౧౬. సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౯౬౨. న మే దిట్ఠోతి సారిపుత్తసుత్తం, ‘‘థేరపఞ్హసుత్త’’న్తిపి వుచ్చతి. కా ఉప్పత్తి? ఇమస్స సుత్తస్స ఉప్పత్తి – రాజగహకస్స సేట్ఠిస్స చన్దనఘటికాయ పటిలాభం ఆదిం కత్వా తాయ చన్దనఘటికాయ కతస్స పత్తస్స ఆకాసే ఉస్సాపనం ఆయస్మతో పిణ్డోలభారద్వాజస్స ఇద్ధియా పత్తగ్గహణం, తస్మిం వత్థుస్మిం సావకానం ఇద్ధిపటిక్ఖేపో, తిత్థియానం భగవతా సద్ధిం పాటిహారియం కత్తుకామతా, పాటిహారియకరణం, భగవతో సావత్థిగమనం, తిత్థియానుబన్ధనం, సావత్థియం పసేనదినో బుద్ధూపగమనం కణ్డమ్బపాతుభావో, చతున్నం పరిసానం తిత్థియజయత్థం పాటిహారియకరణుస్సుక్కనివారణం, యమకపాటిహారియకరణం, కతపాటిహారియస్స భగవతో తావతింసభవనగమనం, తత్థ తేమాసం ధమ్మదేసనా, ఆయస్మతా మహామోగ్గల్లానత్థేరేన యాచితస్స దేవలోకతో సఙ్కస్సనగరే ఓరోహణన్తి ఇమాని వత్థూని అన్తరన్తరే చ జాతకాని విత్థారేత్వా యావ దససహస్సచక్కవాళదేవతాహి పూజియమానో భగవా మజ్ఝే మణిమయేన సోపానేన సఙ్కస్సనగరే ఓరుయ్హ సోపానకళేవరే అట్ఠాసి –

‘‘యే ఝానప్పసుతా ధీరా, నేక్ఖమ్మూపసమే రతా;

దేవాపి తేసం పిహయన్తి, సమ్బుద్ధానం సతీమత’’న్తి. (ధ. ప. ౧౮౧) –

ఇమిస్సా ధమ్మపదగాథాయ వుచ్చమానాయ వుత్తా. సోపానకళేవరే ఠితం పన భగవన్తం సబ్బపఠమం ఆయస్మా సారిపుత్తో వన్ది, తతో ఉప్పలవణ్ణా భిక్ఖునీ, అథాపరో జనకాయో. తత్ర భగవా చిన్తేసి – ‘‘ఇమిస్సం పరిసతి మోగ్గల్లానో ఇద్ధియా అగ్గోతి పాకటో, అనురుద్ధో దిబ్బచక్ఖునా, పుణ్ణో ధమ్మకథికత్తేన, సారిపుత్తం పనాయం పరిసా న కేనచి గుణేన ఏవం అగ్గోతి జానాతి, యంనూనాహం సారిపుత్తం పఞ్ఞాగుణేన పకాసేయ్య’’న్తి. అథ థేరం పఞ్హం పుచ్ఛి. థేరో భగవతా పుచ్ఛితం పుచ్ఛితం పుథుజ్జనపఞ్హం, సేక్ఖపఞ్హం, అసేక్ఖపఞ్హఞ్చ, సబ్బం విస్సజ్జేసి. తదా నం జనో ‘‘పఞ్ఞాయ అగ్గో’’తి అఞ్ఞాసి. అథ భగవా ‘‘సారిపుత్తో న ఇదానేవ పఞ్ఞాయ అగ్గో, అతీతేపి పఞ్ఞాయ అగ్గో’’తి జాతకం ఆనేసి.

అతీతే పరోసహస్సా ఇసయో వనమూలఫలాహారా పబ్బతపాదే వసన్తి. తేసం ఆచరియస్స ఆబాధో ఉప్పజ్జి, ఉపట్ఠానాని వత్తన్తి. జేట్ఠన్తేవాసీ ‘‘సప్పాయభేసజ్జం ఆహరిస్సామి, ఆచరియం అప్పమత్తా ఉపట్ఠహథా’’తి వత్వా మనుస్సపథం అగమాసి. తస్మిం అనాగతేయేవ ఆచరియో కాలమకాసి. తం ‘‘ఇదాని కాలం కరిస్సతీ’’తి అన్తేవాసికా సమాపత్తిమారబ్భ పుచ్ఛింసు. సో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం సన్ధాయాహ – ‘‘నత్థి కిఞ్చీ’’తి, అన్తేవాసినో ‘‘నత్థి ఆచరియస్స అధిగమో’’తి అగ్గహేసుం. అథ జేట్ఠన్తేవాసీ భేసజ్జం ఆదాయ ఆగన్త్వా తం కాలకతం దిస్వా ఆచరియం ‘‘కిఞ్చి పుచ్ఛిత్థా’’తి ఆహ. ఆమ పుచ్ఛిమ్హా, ‘‘నత్థి కిఞ్చీ’’తి ఆహ, న కిఞ్చి ఆచరియేన అధిగతన్తి. నత్థి కిఞ్చీతి వదన్తో ఆచరియో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం పవేదేసి, సక్కాతబ్బో ఆచరియోతి.

‘‘పరోసహస్సమ్పి సమాగతానం,

కన్దేయ్యుం తే వస్ససతం అపఞ్ఞా;

ఏకోపి సేయ్యో పురిసో సపఞ్ఞో,

యో భాసితస్స విజానాతి అత్థ’’న్తి. (జా. ౧.౧.౯౯);

కథితే చ పన భగవతా జాతకే ఆయస్మా సారిపుత్తో అత్తనో సద్ధివిహారికానం పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానమత్థాయ సప్పాయసేనాసనగోచరసీలవతాదీని పుచ్ఛితుం ‘‘న మే దిట్ఠో ఇతో పుబ్బే’’తి ఇమం థుతిగాథం ఆదిం కత్వా అట్ఠ గాథాయో అభాసి. తమత్థం విస్సజ్జేన్తో భగవా తతో పరా సేసగాథాతి.

తత్థ ఇతో పుబ్బేతి ఇతో సఙ్కస్సనగరే ఓతరణతో పుబ్బే. వగ్గువదోతి సున్దరవదో. తుసితా గణిమాగతోతి తుసితకాయా చవిత్వా మాతుకుచ్ఛిం ఆగతత్తా తుసితా ఆగతో, గణాచరియత్తా గణీ. సన్తుట్ఠట్ఠేన వా తుసితసఙ్ఖాతా దేవలోకా గణిం ఆగతో తుసితానం వా అరహన్తానం గణిం ఆగతోతి.

౯౬౩. దుతియగాథాయ సదేవకస్స లోకస్స యథా దిస్సతీతి సదేవకస్స లోకస్స వియ మనుస్సానమ్పి దిస్సతి. యథా వా దిస్సతీతి తచ్ఛతో అవిపరీతతో దిస్సతి చక్ఖుమాతి ఉత్తమచక్ఖు. ఏకోతి పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతాదీహి ఏకో. రతిన్తి నేక్ఖమ్మరతిఆదిం.

౯౬౪. తతియగాథాయ బహూనమిధ బద్ధానన్తి ఇధ బహూనం ఖత్తియాదీనం సిస్సానం. సిస్సా హి ఆచరియే పటిబద్ధవుత్తిత్తా ‘‘బద్ధా’’తి వుచ్చన్తి అత్థి పఞ్హేన ఆగమన్తి అత్థికో పఞ్హేన ఆగతోమ్హి, అత్థికానం వా పఞ్హేన ఆగమనం, పఞ్హేన అత్థి ఆగమనం వాతి.

౯౬౫. చతుత్థగాథాయ విజిగుచ్ఛతోతి జాతిఆదీహి అట్టీయతో రిత్తమాసనన్తి వివిత్తం మఞ్చపీఠం. పబ్బతానం గుహాసు వాతి పబ్బతగుహాసు వా రిత్తమాసనం భజతోతి సమ్బన్ధితబ్బం.

౯౬౬. పఞ్చమగాథాయ ఉచ్చావచేసూతి హీనపణీతేసు. సయనేసూతి విహారాదీసు సేనాసనేసు. కీవన్తో తత్థ భేరవాతి కిత్తకా తత్థ భయకారణా. ‘‘కువన్తో’’తిపి పాఠో, కూజన్తోతి చస్స అత్థో. న పన పుబ్బేనాపరం సన్ధియతి.

౯౬౭. ఛట్ఠగాథాయ కతీ పరిస్సయాతి కిత్తకా ఉపద్దవా. అగతం దిసన్తి నిబ్బానం. తఞ్హి అగతపుబ్బత్తా అగతం తథా నిద్దిసితబ్బతో దిసా చాతి. తేన వుత్తం ‘‘అగతం దిస’’న్తి. అభిసమ్భవేతి అభిభవేయ్య. పన్తమ్హీతి పరియన్తే.

౯౬౮-౯. సత్తమగాథాయ క్యాస్స బ్యప్పథయో అస్సూతి కీదిసాని తస్స వచనాని అస్సు. అట్ఠమగాథాయ ఏకోది నిపకోతి ఏకగ్గచిత్తో పణ్డితో.

౯౭౦. ఏవం ఆయస్మతా సారిపుత్తేన తీహి గాథాహి భగవన్తం థోమేత్వా పఞ్చహి గాథాహి – పఞ్చసతానం సిస్సానమత్థాయ సేనాసనగోచరసీలవతాదీని పుచ్ఛితో భగవా తమత్థం పకాసేతుం ‘‘విజిగుచ్ఛమానస్సా’’తిఆదినా నయేన విస్సజ్జనమారద్ధో. తత్థ పఠమగాథాయ తావత్థో – జాతిఆదీహి విజిగుచ్ఛమానస్స రిత్తాసనం సయనం సేవతో చే సమ్బోధికామస్స సారిపుత్త, భిక్ఖునో యదిదం ఫాసు యో ఫాసువిహారో యథానుధమ్మం యో చ అనుధమ్మో, తం తే పవక్ఖామి యథా పజానం యథా పజానన్తో వదేయ్య, ఏవం వదామీతి.

౯౭౧. దుతియగాథాయ పరియన్తచారీతి సీలాదీసు చతూసు పరియన్తేసు చరమానో. డంసాధిపాతానన్తి పిఙ్గలమక్ఖికానఞ్చ సేసమక్ఖికానఞ్చ. సేసమక్ఖికా హి తతో తతో అధిపతిత్వా ఖాదన్తి, తస్మా ‘‘అధిపాతా’’తి వుచ్చన్తి. మనుస్సఫస్సానన్తి చోరాదిఫస్సానం.

౯౭౨. తతియగాథాయ పరధమ్మికా నామ సత్త సహధమ్మికవజ్జా సబ్బేపి బాహిరకా. కుసలానుఏసీతి కుసలధమ్మే అన్వేసమానో.

౯౭౩. చతుత్థగాథాయ ఆతఙ్కఫస్సేనాతి రోగఫస్సేన. సీతం అతుణ్హన్తి సీతఞ్చ ఉణ్హఞ్చ. సో తేహి ఫుట్ఠో బహుధాతి సో తేహి ఆతఙ్కాదీహి అనేకేహి ఆకారేహి ఫుట్ఠో సమానోపి. అనోకోతి అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణాదీనం అనోకాసభూతో.

౯౭౪. ఏవం ‘‘భిక్ఖునో విజిగుచ్ఛతో’’తిఆదీహి తీహి గాథాహి పుట్ఠమత్థం విస్సజ్జేత్వా ఇదాని ‘‘క్యాస్స బ్యప్పథయో’’తిఆదినా నయేన పుట్ఠం విస్సజ్జేన్తో ‘‘థేయ్యం న కారే’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఫస్సేతి ఫరేయ్య. యదావిలత్తం మనసో విజఞ్ఞాతి యం చిత్తస్స ఆవిలత్తం విజానేయ్య, తం సబ్బం ‘‘కణ్హస్స పక్ఖో’’తి వినోదయేయ్య.

౯౭౫. మూలమ్పి తేసం పలిఖఞ్ఞ తిట్ఠేతి తేసం కోధాతిమానానం యం అవిజ్జాదికం మూలం, తమ్పి పలిఖణిత్వా తిట్ఠేయ్య. అద్ధా భవన్తో అభిసమ్భవేయ్యాతి ఏవం పియప్పియం అభిభవన్తో ఏకంసేనేవ అభిభవేయ్య, న తత్ర సిథిలం పరక్కమేయ్యాతి అధిప్పాయో.

౯౭౬. పఞ్ఞం పురక్ఖత్వాతి పఞ్ఞం పుబ్బఙ్గమం కత్వా. కల్యాణపీతీతి కల్యాణాయ పీతియా సమన్నాగతో. చతురో సహేథ పరిదేవధమ్మేతి అనన్తరగాథాయ వుచ్చమానే పరిదేవనీయధమ్మే సహేయ్య.

౯౭౭. కింసూ అసిస్సామీతి కిం భుఞ్జిస్సామి. కువం వా అసిస్సన్తి కుహిం వా అసిస్సామి. దుక్ఖం వత సేత్థ క్వజ్జ సేస్సన్తి ఇమం రత్తిం దుక్ఖం సయిం, అజ్జ ఆగమనరత్తిం కత్థ సయిస్సం. ఏతే వితక్కేతి ఏతే పిణ్డపాతనిస్సితే ద్వే, సేనాసననిస్సితే ద్వేతి చత్తారో వితక్కే. అనికేతచారీతి అపలిబోధచారీ నిత్తణ్హచారీ.

౯౭౮. కాలేతి పిణ్డపాతకాలే పిణ్డపాతసఙ్ఖాతం అన్నం వా చీవరకాలే చీవరసఙ్ఖాతం వసనం వా లద్ధా ధమ్మేన సమేనాతి అధిప్పాయో. మత్తం సో జఞ్ఞాతి పటిగ్గహణే చ పరిభోగే చ సో పమాణం జానేయ్య. ఇధాతి సాసనే, నిపాతమత్తమేవ వా ఏతం. తోసనత్థన్తి సన్తోసత్థం, ఏతదత్థం మత్తం జానేయ్యాతి వుత్తం హోతి. సో తేసు గుత్తోతి సో భిక్ఖు తేసు పచ్చయేసు గుత్తో. యతచారీతి సంయతవిహారో, రక్ఖితిరియాపథో రక్ఖితకాయవచీమనోద్వారో చాతి వుత్తం హోతి. ‘‘యతిచారీ’’తిపి పాఠో, సోయేవత్థో. రుసితోతి రోసితో, ఘట్టితోతి వుత్తం హోతి.

౯౭౯. ఝానానుయుత్తోతి అనుపన్నుప్పాదనేన ఉప్పన్నాసేవనేన చ ఝానే అనుయుత్తో. ఉపేక్ఖమారబ్భ సమాహితత్తోతి చతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖం ఉప్పాదేత్వా సమాహితచిత్తో. తక్కాసయం కుక్కుచ్చియూపఛిన్దేతి కామవితక్కాదిం తక్కఞ్చ, కామసఞ్ఞాదిం తస్స తక్కస్స ఆసయఞ్చ, హత్థకుక్కుచ్చాదిం కుక్కుచ్చియఞ్చ ఉపచ్ఛిన్దేయ్య.

౯౮౦. చుదితో వచీభి సతిమాభినన్దేతి ఉపజ్ఝాయాదీహి వాచాహి చోదితో సమానో సతిమా హుత్వా తం చోదనం అభినన్దేయ్య. వాచం పముఞ్చే కుసలన్తి ఞాణసముట్ఠితం వాచం పముఞ్చేయ్య. నాతివేలన్తి అతివేలం పన వాచం కాలవేలఞ్చ సీలవేలఞ్చ అతిక్కన్తం నప్పముఞ్చేయ్య. జనవాదధమ్మాయాతి జనవాదకథాయ. న చేతయేయ్యాతి చేతనం న ఉప్పాదేయ్య.

౯౮౧. అథాపరన్తి అథ ఇదాని ఇతో పరమ్పి. పఞ్చ రజానీతి రూపరాగాదీని పఞ్చ రజాని. యేసం సతీమా వినయాయ సిక్ఖేతి యేసం ఉపట్ఠితస్సతి హుత్వా వినయనత్థం తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖేయ్య. ఏవం సిక్ఖన్తో హి రూపేసు…పే… ఫస్సేసు సహేథ రాగం, న అఞ్ఞేతి.

౯౮౨. తతో సో తేసం వినయాయ సిక్ఖన్తో అనుక్కమేన – ఏతేసు ధమ్మేసూతి గాథా. తత్థ ఏతేసూతి రూపాదీసు. కాలేన సో సమ్మా ధమ్మం పరివీమంసమానోతి సో భిక్ఖు య్వాయం ‘‘ఉద్ధతే చిత్తే సమాధిస్స కాలో’’తిఆదినా నయేన కాలో వుత్తో, తేన కాలేన సబ్బం సఙ్ఖతధమ్మం అనిచ్చాదినయేన పరివీమంసమానో. ఏకోదిభూతో విహనే తమం సోతి సో ఏకగ్గచిత్తో సబ్బం మోహాదితమం విహనేయ్య. నత్థి ఏత్థ సంసయో. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ.

ఏవం భగవా అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి. దేసనాపరియోసానే పఞ్చసతా భిక్ఖూ అరహత్తం పత్తా, తింసకోటిసఙ్ఖ్యానఞ్చ దేవమనుస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో చ చతుత్థో వగ్గో అత్థవణ్ణనానయతో, నామేన

అట్ఠకవగ్గోతి.