినాసనం. అథస్స భగవా తం ధమ్మం ఆచిక్ఖన్తో ‘‘ఇధా’’తి గాథాద్వయమాహ. తత్థ ఏతదఞ్ఞాయ యే సతాతి ఏతం నిబ్బానపదమచ్చుతం ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తిఆదినా నయేన విపస్సన్తా అనుపుబ్బేన జానిత్వా యే కాయానుపస్సనాసతిఆదీహి సతా. దిట్ఠధమ్మాభినిబ్బుతాతి విదితధమ్మత్తా, దిట్ఠధమ్మత్తా, రాగాదినిబ్బానేన చ అభినిబ్బుతా. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ.

ఏవం భగవా ఇమమ్పి సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి. దేసనాపరియోసానే చ పుబ్బసదిసో ఏవ ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ హేమకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. తోదేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౧౦౯౫. యస్మిం కామాతి తోదేయ్యసుత్తం. తత్థ విమోక్ఖో తస్స కీదిసోతి తస్స కీదిసో విమోక్ఖో ఇచ్ఛితబ్బోతి పుచ్ఛతి. ఇదాని తస్స అఞ్ఞవిమోక్ఖాభావం దస్సేన్తో భగవా దుతియం గాథమాహ. తత్థ విమోక్ఖో తస్స నాపరోతి తస్స అఞ్ఞో విమోక్ఖో నత్థి.

౧౦౯౭-౮. ఏవం ‘‘తణ్హక్ఖయో ఏవ విమోక్ఖో’’తి వుత్తేపి తమత్థం అసల్లక్ఖేన్తో ‘‘నిరాససో సో ఉద ఆససానో’’తి పున పుచ్ఛతి. తత్థ ఉద పఞ్ఞకప్పీతి ఉదాహు సమాపత్తిఞాణాదినా ఞాణేన తణ్హాకప్పం వా దిట్ఠికప్పం వా కప్పయతి. అథస్స భగవా తం ఆచిక్ఖన్తో దుతియం గాథమాహ. తత్థ కామభవేతి కామే చ భవే చ. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ.

ఏవం భగవా ఇమమ్పి సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి. దేసనాపరియోసానే చ పుబ్బసదిసో ఏవ ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ తోదేయ్యసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. కప్పసుత్తవణ్ణనా

౧౦౯౯. మజ్ఝే సరస్మిన్తి కప్పసుత్తం. తత్థ మజ్ఝే సరస్మిన్తి పురిమపచ్ఛిమకోటిపఞ్ఞాణాభావతో మజ్ఝభూతే సంసారేతి వుత్తం హోతి. తిట్ఠతన్తి తిట్ఠమానానం. యథాయిదం నాపరం సియాతి యథా ఇదం దుక్ఖం పున న భవేయ్య.

౧౧౦౧-౨. అథస్స భగవా తమత్థం బ్యాకరోన్తో తిస్సో గాథాయో అభాసి. తత్థ అకిఞ్చనన్తి కిఞ్చనపటిపక్ఖం. అనాదానన్తి ఆదానపటిపక్ఖం, కిఞ్చనాదానవూపసమన్తి వుత్తం హోతి. అనాపరన్తి అపరపటిభాగదీపవిరహితం, సేట్ఠన్తి వుత్తం హోతి. న తే మారస్స పద్ధగూతి తే మారస్స పద్ధచరా పరిచారకా సిస్సా న హోన్తి. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ.

ఏవం భగవా ఇమమ్పి సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి దేసనాపరియోసానే చ పుబ్బసదిసో ఏవ ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ కప్పసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. జతుకణ్ణిసుత్తవణ్ణనా

౧౧౦౩-౪. సుత్వానహన్తి జతుకణ్ణిసుత్తం. తత్థ సుత్వానహం వీరమకామకామిన్తి అహం ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా నయేన వీరం కామానం అకామనతో అకామకామిం బుద్ధం సుత్వా. అకామమాగమన్తి నిక్కామం భగవన్తం పుచ్ఛితుం ఆగతోమ్హి. సహజనేత్తాతి సహజాతసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణచక్ఖు. యథాతచ్ఛన్తి యథాతథం. బ్రూహి మేతి పున యాచన్తో భణతి. యాచన్తో హి సహస్సక్ఖత్తుమ్పి భణేయ్య, కో పన వాదో ద్విక్ఖత్తుం. తేజీ తేజసాతి తేజేన సమన్నాగతో తేజసా అభిభుయ్య. యమహం విజఞ్ఞం జాతిజరాయ ఇధ విప్పహానన్తి యమహం జాతిజరానం పహానభూతం ధమ్మం ఇధేవ జానేయ్యం.

౧౧౦౫-౭. అథస్స భగవా తం ధమ్మమాచిక్ఖన్తో తిస్సో గాథాయో అభాసి. తత్థ నేక్ఖమ్మం దట్ఠు ఖేమతోతి నిబ్బానఞ్చ నిబ్బానగామినిఞ్చ పటిపదం ‘‘ఖేమ’’న్తి దిస్వా. ఉగ్గహితన్తి తణ్హాదిట్ఠివసేన గహితం. నిరత్తం వాతి నిరస్సితబ్బం వా, ముఞ్చితబ్బన్తి వుత్తం హోతి. మా తే విజ్జిత్థాతి మా తే అహోసి. కిఞ్చనన్తి రాగాదికిఞ్చనం వాపి తే మా విజ్జిత్థ. పుబ్బేతి అతీతే సఙ్ఖారే ఆరబ్భ ఉప్పన్నకిలేసా. బ్రాహ్మణాతి భగవా జతుకణ్ణిం ఆలపతి. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ.

ఏవం భగవా ఇమమ్పి సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి. దేసనాపరియోసానే చ పుబ్బసదిసో ఏవ ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ జతుకణ్ణిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౨. భద్రావుధసుత్తవణ్ణనా

౧౧౦౮-౯. ఓకఞ్జహన్తి భద్రావుధసుత్తం. తత్థ ఓకఞ్జహన్తి ఆలయం జహం. తణ్హచ్ఛిదన్తి ఛతణ్హాకాయచ్ఛిదం. అనేజన్తి లోకధమ్మేసు నిక్కమ్పం. నన్దిఞ్జహన్తి అనాగతరూపాదిపత్థనాజహం. ఏకా ఏవ హి తణ్హా థుతివసేన ఇధ నానప్పకారతో వుత్తా. కప్పఞ్జహన్తి దువిధకప్పజహం. అభియాచేతి అతివియ యాచామి. సుత్వాన నాగస్స అపనమిస్సన్తి ఇతోతి నాగస్స తవ భగవా వచనం సుత్వా ఇతో పాసాణకచేతియతో బహూ జనా పక్కమిస్సన్తీతి అధిప్పాయో. జనపదేహి సఙ్గతాతి అఙ్గాదీహి జనపదేహి ఇధ సమాగతా. వియాకరోహీతి ధమ్మం దేసేహి.

౧౧౧౦. అథస్స ఆసయానులోమేన ధమ్మం దేసేన్తో భగవా ద్వే గాథాయో అభాసి. తత్థ ఆదానతణ్హన్తి రూపాదీనం ఆదాయికం గహణతణ్హం, తణ్హుపాదానన్తి వుత్తం హోతి. యం యఞ్హి లోకస్మిముపాదియన్తీతి ఏతేసు ఉద్ధాదిభేదేసు యం యం గణ్హన్తి. తేనేవ మారో అన్వేతి జన్తున్తి తేనేవ ఉపాదానపచ్చయనిబ్బత్తకమ్మాభిసఙ్ఖారనిబ్బత్తవసేన పటిసన్ధిక్ఖన్ధమారో తం సత్తం అనుగచ్ఛతి.

౧౧౧౧. తస్మా పజానన్తి తస్మా ఏతమాదీనవం అనిచ్చాదివసేన వా సఙ్ఖారే జానన్తో. ఆదానసత్తే ఇతి పేక్ఖమానో, పజం ఇమం మచ్చుధేయ్యే విసత్తన్తి ఆదాతబ్బట్ఠేన ఆదానేసు రూపాదీసు సత్తే సబ్బలోకే ఇమం పజం మచ్చుధేయ్యే లగ్గం పేక్ఖమానో. ఆదానసత్తే వా ఆదానాభినివిట్ఠే పుగ్గలే ఆదానసఙ్గహేతుఞ్చ ఇమం పజం మచ్చుధేయ్యే లగ్గం తతో వీతిక్కమితుం అసమత్థం ఇతి పేక్ఖమానో కిఞ్చనం సబ్బలోకే న ఉప్పాదియేథాతి సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ.

ఏవం భగవా ఇమమ్పి సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి. దేసనాపరియోసానే చ పుబ్బసదిసో ఏవ ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ భద్రావుధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౩. ఉదయసుత్తవణ్ణనా

౧౧౧౨-౩. ఝాయిన్తి ఉదయసుత్తం. తత్థ అఞ్ఞావిమోక్ఖన్తి పఞ్ఞానుభావనిజ్ఝాతం విమోక్ఖం పుచ్ఛతి. అథ భగవా యస్మా ఉదయో చతుత్థజ్ఝానలాభీ, తస్మాస్స పటిలద్ధజ్ఝానవసేన నానప్పకారతో అఞ్ఞావిమోక్ఖం దస్సేన్తో గాథాద్వయమాహ. తత్థ పహానం కామచ్ఛన్దానన్తి యమిదం పఠమజ్ఝానం నిబ్బత్తేన్తస్స కామచ్ఛన్దప్పహానం, తమ్పి అఞ్ఞావిమోక్ఖం పబ్రూమి. ఏవం సబ్బపదాని యోజేతబ్బాని.

౧౧౧౪. ఉపేక్ఖాసతిసంసుద్ధన్తి చతుత్థజ్ఝానఉపేక్ఖాసతీహి సంసుద్ధం. ధమ్మతక్కపురేజవన్తి ఇమినా తస్మిం చతుత్థజ్ఝానవిమోక్ఖే ఠత్వా ఝానఙ్గాని విపస్సిత్వా అధిగతం అరహత్తవిమోక్ఖం వదతి. అరహత్తవిమోక్ఖస్స హి మగ్గసమ్పయుత్తసమ్మాసఙ్కప్పాదిభేదో ధమ్మతక్కో పురేజవో హోతి. తేనాహ – ‘‘ధమ్మతక్కపురేజవ’’న్తి. అవిజ్జాయ పభేదనన్తి ఏతమేవ చ అఞ్ఞావిమోక్ఖం అవిజ్జాపభేదనసఙ్ఖాతం నిబ్బానం నిస్సాయ జాతత్తా కారణోపచారేన ‘‘అవిజ్జాయ పభేదన’’న్తి పబ్రూమీతి.

౧౧౧౫-౬. ఏవం అవిజ్జాపభేదనవచనేన వుత్తం నిబ్బానం సుత్వా ‘‘తం కిస్స విప్పహానేన వుచ్చతీ’’తి పుచ్ఛన్తో ‘‘కింసు సంయోజనో’’తి గాథమాహ. తత్థ కింసు సంయోజనోతి కిం సంయోజనో. విచారణన్తి విచరణకారణం. కిస్సస్స విప్పహానేనాతి కిం నామకస్స అస్స ధమ్మస్స విప్పహానేన. అథస్స భగవా తమత్థం బ్యాకరోన్తో ‘‘నన్దిసంయోజనో’’తి గాథమాహ. తత్థ వితక్కస్సాతి కామవితక్కాదికో వితక్కో అస్స.

౧౧౧౭-౮. ఇదాని తస్స నిబ్బానస్స మగ్గం పుచ్ఛన్తో ‘‘కథం సతస్సా’’తి గాథమాహ. తత్థ విఞ్ఞాణన్తి అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం. అథస్స మగ్గం కథేన్తో భగవా ‘‘అజ్ఝత్తఞ్చా’’తి గాథమాహ. తత్థ ఏవం సతస్సాతి ఏవం సతస్స సమ్పజానస్స. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ.

ఏవం భగవా ఇమమ్పి సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి. దేసనాపరియోసానే చ పుబ్బసదిసో ఏవ ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ ఉదయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౪. పోసాలసుత్తవణ్ణనా

౧౧౧౯-౨౦. యో అతీతన్తి పోసాలసుత్తం. తత్థ యో అతీతం ఆదిసతీతి యో భగవా అత్తనో చ పరేసఞ్చ ‘‘ఏకమ్పి జాతి’’న్తిఆదిభేదం అతీతం ఆదిసతి. విభూతరూపసఞ్ఞిస్సాతి సమతిక్కన్తరూపసఞ్ఞిస్స. సబ్బకాయప్పహాయినోతి తదఙ్గవిక్ఖమ్భనవసేన సబ్బరూపకాయప్పహాయినో, పహీనరూపభవపటిసన్ధికస్సాతి అధిప్పాయో. నత్థి కిఞ్చీతి పస్సతోతి విఞ్ఞాణాభావవిపస్సనేన ‘‘నత్థి కిఞ్చీ’’తి పస్సతో, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనలాభినోతి వుత్తం హోతి. ఞాణం సక్కానుపుచ్ఛామీతి సక్కాతి భగవన్తం ఆలపన్తో ఆహ. తస్స పుగ్గలస్స ఞాణం పుచ్ఛామి, కీదిసం పుచ్ఛితబ్బన్తి. కథం నేయ్యోతి కథం సో నేతబ్బో, కథమస్స ఉత్తరిఞాణం ఉప్పాదేతబ్బన్తి.

౧౧౨౧. అథస్స భగవా తాదిసే పుగ్గలే అత్తనో అప్పటిహతఞాణతం పకాసేత్వా తం ఞాణం బ్యాకాతుం గాథాద్వయమాహ. తత్థ విఞ్ఞాణట్ఠితియో సబ్బా, అభిజానం తథాగతోతి అభిసఙ్ఖారవసేన చతస్సో పటిసన్ధివసేన సత్తాతి ఏవం సబ్బా విఞ్ఞాణట్ఠితియో అభిజానన్తో తథాగతో. తిట్ఠన్తమేనం జానాతీతి కమ్మాభిసఙ్ఖారవసేన తిట్ఠన్తం ఏతం పుగ్గలం జానాతి ‘‘ఆయతిం అయం ఏవంగతికో భవిస్సతీ’’తి. విముత్తన్తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనాదీసు అధిముత్తం. తప్పరాయణన్తి తమ్మయం.

౧౧౨౨. ఆకిఞ్చఞ్ఞసమ్భవం ఞత్వాతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనజనకం కమ్మాభిసఙ్ఖారం ఞత్వా ‘‘కిన్తి పలిబోధో అయ’’న్తి. నన్దీ సంయోజనం ఇతీతి యా చ తత్థ అరూపరాగసఙ్ఖాతా నన్దీ, తఞ్చ సంయోజనం ఇతి ఞత్వా. తతో తత్థ విపస్సతీతి తతో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తితో వుట్ఠహిత్వా తం సమాపత్తిం అనిచ్చాదివసేన విపస్సతి. ఏతం ఞాణం తథం తస్సాతి ఏతం తస్స పుగ్గలస్స ఏవం విపస్సతో అనుక్కమేనేవ ఉప్పన్నం అరహత్తఞాణం అవిపరీతం. వుసీమతోతి వుసితవన్తస్స. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ.