౯. వాసేట్ఠసుత్తవణ్ణనా

ఏవం మే సుతన్తి వాసేట్ఠసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? అయమేవ యాస్స నిదానే వుత్తా అత్థవణ్ణనం పనస్స వుత్తనయాని ఉత్తానత్థాని చ పదాని పరిహరన్తా కరిస్సామ. ఇచ్ఛానఙ్గలోతి గామస్స నామం. బ్రాహ్మణమహాసాలానం చఙ్కీ తారుక్ఖో తోదేయ్యోతి వోహారనామమేతం. పోక్ఖరసాతి జాణుస్సోణీతి నేమిత్తికం. తేసు కిర ఏకో హిమవన్తపస్సే పోక్ఖరణియా పదుమే నిబ్బత్తో, అఞ్ఞతరో తాపసో తం పదుమం గహేత్వా తత్థ సయితం దారకం దిస్వా సంవడ్ఢేత్వా రఞ్ఞో దస్సేసి. పోక్ఖరే సయితత్తా ‘‘పోక్ఖరసాతీ’’తి చస్స నామమకాసి. ఏకస్స ఠానన్తరే నేమిత్తికం. తేన కిర జాణుస్సోణినామకం పురోహితట్ఠానం లద్ధం, సో తేనేవ పఞ్ఞాయి.

తే సబ్బేపి అఞ్ఞే చ అభిఞ్ఞాతా అభిఞ్ఞాతా బ్రాహ్మణమహాసాలా కస్మా ఇచ్ఛానఙ్గలే పటివసన్తీతి? వేదసజ్ఝాయనపరివీమంసనత్థం. తేన కిర సమయేన కోసలజనపదే వేదకా బ్రాహ్మణా వేదానం సజ్ఝాయకరణత్థఞ్చ అత్థూపపరిక్ఖణత్థఞ్చ తస్మింయేవ గామే సన్నిపతన్తి. తేన తేపి అన్తరన్తరా అత్తనో భోగగామతో ఆగమ్మ తత్థ పటివసన్తి.

వాసేట్ఠభారద్వాజానన్తి వాసేట్ఠస్స చ భారద్వాజస్స చ. అయమన్తరాకథాతి యం అత్తనో సహాయకభావానురూపం కథం కథేన్తా అనువిచరింసు, తస్సా కథాయ అన్తరా వేమజ్ఝేయేవ అయం అఞ్ఞా కథా ఉదపాదీతి వుత్తం హోతి. సంసుద్ధగహణికోతి సంసుద్ధకుచ్ఛికో, సంసుద్ధాయ బ్రాహ్మణియా ఏవ కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తోతి అధిప్పాయో. ‘‘సమవేపాకినియా గహణియా’’తిఆదీసు హి ఉదరగ్గి ‘‘గహణీ’’తి వుచ్చతి. ఇధ పన మాతుకుచ్ఛి. యావ సత్తమాతి మాతు మాతా, పితు పితాతి ఏవం పటిలోమేన యావ సత్త జాతియో. ఏత్థ చ పితామహో చ పితామహీ చ పితామహా, తథా మాతామహో చ మాతామహీ చ మాతామహా, పితామహా చ మాతామహా చ పితామహాయేవ. పితామహానం యుగం పితామహయుగం. యుగన్తి ఆయుప్పమాణం. అభిలాపమత్తమేవ చేతం, అత్థతో పన పితామహాయేవ పితామహయుగం. అక్ఖిత్తోతి జాతిం ఆరబ్భ ‘‘కిం సో’’తి కేనచి అనవఞ్ఞాతో. అనుపక్కుట్ఠోతి జాతిసన్దోసవాదేన అనుపక్కుట్ఠపుబ్బో. వతసమ్పన్నోతి ఆచారసమ్పన్నో. సఞ్ఞాపేతున్తి ఞాపేతుం బోధేతుం, నిరన్తరం కాతున్తి వుత్తం హోతి. ఆయామాతి గచ్ఛామ.

౬౦౦. అనుఞ్ఞాతపటిఞ్ఞాతాతి ‘‘తేవిజ్జా తుమ్హే’’తి ఏవం మయం ఆచరియేహి చ అనుఞ్ఞాతా అత్తనా చ పటిజానిమ్హాతి అత్థో. అస్మాతి భవామ. ఉభోతి ద్వేపి జనా. అహం పోక్ఖరసాతిస్స, తారుక్ఖస్సాయం మాణవోతి అహం పోక్ఖరసాతిస్స జేట్ఠన్తేవాసీ అగ్గసిస్సో, అయం తారుక్ఖస్సాతి అధిప్పాయేన భణతి ఆచరియసమ్పత్తిం అత్తనో సమ్పత్తిఞ్చ దీపేన్తో.

౬౦౧. తేవిజ్జానన్తి తివేదానం. కేవలినోతి నిట్ఠఙ్గతా. అస్మసేతి అమ్హ భవామ. ఇదాని తం కేవలిభావం విత్థారేన్తో ఆహ – ‘‘పదకస్మా…పే… సాదిసా’’తి. తత్థ జప్పేతి వేదే. కమ్మునాతి దసవిధేన కుసలకమ్మపథకమ్మునా. అయఞ్హి పుబ్బే సత్తవిధం కాయవచీకమ్మం సన్ధాయ ‘‘యతో ఖో భో సీలవా హోతీ’’తి ఆహ. తివిధం మనోకమ్మం సన్ధాయ ‘‘వతసమ్పన్నో’’తి ఆహ. తేన సమన్నాగతో హి ఆచారసమ్పన్నో హోతి.

౬౦౨-౫. ఇదాని తం వచనన్తరేన దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘అహఞ్చ కమ్మునా బ్రూమీ’’తి. ఖయాతీతన్తి ఊనభావం అతీతం, పరిపుణ్ణన్తి అత్థో. పేచ్చాతి ఉపగన్త్వా. నమస్సన్తీతి నమో కరోన్తి. చక్ఖుం లోకే సముప్పన్నన్తి అవిజ్జన్ధకారే లోకే, తం అన్ధకారం విధమిత్వా లోకస్స దిట్ఠధమ్మికాదిఅత్థసన్దస్సనేన చక్ఖు హుత్వా సముప్పన్నం.

౬౦౬. ఏవం అభిత్థవిత్వా వాసేట్ఠేన యాచితో భగవా ద్వేపి జనే సఙ్గణ్హన్తో ఆహ – ‘‘తేసం వో అహం బ్యక్ఖిస్స’’న్తిఆది. తత్థ బ్యక్ఖిస్సన్తి బ్యాకరిస్సామి. అనుపుబ్బన్తి తిట్ఠతు తావ బ్రాహ్మణచిన్తా, కీటపటఙ్గతిణరుక్ఖతో పభుతి వో అనుపుబ్బం బ్యక్ఖిస్సన్తి ఏవమేత్థ అధిప్పాయో వేదితబ్బో, ఏవం విత్థారకథాయ వినేతబ్బా హి తే మాణవకా. జాతివిభఙ్గన్తి జాతివిత్థారం. అఞ్ఞమఞ్ఞా హి జాతియోతి తేసం తేసఞ్హి పాణానం జాతియో అఞ్ఞా అఞ్ఞా నానప్పకారాతి అత్థో.

౬౦౭. తతో పాణానం జాతివిభఙ్గే కథేతబ్బే ‘‘తిణరుక్ఖేపి జానాథా’’తి అనుపాదిన్నకానం తావ కథేతుం ఆరద్ధో. తం కిమత్థమితి చే? ఉపాదిన్నేసు సుఖఞాపనత్థం. అనుపాదిన్నేసు హి జాతిభేదే గహితే ఉపాదిన్నేసు సో పాకటతరో హోతి. తత్థ తిణాని నామ అన్తోఫేగ్గూని బహిసారాని. తస్మా తాలనాళికేరాదయోపి తిణసఙ్గహం గచ్ఛన్తి. రుక్ఖా నామ బహిఫేగ్గూ అన్తోసారా. తిణాని చ రుక్ఖా చ తిణరుక్ఖా. తే ఉపయోగబహువచనేన దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘తిణరుక్ఖేపి జానాథా’’తి. న చాపి పటిజానరేతి ‘‘మయం తిణా, మయం రుక్ఖా’’తి ఏవమ్పి న పటిజానన్తి. లిఙ్గం జాతిమయన్తి అపటిజానన్తానమ్పి చ తేసం జాతిమయమేవ సణ్ఠానం అత్తనో మూలభూతతిణాదిసదిసమేవ హోతి. కిం కారణం? అఞ్ఞమఞ్ఞా హి జాతియో, యస్మా అఞ్ఞా తిణజాతి, అఞ్ఞా రుక్ఖజాతి; తిణేసుపి అఞ్ఞా తాలజాతి, అఞ్ఞా నాళికేరజాతీతి ఏవం విత్థారేతబ్బం.

తేన కిం దీపేతి? యం జాతివసేన నానా హోతి, తం అత్తనో పటిఞ్ఞం పరేసం వా ఉపదేసం వినాపి అఞ్ఞజాతితో విసేసేన గయ్హతి. యది చ జాతియా బ్రాహ్మణో భవేయ్య, సోపి అత్తనో పటిఞ్ఞం పరేసం వా ఉపదేసం వినా ఖత్తియతో వేస్ససుద్దతో వా విసేసేన గయ్హేయ్య, న చ గయ్హతి, తస్మా న జాతియా బ్రాహ్మణోతి. పరతో పన ‘‘యథా ఏతాసు జాతీసూ’’తి ఇమాయ గాథాయ ఏతమత్థం వచీభేదేనేవ ఆవికరిస్సతి.

౬౦౮. ఏవం అనుపాదిన్నేసు జాతిభేదం దస్సేత్వా ఉపాదిన్నేసు తం దస్సేన్తో ‘‘తతో కీటే’’తి ఏవమాదిమాహ. తత్థ కీటాతి కిమయో. పటఙ్గాతి పటఙ్గాయేవ. యావ కున్థకిపిల్లికేతి కున్థకిపిల్లికం పరియన్తం కత్వాతి అత్థో.

౬౦౯. ఖుద్దకేతి కాళకకణ్డకాదయో. మహల్లకేతి ససబిళారాదయో. సబ్బే హి తే అనేకవణ్ణా.

౬౧౦. పాదూదరేతి ఉదరపాదే, ఉదరంయేవ యేసం పాదాతి వుత్తం హోతి. దీఘపిట్ఠికేతి సప్పానఞ్హి సీసతో యావ నఙ్గుట్ఠా పిట్ఠి ఏవ హోతి, తేన తే ‘‘దీఘపిట్ఠికా’’తి వుచ్చన్తి. తేపి అనేకప్పకారా ఆసీవిసాదిభేదేన.

౬౧౧. ఓదకేతి ఉదకమ్హి జాతే. మచ్ఛాపి అనేకప్పకారా రోహితమచ్ఛాదిభేదేన.

౬౧౨. పక్ఖీతి సకుణే. తే హి పక్ఖానం అత్థితాయ ‘‘పక్ఖీ’’తి వుచ్చన్తి. పత్తేహి యన్తీతి పత్తయానా. వేహాసే గచ్ఛన్తీతి విహఙ్గమా. తేపి అనేకప్పకారా కాకాదిభేదేన.

౬౧౩. ఏవం థలజలాకాసగోచరానం పాణానం జాతిభేదం దస్సేత్వా ఇదాని యేనాధిప్పాయేన తం దస్సేసి, తం ఆవికరోన్తో ‘‘యథా ఏతాసూ’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో సఙ్ఖేపతో పుబ్బే వుత్తాధిప్పాయవణ్ణనావసేనేవ వేదితబ్బో.

౬౧౪-౬. విత్థారతో పనేత్థ యం వత్తబ్బం, తం సయమేవ దస్సేన్తో ‘‘న కేసేహీ’’తిఆదిమాహ. తత్రాయం యోజనా – యం వుత్తం ‘‘నత్థి మనుస్సేసు లిఙ్గం జాతిమయం పుథూ’’తి, తం ఏవం నత్థీతి వేదితబ్బం. సేయ్యథిదం, న కేసేహీతి. న హి ‘‘బ్రాహ్మణానం ఈదిసా కేసా హోన్తి, ఖత్తియానం ఈదిసా’’తి నియమో అత్థి యథా హత్థిఅస్సమిగాదీనన్తి ఇమినా నయేన సబ్బం యోజేతబ్బం. లిఙ్గం జాతిమయం నేవ, యథా అఞ్ఞాసు జాతిసూతి ఇదం పన వుత్తస్సేవత్థస్స నిగమనన్తి వేదితబ్బం. తస్స యోజనా – తదేవ యస్మా ఇమేహి కేసాదీహి నత్థి మనుస్సేసు లిఙ్గం జాతిమయం పుథు, తస్మా వేదితబ్బమేతం ‘‘బ్రాహ్మణాదిభేదేసు మనుస్సేసు లిఙ్గం జాతిమయం నేవ యథా అఞ్ఞాసు జాతీసూ’’తి.

౬౧౭. ఇదాని ఏవం జాతిభేదే అసన్తేపి బ్రాహ్మణో ఖత్తియోతి ఇదం నానత్తం యథా జాతం, తం దస్సేతుం ‘‘పచ్చత్త’’న్తి గాథమాహ. తస్సత్థో – ఏతం తిరచ్ఛానానం వియ యోనిసిద్ధమేవ కేసాదిసణ్ఠానానత్తం మనుస్సేసు బ్రాహ్మణాదీనం అత్తనో అత్తనో సరీరేసు న విజ్జతి. అవిజ్జమానేపి పన ఏతస్మిం యదేతం బ్రాహ్మణో ఖత్తియోతి నానత్తవిధానపరియాయం వోకారం, తం వోకారఞ్చ మనుస్సేసు సమఞ్ఞాయ పవుచ్చతి, వోహారమత్తేన వుచ్చతీతి.

౬౧౯-౬౨౫. ఏత్తావతా భగవా భారద్వాజస్స వాదం నిగ్గహేత్వా ఇదాని యది జాతియా బ్రాహ్మణో భవేయ్య, ఆజీవసీలాచారవిపన్నోపి బ్రాహ్మణో భవేయ్య. యస్మా పన పోరాణా బ్రాహ్మణా తస్స బ్రాహ్మణభావం న ఇచ్ఛన్తి లోకే చ అఞ్ఞేపి పణ్డితమనుస్సా, తస్మా వాసేట్ఠస్స వాదపగ్గహణత్థం తం దస్సేన్తో ‘‘యో హి కోచి మనుస్సేసూ’’తిఆదికా అట్ఠ గాథాయో ఆహ. తత్థ గోరక్ఖన్తి ఖేత్తరక్ఖం, కసికమ్మన్తి వుత్తం హోతి. పథవీ హి ‘‘గో’’తి వుచ్చతి, తప్పభేదో చ ఖేత్తం. పుథుసిప్పేనాతి తన్తవాయకమ్మాదినానాసిప్పేన. వోహారన్తి వణిజ్జం. పరపేస్సేనాతి పరేసం వేయ్యావచ్చేన. ఇస్సత్థన్తి ఆవుధజీవికం, ఉసుఞ్చ సత్తిఞ్చాతి వుత్తం హోతి. పోరోహిచ్చేనాతి పురోహితకమ్మేన.

౬౨౬. ఏవం బ్రాహ్మణసమయేన చ లోకవోహారేన చ ఆజీవసీలాచారవిపన్నస్స అబ్రాహ్మణభావం సాధేత్వా ఏవం సన్తే న జాతియా బ్రాహ్మణో, గుణేహి పన బ్రాహ్మణో హోతి. తస్మా యత్థ యత్థ కులే జాతో యో గుణవా, సో బ్రాహ్మణో, అయమేత్థ ఞాయోతి ఏవమేతం ఞాయం అత్థతో ఆపాదేత్వా పున తదేవ ఞాయం వచీభేదేన పకాసేన్తో ఆహ ‘‘న చాహం బ్రాహ్మణం బ్రూమీ’’తి.

తస్సత్థో – అహం పన య్వాయం చతూసు యోనీసు యత్థ కత్థచి జాతో, తత్రాపి వా విసేసేన యో బ్రాహ్మణసమఞ్ఞితాయ మాతరి సమ్భూతో, తం యోనిజం మత్తిసమ్భవం యా చాయం ‘‘ఉభతో సుజాతో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౩౦౩; మ. ని. ౨.౪౨౪) నయేన బ్రాహ్మణేహి బ్రాహ్మణస్స పరిసుద్ధఉప్పత్తిమగ్గసఙ్ఖాతా యోని కథీయతి, ‘‘సంసుద్ధగహణికో’’తి ఇమినా చ మాతుసమ్పత్తి, తతోపి జాతసమ్భూతత్తా ‘‘యోనిజో మత్తిసమ్భవో’’తి చ వుచ్చతి, తమ్పి యోనిజం మత్తిసమ్భవం ఇమినా చ యోనిజమత్తిసమ్భవమత్తేన బ్రాహ్మణం న బ్రూమి. కస్మా? యస్మా ‘‘భో భో’’తి వచనమత్తేన అఞ్ఞేహి సకిఞ్చనేహి విసిట్ఠత్తా భోవాదీ నామ సో హోతి, సచే హోతి సకిఞ్చనో. యో పనాయం యత్థ కత్థచి కులే జాతోపి రాగాదికిఞ్చనాభావేన అకిఞ్చనో, సబ్బగహణపటినిస్సగ్గేన చ అనాదానో, అకిఞ్చనం అనాదానం తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణం. కస్మా? యస్మా బాహితపాపోతి.

౬౨౭. కిఞ్చ భియ్యో – ‘‘సబ్బసంయోజనం ఛేత్వా’’తిఆదికా సత్తవీసతి గాథా. తత్థ సబ్బసంయోజనన్తి దసవిధం సంయోజనం. న పరితస్సతీతి తణ్హాయ న తస్సతి. తమహన్తి తం అహం రాగాదీనం సఙ్గానం అతిక్కన్తత్తా సఙ్గాతిగం, చతున్నమ్పి యోగానం అభావేన విసంయుత్తం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౨౮. నద్ధిన్తి నయ్హనభావేన పవత్తం కోధం. వరత్తన్తి బన్ధనభావేన పవత్తం తణ్హం. సన్దానం సహనుక్కమన్తి అనుసయానుక్కమసహితం ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిసన్దానం, ఇదం సబ్బమ్పి ఛిన్దిత్వా ఠితం అవిజ్జాపలిఘస్స ఉక్ఖిత్తత్తా ఉక్ఖిత్తపలిఘం చతున్నం సచ్చాన్నం బుద్ధత్తా బుద్ధం అహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౨౯. అదుట్ఠోతి ఏవం దసహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసఞ్చ పాణిఆదీహి పోథనఞ్చ అన్దుబన్ధనాదీహి బన్ధనఞ్చ యో అకుద్ధమానసో హుత్వా అధివాసేసి, ఖన్తిబలేన సమన్నాగతత్తా ఖన్తీబలం, పునప్పునం ఉప్పత్తియా అనీకభూతేన తేనేవ ఖన్తీబలానీకేన సమన్నాగతత్తా బలానీకం తం ఏవరూపం అహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౩౦. వతన్తన్తి ధుతవతేన సమన్నాగతం, చతుపారిసుద్ధిసీలేన సీలవన్తం, తణ్హాఉస్సదాభావేన అనుస్సదం, ఛళిన్ద్రియదమనేన దన్తం, కోటియం ఠితేన అత్తభావేన అన్తిమసారీరం తమహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౩౧. యో న లిమ్పతీతి ఏవమేవ యో అబ్భన్తరే దువిధేపి కామే న లిమ్పతి, తస్మిం కామే న సణ్ఠాతి, తమహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౩౨. దుక్ఖస్సాతి ఖన్ధదుక్ఖస్స. పన్నభారన్తి ఓహితక్ఖన్ధభారం చతూహి యోగేహి సబ్బకిలేసేహి వా విసంయుత్తం తమహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౩౩. గమ్భీరపఞ్ఞన్తి గమ్భీరేసు ఖన్ధాదీసు పవత్తాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతం, ధమ్మోజపఞ్ఞాయ మేధావిం, ‘‘అయం దుగ్గతియా, అయం సుగతియా, అయం నిబ్బానస్స మగ్గో, అయం అమగ్గో’’తి ఏవం మగ్గే అమగ్గే చ ఛేకతాయ మగ్గామగ్గస్స కోవిదం, అరహత్తసఙ్ఖాతం ఉత్తమత్థమనుప్పత్తం తమహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౩౪. అసంసట్ఠన్తి దస్సనసవనసముల్లాపపరిభోగకాయసంసగ్గానం అభావేన అసంసట్ఠం. ఉభయన్తి గిహీహి చ అనగారేహి చాతి ఉభయేహిపి అసంసట్ఠం. అనోకసారిన్తి అనాలయచారిం, తం ఏవరూపం అహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౩౫. నిధాయాతి నిక్ఖిపిత్వా ఓరోపేత్వా. తసేసు థావరేసు చాతి తణ్హాతాసేన తసేసు తణ్హాభావేన థిరతాయ థావరేసు. యో న హన్తీతి యో ఏవం సబ్బసత్తేసు విగతపటిఘతాయ నిక్ఖిత్తదణ్డో నేవ కఞ్చి సయం హనతి, న అఞ్ఞేన ఘాతేతి, తమహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౩౬. అవిరుద్ధన్తి ఆఘాతవసేన విరుద్ధేసుపి లోకియమహాజనేసు ఆఘాతాభావేన అవిరుద్ధం, హత్థగతే దణ్డే వా సత్థే వా అవిజ్జమానేపి పరేసం పహారదానతో అవిరతత్తా అత్తదణ్డేసు జనేసు నిబ్బుతం నిక్ఖిత్తదణ్డం, పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ‘‘అహం మమ’’న్తి గహితత్తా సాదానేసు, తస్స గహణస్స అభావేన అనాదానం తం ఏవరూపం అహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౩౭. ఆరగ్గాతి యస్సేతే రాగాదయో అయఞ్చ పరగుణమక్ఖణలక్ఖణో మక్ఖో ఆరగ్గా సాసపో వియ పపతితో, యథా సాసపో ఆరగ్గే న సన్తిట్ఠతి, ఏవం చిత్తే న తిట్ఠతి, తమహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౩౮. అకక్కసన్తి అఫరుసం. విఞ్ఞాపనిన్తి అత్థవిఞ్ఞాపనిం. సచ్చన్తి భూతం. నాభిసజేతి యాయ గిరాయ అఞ్ఞం కుజ్ఝాపనవసేన న లగ్గాపేయ్య. ఖీణాసవో నామ ఏవరూపమేవ గిరం భాసేయ్య. తస్మా తమహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౩౯. సాటకాభరణాదీసు దీఘం వా రస్సం వా, మణిముత్తాదీసు అణుం వా థూలం వా మహగ్ఘఅప్పగ్ఘవసేన సుభం వా అసుభం వా యో పుగ్గలో ఇమస్మిం లోకే పరపరిగ్గహితం నాదియతి, తమహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౪౦. నిరాసాసన్తి నిత్తణ్హం. విసంయుత్తన్తి సబ్బకిలేసేహి వియుత్తం తమహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౪౧. ఆలయాతి తణ్హా. అఞ్ఞాయ అకథంకథీతి అట్ఠ వత్థూని యథాభూతం జానిత్వా అట్ఠవత్థుకాయ విచికిచ్ఛాయ నిబ్బిచికిచ్ఛో. అమతోగధమనుప్పత్తన్తి అమతం నిబ్బానం ఓగహేత్వా అనుప్పత్తం తమహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౪౨. ఉభోతి ద్వేపి పుఞ్ఞాని పాపాని చ ఛడ్డేత్వాతి అత్థో. సఙ్గన్తి రాగాదిభేదం సఙ్గం. ఉపచ్చగాతి అతిక్కన్తో. తమహం వట్టమూలసోకేన అసోకం, అబ్భన్తరే రాగరజాదీనం అభావేన విరజం, నిరుపక్కిలేసతాయ సుద్ధం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౪౩. విమలన్తి అబ్భాదిమలవిరహితం. సుద్ధన్తి నిరుపక్కిలేసం. విప్పసన్నన్తి పసన్నచిత్తం. అనావిలన్తి కిలేసావిలత్తవిరహితం. నన్దీభవపరిక్ఖీణన్తి తీసు భవేసు పరిక్ఖీణతణ్హం తమహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౪౪. యో భిక్ఖు ఇమంరాగపలిపథఞ్చేవ కిలేసదుగ్గఞ్చ సంసారవట్టఞ్చ చతున్నం సచ్చానం అప్పటివిజ్ఝనకమోహఞ్చ అతీతో, చత్తారో ఓఘే తిణ్ణో హుత్వా పారం అనుప్పత్తో, దువిధేన ఝానేన ఝాయీ, తణ్హాయ అభావేన అనేజో, కథంకథాయ అభావేన అకథంకథీ, ఉపాదానానం అభావేన అనుపాదియిత్వా కిలేసనిబ్బానేన నిబ్బుతో, తమహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౪౫. యో పుగ్గలో, ఇధ లోకే, ఉభోపి కామే హిత్వా అనాగారో హుత్వా పరిబ్బజతి, తం పరిక్ఖీణకామఞ్చేవ పరిక్ఖీణభవఞ్చ అహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౪౬. యో ఇధ లోకే ఛద్వారికం తణ్హం జహిత్వా ఘరావాసేన అనత్థికో అనాగారో హుత్వా పరిబ్బజతి, తణ్హాయ చేవ భవస్స చ పరిక్ఖీణత్తా తణ్హాభవపరిక్ఖీణం తమహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౪౭. మానుసకం యోగన్తి మానుసకం ఆయుఞ్చేవ పఞ్చవిధకామగుణే చ. దిబ్బయోగేపి ఏసేవ నయో. ఉపచ్చగాతి యో మానుసకం యోగం హిత్వా దిబ్బం అతిక్కన్తో, తం సబ్బేహి చతూహి యోగేహి విసంయుత్తం అహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౪౮. రతిన్తి పఞ్చకామగుణరతిం. అరతిన్తి అరఞ్ఞవాసే ఉక్కణ్ఠితత్తం. సీతిభూతన్తి నిబ్బుతం, నిరుపధిన్తి నిరుపక్కిలేసం, వీరన్తి తం ఏవరూపం సబ్బం ఖన్ధలోకం అభిభవిత్వా ఠితం వీరియవన్తం అహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౪౯. యో వేదీతి యో సత్తానం సబ్బాకారేన చుతిఞ్చ పటిసన్ధిఞ్చ పాకటం కత్వా జానాతి, తమహం అలగ్గతాయ అసత్తం, పటిపత్తియా సుట్ఠు గతత్తా సుగతం, చతున్నం సచ్చానం బుద్ధతాయ బుద్ధం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౫౦. యస్సాతి యస్సేతే దేవాదయో గతిం న జానన్తి, తమహం ఆసవానం ఖీణతాయ ఖీణాసవం, కిలేసేహి ఆరకత్తా అరహన్తం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౫౧. పురేతి అతీతక్ఖన్ధేసు. పచ్ఛాతి అనాగతేసు. మజ్ఝేతి పచ్చుప్పన్నేసు. కిఞ్చనన్తి యస్సేతేసు ఠానేసు తణ్హాగాహసఙ్ఖాతం కిఞ్చనం నత్థి. తమహం రాగకిఞ్చనాదీహి అకిఞ్చనం. కస్సచి గహణస్స అభావేన అనాదానం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౫౨. అచ్ఛమ్భితత్తేన ఉసభసదిసతాయ ఉసభం, ఉత్తమట్ఠేన పవరం, వీరియసమ్పత్తియా వీరం, మహన్తానం సీలక్ఖన్ధాదీనం ఏసితత్తా మహేసిం, తిణ్ణం మారానం విజితత్తా విజితావినం, నిన్హాతకిలేసతాయ న్హాతకం, చతుసచ్చబుద్ధతాయ బుద్ధం తం ఏవరూపం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౫౩. యో పుబ్బేనివాసం పాకటం కత్వా జానాతి, ఛబ్బీసతిదేవలోకభేదం సగ్గం, చతుబ్బిధం అపాయఞ్చ దిబ్బచక్ఖునా పస్సతి, అథో జాతిక్ఖయసఙ్ఖాతం అరహత్తం పత్తో, తమహం బ్రాహ్మణం వదామీతి అత్థో.

౬౫౪. ఏవం భగవా గుణతో బ్రాహ్మణం వత్వా ‘‘యే ‘జాతితో బ్రాహ్మణో’తి అభినివేసం కరోన్తి, తే ఇదం వోహారమత్తం అజానన్తా, సా చ నేసం దిట్ఠి దుద్దిట్ఠీ’’తి దస్సేన్తో ‘‘సమఞ్ఞా హేసా’’తి గాథాద్వయమాహ. తస్సత్థో – ‘‘యదిదం బ్రాహ్మణో ఖత్తియో భారద్వాజో వాసేట్ఠో’’తి నామగోత్తం పకప్పితం, సమఞ్ఞా హేసా లోకస్మిం, పఞ్ఞత్తివోహారమత్తన్తి వేదితబ్బం. కస్మా? యస్మా సమ్ముచ్చా సముదాగతం సమనుఞ్ఞాయ ఆగతం. తఞ్హి తత్థ తత్థ జాతకాలేయేవస్స ఞాతిసాలోహితేహి పకప్పితం కతం. నో చేతం ఏవం పకప్పేయ్యుం, న కోచి కఞ్చి దిస్వా ‘‘అయం బ్రాహ్మణో’’తి వా ‘‘భారద్వాజో’’తి వా జానేయ్య.

౬౫౫. ఏవం పకప్పితఞ్చేతం దీఘరత్తమనుసయితం దిట్ఠిగతమజానతం, ‘‘పకప్పితం నామగోత్తం, నామగోత్తమత్తమేతం సంవోహారత్థం పకప్పిత’’న్తి అజానన్తానం సత్తానం హదయే దీఘరత్తం దిట్ఠిగతమనుసయితం, తస్స అనుసయితత్తా తం నామగోత్తం అజానన్తా తే పబ్రువన్తి ‘‘జాతియా హోతి బ్రాహ్మణో’’తి, అజానన్తాయేవ ఏవం వదన్తీతి వుత్తం హోతి.

౬౫౬-౭. ఏవం ‘‘యే ‘జాతితో బ్రాహ్మణో’తి అభినివేసం కరోన్తి, తే ఇదం వోహారమత్తమజానన్తా, సా చ నేసం దిట్ఠి దుద్దిట్ఠీ’’తి దస్సేత్వా ఇదాని నిప్పరియాయమేవ జాతివాదం పటిక్ఖిపన్తో కమ్మవాదఞ్చ నిరోపేన్తో ‘‘న జచ్చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘కమ్మునా బ్రాహ్మణో హోతి, కమ్మునా హోతి అబ్రాహ్మణో’’తి ఇమిస్సా ఉపడ్ఢగాథాయ అత్థవిత్థారణత్థం ‘‘కస్సకో కమ్మునా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కమ్మునాతి పచ్చుప్పన్నేన కసికమ్మాదినిబ్బత్తకచేతనాకమ్మునా.

౬౫౯. పటిచ్చసముప్పాదదస్సాతి ‘‘ఇమినా పచ్చయేన ఏవం హోతీ’’తి ఏవం పటిచ్చసముప్పాదదస్సావినో. కమ్మవిపాకకోవిదాతి సమ్మానావమానారహే కులే కమ్మవసేన ఉప్పత్తి హోతి, అఞ్ఞాపి హీనపణీతతా హీనపణీతే కమ్మే విపచ్చమానే హోతీతి ఏవం కమ్మవిపాకకుసలా.

౬౬౦. ‘‘కమ్మునావత్తతీ’’తి గాథాయ పన ‘‘లోకో’’తి వా ‘‘పజా’’తి వా ‘‘సత్తా’’తి వా ఏకోయేవ అత్థో, వచనమత్తమేవ నానం. పురిమపదేన చేత్థ ‘‘అత్థి బ్రహ్మా మహాబ్రహ్మా…పే… సేట్ఠో సజితా వసీ పితా భూతభబ్యాన’’న్తి (దీ. ని. ౧.౪౨) ఇమిస్సా దిట్ఠియా నిసేధో వేదితబ్బో. కమ్మునా హి వత్తతి తాసు తాసు గతీసు ఉప్పజ్జతి లోకో, తస్స కో సజితాతి? దుతియేన ‘‘ఏవం కమ్మునా ఉప్పన్నోపి చ పవత్తియమ్పి అతీతపచ్చుప్పన్నభేదేన కమ్మునా ఏవ పవత్తతి, సుఖదుక్ఖాని పచ్చనుభోన్తో హీనపణీతాదిభావం ఆపజ్జన్తో పవత్తతీ’’తి దస్సేతి. తతియేన తమేవత్థం నిగమేతి ‘‘ఏవం సబ్బథాపి కమ్మనిబన్ధనా సత్తా కమ్మేనేవ బద్ధా హుత్వా పవత్తన్తి, న అఞ్ఞథా’’తి. చతుత్థేన తమత్థం ఉపమాయ విభావేతి రథస్సాణీవ యాయతోతి. యథా రథస్స యాయతో ఆణి నిబన్ధనం హోతి, న తాయ అనిబద్ధో యాతి, ఏవం లోకస్స ఉప్పజ్జతో చ పవత్తతో చ కమ్మం నిబన్ధనం, న తేన అనిబద్ధో ఉప్పజ్జతి నప్పవత్తతి.

౬౬౧. ఇదాని యస్మా ఏవం కమ్మనిబన్ధనో లోకో, తస్మా సేట్ఠేన కమ్మునా సేట్ఠభావం దస్సేన్తో ‘‘తపేనా’’తి గాథాద్వయమాహ. తత్థ తపేనాతి ఇన్ద్రియసంవరేన. బ్రహ్మచరియేనాతి సిక్ఖానిస్సితేన వుత్తావసేససేట్ఠచరియేన. సంయమేనాతి సీలేన. దమేనాతి పఞ్ఞాయ. ఏతేన సేట్ఠట్ఠేన బ్రహ్మభూతేన కమ్మునా బ్రాహ్మణో హోతి. కస్మా? యస్మా ఏతం బ్రాహ్మణముత్తమం, యస్మా ఏతం కమ్మం ఉత్తమో బ్రాహ్మణభావోతి వుత్తం హోతి. ‘‘బ్రహ్మాన’’న్తిపి పాఠో, తస్సత్థో – బ్రహ్మం ఆనేతీతి బ్రహ్మానం, బ్రహ్మభావం ఆనేతి ఆవహతి దేతీతి వుత్తం హోతి.

౬౬౨. దుతియగాథాయ సన్తోతి సన్తకిలేసో. బ్రహ్మా సక్కోతి బ్రహ్మా చ సక్కో చ. యో ఏవరూపో, సో న కేవలం బ్రాహ్మణో, అపిచ ఖో బ్రహ్మా చ సక్కో చ సో విజానతం పణ్డితానం, ఏవం వాసేట్ఠ జానాహీతి వుత్తం హోతి. సేసం వుత్తనయమేవాతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ వాసేట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.