౩. మహావగ్గో
౧. పబ్బజ్జాసుత్తవణ్ణనా
౪౦౮. పబ్బజ్జం కిత్తయిస్సామీతి పబ్బజ్జాసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? భగవతి కిర సావత్థియం విహరన్తే ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘సారిపుత్తాదీనం మహాసావకానం పబ్బజ్జా కిత్తితా, తం భిక్ఖూ చ ఉపాసకా చ జానన్తి. భగవతో పన అకిత్తితా, యంనూనాహం కిత్తేయ్య’’న్తి. సో జేతవనవిహారే ఆసనే నిసీదిత్వా చిత్తబీజనిం గహేత్వా భిక్ఖూనం భగవతో పబ్బజ్జం కిత్తేన్తో ఇమం సుత్తమభాసి.
తత్థ యస్మా పబ్బజ్జం కిత్తేన్తేన యథా పబ్బజి, తం కిత్తేతబ్బం. యథా చ పబ్బజి, తం కిత్తేన్తేన యథా వీమంసమానో పబ్బజ్జం రోచేసి, తం కిత్తేతబ్బం. తస్మా ‘‘పబ్బజ్జం కిత్తయిస్సామీ’’తి వత్వా ‘‘యథా పబ్బజీ’’తిఆదిమాహ. చక్ఖుమాతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా చక్ఖుసమ్పన్నోతి అత్థో. సేసమాదిగాథాయ ఉత్తానమేవ.
౪౦౯. ఇదాని ‘‘యథా వీమంసమానో’’తి తమత్థం పకాసేన్తో ఆహ ‘‘సమ్బాధోయ’’న్తి. తత్థ సమ్బాధోతి పుత్తదారాదిసమ్పీళనేన కిలేససమ్పీళనేన చ కుసలకిరియాయ ఓకాసరహితో. రజస్సాయతనన్తి కమ్బోజాదయో వియ అస్సాదీనం, రాగాదిరజస్స ఉప్పత్తిదేసో. అబ్భోకాసోతి వుత్తసమ్బాధపటిపక్ఖభావేన ఆకాసో వియ వివటా. ఇతి దిస్వాన పబ్బజీతి ఇతి ఘరావాసపబ్బజ్జాసు బ్యాధిజరామరణేహి సుట్ఠుతరం చోదియమానహదయో ఆదీనవమానిసంసఞ్చ వీమంసిత్వా, మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా, అనోమానదీతీరే ఖగ్గేన కేసే ఛిన్దిత్వా, తావదేవ చ ద్వఙ్గులమత్తసణ్ఠితసమణసారుప్పకేసమస్సు హుత్వా ఘటికారేన బ్రహ్మునా ఉపనీతే అట్ఠ పరిక్ఖారే గహేత్వా ‘‘ఏవం నివాసేతబ్బం పారుపితబ్బ’’న్తి కేనచి అననుసిట్ఠో అనేకజాతిసహస్సపవత్తితేన అత్తనో పబ్బజ్జాచిణ్ణేనేవ సిక్ఖాపియమానో పబ్బజి. ఏకం కాసావం నివాసేత్వా ఏకం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా ఏకం చీవరం ఖన్ధే కరిత్వా మత్తికాపత్తం అంసే ఆలగ్గేత్వా పబ్బజితవేసం అధిట్ఠాసీతి వుత్తం హోతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
౪౧౦. ఏవం భగవతో పబ్బజ్జం కిత్తేత్వా తతో పరం పబ్బజితపటిపత్తిం అనోమానదీతీరం హిత్వా పధానాయ గమనఞ్చ పకాసేతుం ‘‘పబ్బజిత్వాన కాయేనా’’తిఆదిం సబ్బమభాసి. తత్థ కాయేన పాపకమ్మం వివజ్జయీతి తివిధం కాయదుచ్చరితం వజ్జేసి. వచీదుచ్చరితన్తి చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం. ఆజీవం పరిసోధయీతి మిచ్ఛాజీవం హిత్వా సమ్మాజీవమేవ పవత్తయి.
౪౧౧. ఏవం ఆజీవట్ఠమకసీలం సోధేత్వా అనోమానదీతీరతో తింసయోజనప్పమాణం సత్తాహేన అగమా రాజగహం బుద్ధో. తత్థ కిఞ్చాపి యదా రాజగహం అగమాసి, తదా బుద్ధో న హోతి, తథాపి బుద్ధస్స పుబ్బచరియాతి కత్వా ఏవం వత్తుం లబ్భతి – ‘‘ఇధ రాజా జాతో, ఇధ రజ్జం అగ్గహేసీ’’తిఆది లోకియవోహారవచనం వియ. మగధానన్తి మగధానం జనపదస్స నగరన్తి వుత్తం హోతి. గిరిబ్బజన్తి ఇదమ్పి తస్స నామం. తఞ్హి పణ్డవగిజ్ఝకూటవేభారఇసిగిలివేపుల్లనామకానం పఞ్చన్నం గిరీనం మజ్ఝే వజో వియ ఠితం, తస్మా ‘‘గిరిబ్బజ’’న్తి వుచ్చతి. పిణ్డాయ అభిహారేసీతి భిక్ఖత్థాయ తస్మిం నగరే చరి. సో కిర నగరద్వారే ఠత్వా చిన్తేసి – ‘‘సచాహం రఞ్ఞో బిమ్బిసారస్స అత్తనో ఆగమనం నివేదేయ్యం, ‘సుద్ధోదనస్స పుత్తో సిద్ధత్థో నామ కుమారో ఆగతో’తి బహుమ్పి మే పచ్చయం అభిహరేయ్య. న ఖో పన మే తం పతిరూపం పబ్బజితస్స ఆరోచేత్వా పచ్చయగహణం, హన్దాహం పిణ్డాయ చరామీ’’తి దేవదత్తియం పంసుకూలచీవరం పారుపిత్వా మత్తికాపత్తం గహేత్వా పాచీనద్వారేన నగరం పవిసిత్వా అనుఘరం పిణ్డాయ అచరి. తేనాహ ఆయస్మా ఆనన్దో – ‘‘పిణ్డాయ అభిహారేసీ’’తి. ఆకిణ్ణవరలక్ఖణోతి సరీరే ఆకిరిత్వా వియ ఠపితవరలక్ఖణో విపులవరలక్ఖణో వా. విపులమ్పి హి ‘‘ఆకిణ్ణ’’న్తి వుచ్చతి. యథాహ – ‘‘ఆకిణ్ణలుద్దో పురిసో, ధాతిచేలంవ మక్ఖితో’’తి (జా. ౧.౬.౧౧౮; ౧.౯.౧౦౬). విపులలుద్దోతి అత్థో.
౪౧౨. తమద్దసాతి తతో కిర పురిమాని సత్త దివసాని నగరే నక్ఖత్తం ఘోసితం అహోసి. తం దివసం పన ‘‘నక్ఖత్తం వీతివత్తం, కమ్మన్తా పయోజేతబ్బా’’తి భేరి చరి. అథ మహాజనో రాజఙ్గణే సన్నిపతి. రాజాపి ‘‘కమ్మన్తం సంవిదహిస్సామీ’’తి సీహపఞ్జరం వివరిత్వా బలకాయం పస్సన్తో తం పిణ్డాయ అభిహారేన్తం మహాసత్తం అద్దస. తేనాహ ఆయస్మా ఆనన్దో – ‘‘తమద్దసా బిమ్బిసారో, పాసాదస్మిం పతిట్ఠితో’’తి. ఇమమత్థం అభాసథాతి ఇమం అత్థం అమచ్చానం అభాసి.
౪౧౩. ఇదాని తం తేసం అమచ్చానం భాసితమత్థం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘ఇమం భోన్తో’’తి. తత్థ ఇమన్తి సో రాజా బోధిసత్తం దస్సేతి, భోన్తోతి అమచ్చే ఆలపతి. నిసామేథాతి పస్సథ. అభిరూపోతి దస్సనీయఙ్గపచ్చఙ్గో. బ్రహ్మాతి ఆరోహపరిణాహసమ్పన్నో. సుచీతి పరిసుద్ధఛవివణ్ణో. చరణేనాతి గమనేన.
౪౧౪-౫. నీచకులామివాతి నీచకులా ఇవ పబ్బజితో న హోతీతి అత్థో. మకారో పదసన్ధికరో. కుహిం భిక్ఖు గమిస్సతీతి అయం భిక్ఖు కుహిం గమిస్సతి, అజ్జ కత్థ వసిస్సతీతి జానితుం రాజదూతా సీఘం గచ్ఛన్తు. దస్సనకామా హి మయం అస్సాతి ఇమినా అధిప్పాయేన ఆహ. గుత్తద్వారో ఓక్ఖిత్తచక్ఖుతాయ, సుసంవుతో సతియా. గుత్తద్వారో వా సతియా, సుసంవుతో పాసాదికేన సఙ్ఘాటిచీవరధారణేన.
౪౧౬. ఖిప్పం పత్తం అపూరేసీతి సమ్పజానత్తా పతిస్సతత్తా చ అధికం అగణ్హన్తో ‘‘అలం ఏత్తావతా’’తి అజ్ఝాసయపూరణేన ఖిప్పం పత్తం అపూరేసి. మునీతి మోనత్థాయ పటిపన్నత్తా అప్పత్తమునిభావోపి మునిఇచ్చేవ వుత్తో, లోకవోహారేన వా. లోకియా హి అమోనసమ్పత్తమ్పి పబ్బజితం ‘‘మునీ’’తి భణన్తి. పణ్డవం అభిహారేసీతి తం పబ్బతం అభిరుహి. సో కిర మనుస్సే పుచ్ఛి ‘‘ఇమస్మిం నగరే పబ్బజితా కత్థ వసన్తీ’’తి. అథస్స తే ‘‘పణ్డవస్స ఉపరి పురత్థాభిముఖపబ్భారే’’తి ఆరోచేసుం. తస్మా తమేవ పణ్డవం అభిహారేసి ‘‘ఏత్థ వాసో భవిస్సతీ’’తి ఏవం చిన్తేత్వా.
౪౧౯-౨౩. బ్యగ్ఘుసభోవ సీహోవ గిరిగబ్భరేతి గిరిగుహాయం బ్యగ్ఘో వియ ఉసభో వియ సీహో వియ చ నిసిన్నోతి అత్థో. ఏతే హి తయో సేట్ఠా విగతభయభేరవా గిరిగబ్భరే నిసీదన్తి, తస్మా ఏవం ఉపమం అకాసి. భద్దయానేనాతి హత్థిఅస్సరథసివికాదినా ఉత్తమయానేన. సయానభూమిం యాయిత్వాతి యావతికా భూమి హత్థిఅస్సాదినా యానేన సక్కా గన్తుం, తం గన్త్వా. ఆసజ్జాతి పత్వా, సమీపమస్స గన్త్వాతి అత్థో. ఉపావిసీతి నిసీది. యువాతి యోబ్బనసమ్పన్నో. దహరోతి జాతియా తరుణో. పఠముప్పత్తికో సుసూతి తదుభయవిసేసనమేవ. యువా సుసూతి అతియోబ్బనో. పఠముప్పత్తికోతి పఠమేనేవ యోబ్బనవేసేన ఉట్ఠితో. దహరో చాసీతి సతి చ దహరత్తే సుసు బాలకో వియ ఖాయసీతి.
౪౨౪-౫. అనీకగ్గన్తి బలకాయం సేనాముఖం. దదామి భోగే భుఞ్జస్సూతి ఏత్థ ‘‘అహం తే అఙ్గమగధేసు యావిచ్ఛసి, తావ దదామి భోగే. తం త్వం సోభయన్తో అనీకగ్గం నాగసఙ్ఘపురక్ఖతో భుఞ్జస్సూ’’తి ఏవం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఉజుం జనపదో రాజాతి ‘‘దదామి భోగే భుఞ్జస్సు, జాతిం అక్ఖాహి పుచ్ఛితో’’తి ఏవం కిర వుత్తో మహాపురిసో చిన్తేసి – ‘‘సచే అహం రజ్జేన అత్థికో అస్సం, చాతుమహారాజికాదయోపి మం అత్తనో అత్తనో రజ్జేన నిమన్తేయ్యుం, గేహే ఠితో ఏవ వా చక్కవత్తిరజ్జం కారేయ్యం. అయం పన రాజా అజానన్తో ఏవమాహ – ‘హన్దాహం, తం జానాపేమీ’’’తి బాహం ఉచ్చారేత్వా అత్తనో ఆగతదిసాభాగం నిద్దిసన్తో ‘‘ఉజుం జనపదో రాజా’’తిఆదిమాహ. తత్థ హిమవన్తస్స పస్సతోతి భణన్తో సస్ససమ్పత్తివేకల్లాభావం దస్సేతి. హిమవన్తఞ్హి నిస్సాయ పాసాణవివరసమ్భవా మహాసాలాపి పఞ్చహి వుద్ధీహి వడ్ఢన్తి, కిమఙ్గం పన ఖేత్తే వుత్తాని సస్సాని. ధనవీరియేన సమ్పన్నోతి భణన్తో సత్తహి రతనేహి అవేకల్లత్తం, పరరాజూహి అతక్కనీయం వీరపురిసాధిట్ఠితభావఞ్చస్స దస్సేతి. కోసలేసు నికేతినోతి భణన్తో నవకరాజభావం పటిక్ఖిపతి. నవకరాజా హి నికేతీతి న వుచ్చతి. యస్స పన ఆదికాలతో పభుతి అన్వయవసేన సో ఏవ జనపదో నివాసో, సో నికేతీతి వుచ్చతి. తథారూపో చ రాజా సుద్ధోదనో, యం సన్ధాయాహ ‘‘కోసలేసు నికేతినో’’తి. తేన అన్వయాగతమ్పి భోగసమ్పత్తిం దీపేతి.
౪౨౬. ఏత్తావతా అత్తనో భోగసమ్పత్తిం దీపేత్వా ‘‘ఆదిచ్చా నామ గోత్తేన, సాకియా నామ జాతియా’’తి ఇమినా జాతిసమ్పత్తిఞ్చ ఆచిక్ఖిత్వా యం వుత్తం రఞ్ఞా ‘‘దదామి భోగే భుఞ్జస్సూ’’తి, తం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ – ‘‘తమ్హా కులా పబ్బజితోమ్హి, న కామే అభిపత్థయ’’న్తి. యది హి అహం కామే అభిపత్థయేయ్యం, న ఈదిసం ధనవీరియసమ్పన్నం ద్వాసీతిసహస్సవీరపురిససమాకులం కులం ఛడ్డేత్వా పబ్బజేయ్యన్తి అయం కిరేత్థ అధిప్పాయో.
౪౨౭. ఏవం రఞ్ఞో వచనం పటిక్ఖిపిత్వా తతో పరం అత్తనో పబ్బజ్జాహేతుం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘కామేస్వాదీనవం దిస్వా, నేక్ఖమ్మం దట్ఠు ఖేమతో’’తి. ఏతం ‘‘పబ్బజితోమ్హీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధితబ్బం. తత్థ దట్ఠూతి దిస్వా. సేసమేత్థ ఇతో పురిమగాథాసు చ యం యం న విచారితం, తం తం సబ్బం ఉత్తానత్థత్తా ఏవ న విచారితన్తి వేదితబ్బం. ఏవం అత్తనో పబ్బజ్జాహేతుం వత్వా పధానత్థాయ గన్తుకామో రాజానం ఆమన్తేన్తో ఆహ – ‘‘పధానాయ గమిస్సామి, ఏత్థ మే రఞ్జతీ మనో’’తి. తస్సత్థో – యస్మాహం, మహారాజ, నేక్ఖమ్మం దట్ఠు ఖేమతో పబ్బజితో, తస్మా తం పరమత్థనేక్ఖమ్మం నిబ్బానామతం సబ్బధమ్మానం అగ్గట్ఠేన పధానం పత్థేన్తో పధానత్థాయ గమిస్సామి, ఏత్థ మే పధానే రఞ్జతి మనో, న కామేసూతి. ఏవం వుత్తే కిర రాజా బోధిసత్తం ఆహ – ‘‘పుబ్బేవ మేతం, భన్తే, సుతం ‘సుద్ధోదనరఞ్ఞో కిర పుత్తో సిద్ధత్థకుమారో చత్తారి పుబ్బనిమిత్తాని దిస్వా పబ్బజిత్వా బుద్ధో భవిస్సతీ’తి, సోహం, భన్తే, తుమ్హాకం అధిముత్తిం దిస్వా ఏవంపసన్నో ‘అద్ధా బుద్ధత్తం పాపుణిస్సథా’తి. సాధు, భన్తే, బుద్ధత్తం పత్వా పఠమం మమ విజితం ఓక్కమేయ్యాథా’’తి.
పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ
సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ పబ్బజ్జాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పధానసుత్తవణ్ణనా
౪౨౮. తం మం పధానపహితత్తన్తి పధానసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? ‘‘పధానాయ గమిస్సామి, ఏత్థ మే రఞ్జతీ మనో’’తి ఆయస్మా ఆనన్దో పబ్బజ్జాసుత్తం నిట్ఠాపేసి. భగవా గన్ధకుటియం నిసిన్నో చిన్తేసి – ‘‘మయా ఛబ్బస్సాని పధానం పత్థయమానేన దుక్కరకారికా కతా, తం అజ్జ భిక్ఖూనం కథేస్సామీ’’తి. అథ గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా బుద్ధాసనే నిసిన్నో ‘‘తం మం పధానపహితత్త’’న్తి ఆరభిత్వా ఇమం సుత్తమభాసి.
తత్థ తం మన్తి ద్వీహిపి వచనేహి అత్తానమేవ నిద్దిసతి. పధానపహితత్తన్తి నిబ్బానత్థాయ పేసితచిత్తం పరిచ్చత్తఅత్తభావం వా. నదిం నేరఞ్జరం పతీతి లక్ఖణం నిద్దిసతి. లక్ఖణఞ్హి పధానపహితత్తాయ నేరఞ్జరా నదీ. తేనేవ చేత్థ ఉపయోగవచనం. అయం పనత్థో ‘‘నదియా నేరఞ్జరాయా’’తి, నేరఞ్జరాయ తీరేతి వుత్తం హోతి. విపరక్కమ్మాతి అతీవ పరక్కమిత్వా. ఝాయన్తన్తి అప్పాణకజ్ఝానమనుయుఞ్జన్తం. యోగక్ఖేమస్స పత్తియాతి చతూహి యోగేహి ఖేమస్స నిబ్బానస్స అధిగమత్థం.
౪౨౯. నముచీతి మారో. సో హి అత్తనో విసయా నిక్ఖమితుకామే దేవమనుస్సే న ముఞ్చతి, అన్తరాయం నేసం కరోతి, తస్మా ‘‘నముచీ’’తి వుచ్చతి. కరుణం వాచన్తి అనుద్దయాయుత్తం వాచం. భాసమానో ఉపాగమీతి ఇదం ఉత్తానమేవ. కస్మా పన ఉపాగతో? మహాపురిసో కిర ఏకదివసం చిన్తేసి – ‘‘సబ్బదా ఆహారం పరియేసమానో జీవితే సాపేక్ఖో హోతి, న చ సక్కా జీవితే సాపేక్ఖేన అమతం అధిగన్తు’’న్తి. తతో ఆహారుపచ్ఛేదాయ పటిపజ్జి, తేన కిసో దుబ్బణ్ణో చ అహోసి. అథ మారో ‘‘అయం సమ్బోధాయ మగ్గో హోతి, న హోతీతి అజానన్తో అతిఘోరం తపం కరోతి, కదాచి మమ విసయం అతిక్కమేయ్యా’’తి భీతో ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ వత్వా వారేస్సామీ’’తి ఆగతో. తేనేవాహ – ‘‘కిసో త్వమసి దుబ్బణ్ణో, సన్తికే మరణం తవా’’తి.
౪౩౦. ఏవఞ్చ పన వత్వా అథస్స మరణసన్తికభావం సావేన్తో ఆహ – ‘‘సహస్సభాగో మరణస్స, ఏకంసో తవ జీవిత’’న్తి. తస్సత్థో – సహస్సం భాగానం అస్సాతి సహస్సభాగో. కో సో? మరణస్స పచ్చయోతి పాఠసేసో. ఏకో అంసోతి ఏకంసో. ఇదం వుత్తం హోతి – అయం అప్పాణకజ్ఝానాదిసహస్సభాగో తవ మరణస్స పచ్చయో, తతో పన తే ఏకో ఏవ భాగో జీవితం, ఏవం సన్తికే మరణం తవాతి. ఏవం మరణస్స సన్తికభావం సావేత్వా అథ నం జీవితే సముస్సాహేన్తో ఆహ ‘‘జీవ భో జీవితం సేయ్యో’’తి. కథం సేయ్యోతి చే. జీవం పుఞ్ఞాని కాహసీతి.
౪౩౧. అథ అత్తనా సమ్మతాని పుఞ్ఞాని దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘చరతో చ తే బ్రహ్మచరియ’’న్తి. తత్థ బ్రహ్మచరియన్తి కాలేన కాలం మేథునవిరతిం సన్ధాయాహ, యం తాపసా కరోన్తి. జూహతోతి జుహన్తస్స. సేసమేత్థ పాకటమేవ.
౪౩౨. దుగ్గో మగ్గోతి ఇమం పన అడ్ఢగాథం పధానవిచ్ఛన్దం జనేన్తో ఆహ. తత్థ అప్పాణకజ్ఝానాదిగహనత్తా దుక్ఖేన గన్తబ్బోతి దుగ్గో, దుక్ఖితకాయచిత్తేన కత్తబ్బత్తా దుక్కరో, సన్తికమరణేన తాదిసేనాపి పాపుణితుం అసక్కుణేయ్యతో దురభిసమ్భవోతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. ఇతో పరం ఇమా గాథా భణం మారో, అట్ఠా బుద్ధస్స సన్తికేతి అయముపడ్ఢగాథా సఙ్గీతికారేహి వుత్తా. సకలగాథాపీతి ఏకే. భగవతా ఏవ పన పరం వియ అత్తానం నిద్దిసన్తేన సబ్బమేత్థ ఏవంజాతికం వుత్తన్తి అయమమ్హాకం ఖన్తి. తత్థ అట్ఠాతి అట్ఠాసి. సేసం ఉత్తానమేవ.
౪౩౩. ఛట్ఠగాథాయ యేనత్థేనాతి ఏత్థ పరేసం అన్తరాయకరణేన అత్తనో అత్థేన త్వం, పాపిమ, ఆగతోసీతి అయమధిప్పాయో. సేసం ఉత్తానమేవ.
౪౩౪. ‘‘జీవం పుఞ్ఞాని కాహసీ’’తి ఇదం పన వచనం పటిక్ఖిపన్తో ‘‘అణుమత్తోపీ’’తి ఇమం గాథమాహ. తత్థ పుఞ్ఞేనాతి వట్టగామిం మారేన వుత్తం పుఞ్ఞం సన్ధాయ భణతి. సేసం ఉత్తానమేవ.
౪౩౫. ఇదాని ‘‘ఏకంసో తవ జీవిత’’న్తి ఇదం వచనం ఆరబ్భ మారం సన్తజ్జేన్తో ‘‘అత్థి సద్ధా’’తి ఇమం గాథమాహ. తత్రాయమధిప్పాయో – అరే, మార, యో అనుత్తరే సన్తివరపదే అస్సద్ధో భవేయ్య, సద్ధోపి వా కుసీతో, సద్ధో ఆరద్ధవీరియో సమానోపి వా దుప్పఞ్ఞో, తం త్వం జీవితమనుపుచ్ఛమానో సోభేయ్యాసి, మయ్హం పన అనుత్తరే సన్తివరపదే ఓకప్పనసద్ధా అత్థి, తథా కాయికచేతసికమసిథిలపరక్కమతాసఙ్ఖాతం వీరియం, వజిరూపమా పఞ్ఞా చ మమ విజ్జతి, సో త్వం ఏవం మం పహితత్తం ఉత్తమజ్ఝాసయం కిం జీవమనుపుచ్ఛసి, కస్మా జీవితం పుచ్ఛసి. పఞ్ఞా చ మమాతి ఏత్థ చ సద్దేన సతి సమాధి చ. ఏవం సన్తే యేహి పఞ్చహి ఇన్ద్రియేహి సమన్నాగతా నిబ్బానం పాపుణన్తి, తేసు ఏకేనాపి అవిరహితం ఏవం మం పహితత్తం కిం జీవమనుపుచ్ఛసి? నను – ఏకాహం జీవితం సేయ్యో, వీరియమారభతో దళ్హం (ధ. ప. ౧౧౨). పఞ్ఞవన్తస్స ఝాయినో, పస్సతో ఉదయబ్బయన్తి (ధ. ప. ౧౧౧, ౧౧౩).
౪౩౬-౮. ఏవం మారం సన్తజ్జేత్వా అత్తనో దేహచిత్తప్పవత్తిం దస్సేన్తో ‘‘నదీనమపీ’’పి గాథాత్తయమాహ. తమత్థతో పాకటమేవ. అయం పన అధిప్పాయవణ్ణనా – య్వాయం మమ సరీరే అప్పాణకజ్ఝానవీరియవేగసముట్ఠితో వాతో వత్తతి, లోకే గఙ్గాయమునాదీనం నదీనమ్పి సోతాని అయం విసోసయే, కిఞ్చ మే ఏవం పహితత్తస్స చతునాళిమత్తం లోహితం న ఉపసోసేయ్య. న కేవలఞ్చ మే లోహితమేవ సుస్సతి, అపిచ ఖో పన తమ్హి లోహితే సుస్సమానమ్హి బద్ధాబద్ధభేదం సరీరానుగతం పిత్తం, అసితపీతాదిపటిచ్ఛాదకం చతునాళిమత్తమేవ సేమ్హఞ్చ, కిఞ్చాపరం తత్తకమేవ ముత్తఞ్చ ఓజఞ్చ సుస్సతి, తేసు చ సుస్సమానేసు మంసానిపి ఖీయన్తి, తస్స మే ఏవం అనుపుబ్బేన మంసేసు ఖీయమానేసు భియ్యో చిత్తం పసీదతి, న త్వేవ తప్పచ్చయా సంసీదతి. సో త్వం ఈదిసం చిత్తమజానన్తో సరీరమత్తమేవ దిస్వా భణసి ‘‘కిసో త్వమసి దుబ్బణ్ణో, సన్తికే మరణం తవా’’తి. న కేవలఞ్చ మే చిత్తమేవ పసీదతి, అపిచ ఖో పన భియ్యో సతి చ పఞ్ఞా చ సమాధి మమ తిట్ఠతి, అణుమత్తోపి పమాదో వా సమ్మోహో వా చిత్తవిక్ఖేపో వా నత్థి, తస్స మయ్హం ఏవం విహరతో యే కేచి సమణబ్రాహ్మణా అతీతం వా అద్ధానం అనాగతం వా ఏతరహి వా ఓపక్కమికా వేదనా వేదయన్తి, తాసం నిదస్సనభూతం పత్తస్స ఉత్తమవేదనం. యథా అఞ్ఞేసం దుక్ఖేన ఫుట్ఠానం సుఖం, సీతేన ఉణ్హం, ఉణ్హేన సీతం, ఖుదాయ భోజనం, పిపాసాయ ఫుట్ఠానం ఉదకం అపేక్ఖతే చిత్తం, ఏవం పఞ్చసు కామగుణేసు ఏకకామమ్పి నాపేక్ఖకే చిత్తం. ‘‘అహో వతాహం సుభోజనం భుఞ్జిత్వా సుఖసేయ్యం సయేయ్య’’న్తి ఈదిసేనాకారేన మమ చిత్తం న ఉప్పన్నం, పస్స, త్వం మార, సత్తస్స సుద్ధతన్తి.
౪౩౯-౪౧. ఏవం అత్తనో సుద్ధతం దస్సేత్వా ‘‘నివారేస్సామి త’’న్తి ఆగతస్స మారస్స మనోరథభఞ్జనత్థం మారసేనం కిత్తేత్వా తాయ అపరాజితభావం దస్సేన్తో ‘‘కామా తే పఠమా సేనా’’తిఆదికా ఛ గాథాయో ఆహ.
తత్థ యస్మా ఆదితోవ అగారియభూతే సత్తే వత్థుకామేసు కిలేసకామా మోహయన్తి, తే అభిభుయ్య అనగారియభావం ఉపగతానం పన్తేసు వా సేనాసనేసు అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేసు వా అధికుసలేసు ధమ్మేసు అరతి ఉప్పజ్జతి. వుత్తఞ్చేతం ‘‘పబ్బజితేన ఖో, ఆవుసో, అభిరతి దుక్కరా’’తి (సం. ని. ౪.౩౩౧). తతో తే పరపటిబద్ధజీవికత్తా ఖుప్పిపాసా బాధేతి, తాయ బాధితానం పరియేసనతణ్హా చిత్తం కిలమయతి, అథ నేసం కిలన్తచిత్తానం థినమిద్ధం ఓక్కమతి. తతో విసేసమనధిగచ్ఛన్తానం దురభిసమ్భవేసు అరఞ్ఞవనపత్థేసు సేనాసనేసు విహరతం ఉత్రాససఞ్ఞితా భీరు జాయతి, తేసం ఉస్సఙ్కితపరిసఙ్కితానం దీఘరత్తం వివేకరసమనస్సాదయమానానం విహరతం ‘‘న సియా ను ఖో ఏస మగ్గో’’తి పటిపత్తియం విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, తం వినోదేత్వా విహరతం అప్పమత్తకేన విసేసాధిగమేన మానమక్ఖథమ్భా జాయన్తి, తేపి వినోదేత్వా విహరతం తతో అధికతరం విసేసాధిగమం నిస్సాయ లాభసక్కారసిలోకా ఉప్పజ్జన్తి, లాభాదిముచ్ఛితా ధమ్మపతిరూపకాని పకాసేన్తా మిచ్ఛాయసం అధిగన్త్వా తత్థ ఠితా జాతిఆదీహి అత్తానం ఉక్కంసేన్తి, పరం వమ్భేన్తి, తస్మా కామాదీనం పఠమసేనాదిభావో వేదితబ్బో.
౪౪౨-౩. ఏవమేతం దసవిధం సేనం ఉద్దిసిత్వా యస్మా సా కణ్హధమ్మసమన్నాగతత్తా కణ్హస్స నముచినో ఉపకారాయ సంవత్తతి, తస్మా నం తవ సేనాతి నిద్దిసన్తో ఆహ – ‘‘ఏసా నముచి తే సేనా, కణ్హస్సాభిప్పహారినీ’’తి. తత్థ అభిప్పహారినీతి సమణబ్రాహ్మణానం ఘాతనీ నిప్పోథనీ, అన్తరాయకరీతి అత్థో. న నం అసూరో జినాతి, జేత్వా చ లభతే సుఖన్తి ఏవం తవ సేనం అసూరో కాయే చ జీవితే చ సాపేక్ఖో పురిసో న జినాతి, సూరో పన జినాతి, జేత్వా చ మగ్గసుఖం ఫలసుఖఞ్చ అధిగచ్ఛతి. యస్మా చ లభతే సుఖం, తస్మా సుఖం పత్థయమానో అహమ్పి ఏస ముఞ్జం పరిహరేతి. సఙ్గామావచరా అనివత్తినో పురిసా అత్తనో అనివత్తనకభావవిఞ్ఞాపనత్థం సీసే వా ధజే వా ఆవుధే వా ముఞ్జతిణం బన్ధన్తి, తం అయమ్పి పరిహరతిచ్చేవ మం ధారేహి. తవ సేనాయ పరాజితస్స ధిరత్థు మమ జీవితం, తస్మా ఏవం ధారేహి – సఙ్గామే మే మతం సేయ్యో, యఞ్చే జీవే పరాజితో, యేన జీవితేన పరాజితో జీవే, తస్మా జీవితా తయా సమ్మాపటిపన్నానం అన్తరాయకరేన సద్ధిం సఙ్గామే మతం మమ సేయ్యోతి అత్థో.
౪౪౪. కస్మా మతం సేయ్యోతి చే? యస్మా పగాళ్హేత్థ…పే… సుబ్బతా, ఏత్థ కామాదికాయ అత్తుక్కంసనపరవమ్భనపరియోసానాయ తవ సేనాయ పగాళ్హా నిముగ్గా అనుపవిట్ఠా ఏకే సమణబ్రాహ్మణా న దిస్సన్తి, సీలాదీహి గుణేహి నప్పకాసన్తి, అన్ధకారం పవిట్ఠా వియ హోన్తి. ఏతే ఏవం పగాళ్హా సమానా సచేపి కదాచి ఉమ్ముజ్జిత్వా నిముజ్జనపురిసో వియ ‘‘సాహు సద్ధా’’తిఆదినా నయేన ఉమ్ముజ్జన్తి, తథాపి తాయ సేనాయ అజ్ఝోత్థటత్తా తఞ్చ మగ్గం న జానన్తి ఖేమం నిబ్బానగామీనం, సబ్బేపి బుద్ధపచ్చేకబుద్ధాదయో యేన గచ్ఛన్తి సుబ్బతాతి. ఇమం పన గాథం సుత్వా మారో పున కిఞ్చి అవత్వా ఏవ పక్కామి.
౪౪౫-౬. పక్కన్తే పన తస్మిం మహాసత్తో తాయ దుక్కరకారికాయ కిఞ్చిపి విసేసం అనధిగచ్ఛన్తో అనుక్కమేన ‘‘సియా ను ఖో అఞ్ఞో మగ్గో బోధాయా’’తిఆదీని చిన్తేత్వా ఓళారికాహారం ఆహారేత్వా, బలం గహేత్వా, విసాఖపుణ్ణమదివసే పగేవ సుజాతాయ పాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా, భద్రవనసణ్డే దివావిహారం నిసీదిత్వా, తత్థ అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేన్తో దివసం వీతినామేత్వా సాయన్హసమయే మహాబోధిమణ్డాభిముఖో గన్త్వా సోత్థియేన దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో బోధిమూలే వికిరిత్వా దససహస్సలోకధాతుదేవతాహి కతసక్కారబహుమానో –
‘‘కామం తచో చ న్హారు చ, అట్ఠి చ అవసిస్సతు;
ఉపసుస్సతు నిస్సేసం, సరీరే మంసలోహిత’’న్తి. –
చతురఙ్గవీరియం అధిట్ఠహిత్వా ‘‘న దాని బుద్ధత్తం అపాపుణిత్వా పల్లఙ్కం భిన్దిస్సామీ’’తి పటిఞ్ఞం కత్వా అపరాజితపల్లఙ్కే నిసీది. తం ఞత్వా మారో పాపిమా ‘‘అజ్జ సిద్ధత్థో పటిఞ్ఞం కత్వా నిసిన్నో, అజ్జేవ దానిస్స సా పటిఞ్ఞా పటిబాహితబ్బా’’తి బోధిమణ్డతో యావ చక్కవాళమాయతం ద్వాదసయోజనవిత్థారం ఉద్ధం నవయోజనముగ్గతం మారసేనం సముట్ఠాపేత్వా దియడ్ఢయోజనసతప్పమాణం గిరిమేఖలం హత్థిరాజానం ఆరుయ్హ బాహుసహస్సం మాపేత్వా నానావుధాని గహేత్వా ‘‘గణ్హథ, హనథ, పహరథా’’తి భణన్తో ఆళవకసుత్తే వుత్తప్పకారా వుట్ఠియో మాపేసి, తా మహాపురిసం పత్వా తత్థ వుత్తప్పకారా ఏవ సమ్పజ్జింసు. తతో వజిరఙ్కుసేన హత్థిం కుమ్భే పహరిత్వా మహాపురిసస్స సమీపం నేత్వా ‘‘ఉట్ఠేహి, భో సిద్ధత్థ, పల్లఙ్కా’’తి ఆహ. మహాపురిసో ‘‘న ఉట్ఠహామి మారా’’తి వత్వా తం ధజినిం సమన్తా విలోకేన్తో ఇమా గాథాయో అభాసి ‘‘సమన్తా ధజిని’’న్తి.
తత్థ ధజినిన్తి సేనం. యుత్తన్తి ఉయ్యుత్తం. సవాహనన్తి గిరిమేఖలనాగరాజసహితం. పచ్చుగ్గచ్ఛామీతి అభిముఖో ఉపరి గమిస్సామి, సో చ ఖో తేజేనేవ, న కాయేన. కస్మా? మా మం ఠానా అచావయి, మం ఏతస్మా ఠానా అపరాజితపల్లఙ్కా మారో మా చాలేసీతి వుత్తం హోతి. నప్పసహతీతి సహితుం న సక్కోతి, నాభిభవతి వా. ఆమం పత్తన్తి కాచజాతం మత్తికాభాజనం. అస్మనాతి పాసాణేన. సేసమేత్థ పాకటమేవ.
౪౪౭-౮. ఇదాని ‘‘ఏతం తే మారసేనం భిన్దిత్వా తతో పరం విజితసఙ్గామో సమ్పత్తధమ్మరాజాభిసేకో ఇదం కరిస్సామీ’’తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వసీకరిత్వా’’తి. తత్థ వసీకరిత్వా సఙ్కప్పన్తి మగ్గభావనాయ సబ్బం మిచ్ఛాసఙ్కప్పం పహాయ సమ్మాసఙ్కప్పస్సేవ పవత్తనేన వసీకరిత్వా సఙ్కప్పం. సతిఞ్చ సూపతిట్ఠితన్తి కాయాదీసు చతూసు ఠానేసు అత్తనో సతిఞ్చ సుట్ఠు ఉపట్ఠితం కరిత్వా ఏవం వసీకతసఙ్కప్పో సుప్పతిట్ఠితస్సతి రట్ఠా రట్ఠం విచరిస్సామి దేవమనుస్సభేదే పుథూ సావకే వినయన్తో. అథ మయా వినీయమానా తే అప్పమత్తా…పే… న సోచరే, తం నిబ్బానామతమేవాతి అధిప్పాయో.
౪౪౯-౫౧. అథ మారో ఇమా గాథాయో సుత్వా ఆహ – ‘‘ఏవరూపం పక్ఖం దిస్వా న భాయసి భిక్ఖూ’’తి? ‘‘ఆమ, మార, న భాయామీ’’తి. ‘‘కస్మా న భాయసీ’’తి? ‘‘దానాదీనం పారమిపుఞ్ఞానం కతత్తా’’తి. ‘‘కో ఏతం జానాతి దానాదీని త్వమకాసీ’’తి? ‘‘కిం ఏత్థ పాపిమ సక్ఖికిచ్చేన, అపిచ ఏకస్మింయేవ భవే వేస్సన్తరో హుత్వా యం దానమదాసిం, తస్సానుభావేన సత్తక్ఖత్తుం ఛహి పకారేహి సఞ్జాతకమ్పా అయం మహాపథవీయేవ సక్ఖీ’’తి. ఏవం వుత్తే ఉదకపరియన్తం కత్వా మహాపథవీ కమ్పి భేరవసద్దం ముఞ్చమానా, యం సుత్వా మారో అసనిహతో వియ భీతో ధజం పణామేత్వా పలాయి సద్ధిం పరిసాయ. అథ మహాపురిసో తీహి యామేహి తిస్సో విజ్జా సచ్ఛికత్వా అరుణుగ్గమనే ‘‘అనేకజాతిసంసారం…పే… తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి ఇమం ఉదానం ఉదానేసి. మారో ఉదానసద్దేన ఆగన్త్వా ‘‘అయం‘బుద్ధో అహ’న్తి పటిజానాతి, హన్ద నం అనుబన్ధామి ఆభిసమాచారికం పస్సితుం. సచస్స కిఞ్చి కాయేన వా వాచాయ వా ఖలితం భవిస్సతి, విహేఠేస్సామి న’’న్తి పుబ్బే బోధిసత్తభూమియం ఛబ్బస్సాని అనుబన్ధిత్వా బుద్ధత్తం పత్తం ఏకం వస్సం అనుబన్ధి. తతో భగవతో కిఞ్చి ఖలితం అపస్సన్తో ‘‘సత్త వస్సానీ’’తి ఇమా నిబ్బేజనీయగాథాయో అభాసి.
తత్థ ఓతారన్తి రన్ధం వివరం. నాధిగచ్ఛిస్సన్తి నాధిగమిం. మేదవణ్ణన్తి మేదపిణ్డసదిసం. అనుపరియగాతి పరితో పరితో అగమాసి. ముదున్తి ముదుకం. విన్దేమాతి అధిగచ్ఛేయ్యామ. అస్సాదనాతి సాదుభావో. వాయసేత్తోతి వాయసో ఏత్తో. సేసమేత్థ పాకటమేవ.
అయం పన యోజనా – సత్త వస్సాని భగవన్తం ఓతారాపేక్ఖో అనుబన్ధిం కత్థచి అవిజహన్తో పదాపదం, ఏవం అనుబన్ధిత్వాపి చ ఓతారం నాధిగమిం. సోహం యథా నామ మేదవణ్ణం పాసాణం మేదసఞ్ఞీ వాయసో ఏకస్మిం పస్సే ముఖతుణ్డకేన విజ్ఝిత్వా అస్సాదం అవిన్దమానో ‘‘అప్పేవ నామ ఏత్థ ముదు విన్దేమ, అపి ఇతో అస్సాదనా సియా’’తి సమన్తా తథేవ విజ్ఝన్తో అనుపరియాయిత్వా కత్థచి అస్సాదం అలద్ధా ‘‘పాసాణోవాయ’’న్తి నిబ్బిజ్జ పక్కమేయ్య, ఏవమేవాహం భగవన్తం కాయకమ్మాదీసు అత్తనో పరిత్తపఞ్ఞాముఖతుణ్డకేన విజ్ఝన్తో సమన్తా అనుపరియగా ‘‘అప్పేవ నామ కత్థచి అపరిసుద్ధకాయసమాచారాదిముదుభావం విన్దేమ, కుతోచి అస్సాదనా సియా’’తి, తే దాని మయం అస్సాదం అలభమానా కాకోవ సేలమాసజ్జ నిబ్బిజ్జాపేమ గోతమం ఆసజ్జ తతో గోతమా నిబ్బిజ్జ అపేమాతి. ఏవం వదతో కిర మారస్స సత్త వస్సాని నిప్ఫలపరిస్సమం నిస్సాయ బలవసోకో ఉదపాది. తేనస్స విసీదమానఙ్గపచ్చఙ్గస్స బేలువపణ్డు నామ వీణా కచ్ఛతో పతితా. యా సకిం కుసలేహి వాదితా చత్తారో మాసే మధురస్సరం ముఞ్చతి, యం గహేత్వా సక్కో పఞ్చసిఖస్స అదాసి. తం సో పతమానమ్పి న బుజ్ఝి. తేనాహ భగవా –
౪౫౨. ‘‘తస్స సోకపరేతస్స, వీణా కచ్ఛా అభస్సథ;
తతో సో దుమ్మనో యక్ఖో, తత్థేవన్తరధాయథా’’తి.
సఙ్గీతికారకా ఆహంసూతి ఏకే, అమ్హాకం పనేతం నక్ఖమతీతి.
పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ
సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ పధానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. సుభాసితసుత్తవణ్ణనా
ఏవం మే సుతన్తి సుభాసితసుత్తం. అత్తజ్ఝాసయతో చస్స ఉప్పత్తి. భగవా హి సుభాసితప్పియో, సో అత్తనో సుభాసితసముదాచారప్పకాసనేన సత్తానం దుబ్భాసితసముదాచారం పటిసేధేన్తో ఇమం సుత్తమభాసి. తత్థ ఏవం మే సుతన్తిఆది సఙ్గీతికారవచనం. తత్థ తత్ర ఖో భగవా…పే… భదన్తేతి తే భిక్ఖూతి ఏతం అపుబ్బం, సేసం వుత్తనయమేవ. తస్మా అపుబ్బపదవణ్ణనత్థమిదం వుచ్చతి – తత్రాతి దేసకాలపరిదీపనం. తఞ్హి యం సమయం విహరతి, తత్ర సమయే, యస్మిఞ్చ ఆరామే విహరతి, తత్ర ఆరామేతి దీపేతి. భాసితబ్బయుత్తే వా దేసకాలే దీపేతి. న హి భగవా అయుత్తే దేసే కాలే వా ధమ్మం భాసతి. ‘‘అకాలో ఖో, తావ, బాహియా’’తిఆది (ఉదా. ౧౦) చేత్థ సాధకం. ఖోతి పదపూరణమత్తే అవధారణాదికాలత్థే వా నిపాతో. భగవాతి లోకగరుపరిదీపనం. భిక్ఖూతి కథాసవనయుత్తపుగ్గలపరిదీపనం. ఆమన్తేసీతి ఆలపి అభాసి సమ్బోధేసి.
భిక్ఖవోతి ఆమన్తనాకారపరిదీపనం. తఞ్చ భిక్ఖనసీలతాదిగుణయోగసిద్ధత్తా వుత్తం. తేన నేసం హీనాధికజనసేవితం వుత్తిం పకాసేన్తో ఉద్ధతదీనభావనిగ్గహం కరోతి. ‘‘భిక్ఖవో’’తి ఇమినా చ కరుణావిప్ఫారసోమ్మహదయనయననిపాతపుబ్బఙ్గమేన వచనేన తే అత్తనో ముఖాభిముఖే కరిత్వా తేనేవ కథేతుకమ్యతాదీపకేన వచనేన తేసం సోతుకమ్యతం జనేతి, తేనేవ చ సమ్బోధనత్థేన వచనేన సాధుకసవనమనసికారేపి తే నియోజేతి. సాధుకసవనమనసికారాయత్తా హి సాసనసమ్పత్తి. అపరేసుపి దేవమనుస్సేసు విజ్జమానేసు కస్మా భిక్ఖూ ఏవ ఆమన్తేసీతి చే? జేట్ఠసేట్ఠాసన్నసదాసన్నిహితభావతో. సబ్బపరిససాధారణా హి అయం ధమ్మదేసనా, న పాటిపుగ్గలికా. పరిసాయ చ జేట్ఠా భిక్ఖూ పఠముప్పన్నత్తా, సేట్ఠా అనగారియభావం ఆదిం కత్వా సత్థు చరియానువిధాయకత్తా సకలసాసనపటిగ్గాహకత్తా చ. ఆసన్నా తత్థ నిసిన్నేసు సత్థు సన్తికత్తా, సదా సన్నిహితా సత్థు సన్తికావచరత్తా. తేన భగవా సబ్బపరిససాధారణం ధమ్మం దేసేన్తో భిక్ఖూ ఏవ ఆమన్తేసి. అపిచ భాజనం తే ఇమాయ కథాయ యథానుసిట్ఠం పటిపత్తిసబ్భావతోతిపి తే ఏవ ఆమన్తేసి. భదన్తేతి గారవాధివచనమేతం. తే భిక్ఖూతి యే భగవా ఆమన్తేసి, తే ఏవం భగవన్తం ఆలపన్తా భగవతో పచ్చస్సోసున్తి.
చతూహి అఙ్గేహీతి చతూహి కారణేహి అవయవేహి వా. ముసావాదావేరమణిఆదీని హి చత్తారి సుభాసితవాచాయ కారణాని. సచ్చవచనాదయో చత్తారో అవయవా, కారణత్థే చ అఙ్గసద్దో. చతూహీతి నిస్సక్కవచనం హోతి, అవయవత్థే కరణవచనం. సమన్నాగతాతి సమనుఆగతా పవత్తా యుత్తా చ. వాచాతి సముల్లపనవాచా. యా సా ‘‘వాచా గిరా బ్యప్పథో’’తి (ధ. స. ౬౩౬) చ, ‘‘నేలా కణ్ణసుఖా’’తి (దీ. ని. ౧.౯; మ. ని. ౩.౧౪) చ ఏవమాదీసు ఆగచ్ఛతి. యా పన ‘‘వాచాయ చే కతం కమ్మ’’న్తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧ కాయకమ్మద్వార) ఏవం విఞ్ఞత్తి చ, ‘‘యా చతూహి వచీదుచ్చరితేహి ఆరతి విరతి…పే… అయం వుచ్చతి సమ్మావాచా’’తి (ధ. స. ౨౯౯; విభ. ౨౦౬) ఏవం విరతి చ, ‘‘ఫరుసవాచా, భిక్ఖవే, ఆసేవితా భావితా బహులీకతా నిరయసంవత్తనికా హోతీ’’తి (అ. ని. ౮.౪౦) ఏవం చేతనా చ వాచాతి ఆగచ్ఛతి, సా ఇధ న అధిప్పేతా. కస్మా? అభాసితబ్బతో. సుభాసితా హోతీతి సుట్ఠు భాసితా హోతి. తేనస్సా అత్థావహనతం దీపేతి. న దుబ్భాసితాతి న దుట్ఠు భాసితా. తేనస్సా అనత్థానావహనతం దీపేతి. అనవజ్జాతి వజ్జసఙ్ఖాతరాగాదిదోసవిరహితా. తేనస్సా కారణసుద్ధిం వుత్తదోసాభావఞ్చ దీపేతి. అననువజ్జా చాతి అనువాదవిముత్తా. తేనస్సా సబ్బాకారసమ్పత్తిం దీపేతి. విఞ్ఞూనన్తి పణ్డితానం. తేన నిన్దాపసంసాసు బాలా అప్పమాణాతి దీపేతి.
కతమేహి చతూహీతి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. భిక్ఖవేతి యేసం కథేతుకామో, తదాలపనం. భిక్ఖూతి వుత్తప్పకారవాచాభాసనకపుగ్గలనిదస్సనం. సుభాసితంయేవ భాసతీతి పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ చతూసు వాచఙ్గేసు అఞ్ఞతరఙ్గనిద్దేసవచనం. నో దుబ్భాసితన్తి తస్సేవ వాచఙ్గస్స పటిపక్ఖభాసననివారణం. తేన ‘‘ముసావాదాదయోపి కదాచి వత్తబ్బా’’తి దిట్ఠిం నిసేధేతి. ‘‘నో దుబ్భాసిత’’న్తి ఇమినా వా మిచ్ఛావాచప్పహానం దీపేతి, ‘‘సుభాసిత’’న్తి ఇమినా పహీనమిచ్ఛావాచేన సతా భాసితబ్బవచనలక్ఖణం. తథా పాపస్స అకరణం, కుసలస్స ఉపసమ్పదం. అఙ్గపరిదీపనత్థం పన అభాసితబ్బం పుబ్బే అవత్వా భాసితబ్బమేవాహ. ఏస నయో ధమ్మంయేవాతిఆదీసుపి.
ఏత్థ చ ‘‘సుభాసితంయేవ భాసతి నో దుబ్భాసిత’’న్తి ఇమినా పిసుణదోసరహితం సమగ్గకరణవచనం వుత్తం, ‘‘ధమ్మంయేవ భాసతి నో అధమ్మ’’న్తి ఇమినా సమ్ఫదోసరహితం ధమ్మతో అనపేతం మన్తావచనం వుత్తం, ఇతరేహి ద్వీహి ఫరుసాలికరహితాని పియసచ్చవచనాని వుత్తాని. ఇమేహి ఖోతిఆదినా పన తాని అఙ్గాని పచ్చక్ఖతో దస్సేన్తో తం వాచం నిగమేతి. విసేసతో చేత్థ ‘‘ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, చతూహి అఙ్గేహి సమన్నాగతా వాచా సుభాసితా హోతీ’’తి భణన్తో యదఞ్ఞే పటిఞ్ఞాదీహి అవయవేహి నామాదీహి పదేహి లిఙ్గవచనవిభత్తికాలకారకాదీహి సమ్పత్తీహి చ సమన్నాగతం వాచం ‘‘సుభాసిత’’న్తి మఞ్ఞన్తి, తం ధమ్మతో పటిసేధేతి. అవయవాదిసమ్పన్నాపి హి పేసుఞ్ఞాదిసమన్నాగతా వాచా దుబ్భాసితావ హోతి అత్తనో పరేసఞ్చ అనత్థావహత్తా. ఇమేహి పన చతూహి అఙ్గేహి సమన్నాగతా సచేపి మిలక్ఖుభాసాపరియాపన్నా ఘటచేటికాగీతికపరియాపన్నా వా హోతి, తథాపి సుభాసితా ఏవ లోకియలోకుత్తరహితసుఖావహత్తా. సీహళదీపే మగ్గపస్సే సస్సం రక్ఖన్తియా సీహళచేటికాయ సీహళకేనేవ జాతిజరామరణపటిసంయుత్తం గీతం గాయన్తియా సుత్వా మగ్గం గచ్ఛన్తా సట్ఠిమత్తా విపస్సకభిక్ఖూ చేత్థ అరహత్తం పత్తా నిదస్సనం. తథా తిస్సో నామ ఆరద్ధవిపస్సకో భిక్ఖు పదుమసరసమీపేన గచ్ఛన్తో పదుమసరే పదుమాని భఞ్జిత్వా భఞ్జిత్వా –
‘‘పాతో ఫుల్లం కోకనదం, సూరియాలోకేన భజ్జియతే;
ఏవం మనుస్సత్తగతా సత్తా, జరాభివేగేన మద్దీయన్తీ’’తి. –
ఇమం గీతం గాయన్తియా చేటికాయ సుత్వా అరహత్తం పత్తో, బుద్ధన్తరే చ అఞ్ఞతరో పురిసో సత్తహి పుత్తేహి సద్ధిం వనా ఆగమ్మ అఞ్ఞతరాయ ఇత్థియా ముసలేన తణ్డులే కోట్టేన్తియా –
‘‘జరాయ పరిమద్దితం ఏతం, మిలాతఛవిచమ్మనిస్సితం;
మరణేన భిజ్జతి ఏతం, మచ్చుస్స ఘసమామిసం.
‘‘కిమీనం ఆలయం ఏతం, నానాకుణపేన పూరితం;
అసుచిస్స భాజనం ఏతం, కదలిక్ఖన్ధసమం ఇద’’న్తి. –
ఇమం గీతికం సుత్వా సహ పుత్తేహి పచ్చేకబోధిం పత్తో, అఞ్ఞే చ ఈదిసేహి ఉపాయేహి అరియభూమిం పత్తా నిదస్సనం. అనచ్ఛరియం పనేతం, యం భగవతా ఆసయానుసయకుసలేన ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తిఆదినా నయేన వుత్తా గాథాయో సుత్వా పఞ్చసతా భిక్ఖూ అరహత్తం పాపుణింసు, అఞ్ఞే చ ఖన్ధాయతనాదిపటిసంయుత్తా కథా సుత్వా అనేకే దేవమనుస్సాతి. ఏవం ఇమేహి చతూహి అఙ్గేహి సమన్నాగతా వాచా సచేపి మిలక్ఖుభాసాపరియాపన్నా, ఘటచేటికాగీతికపరియాపన్నా వా హోతి, తథాపి ‘‘సుభాసితా’’తి వేదితబ్బా. సుభాసితత్తా ఏవ చ అనవజ్జా చ అననువజ్జా చ విఞ్ఞూనం అత్థత్థికానం కులపుత్తానం అత్థపటిసరణానం, నో బ్యఞ్జనపటిసరణానన్తి.
ఇదమవోచ భగవాతి ఇదం సుభాసితలక్ఖణం భగవా అవోచ. ఇదం వత్వాన సుగతో, అథాపరం ఏతదవోచ సత్థాతి ఇదఞ్చ లక్ఖణం వత్వా అథ అఞ్ఞమ్పి ఏతం అవోచ సత్థా. ఇదాని వత్తబ్బగాథం దస్సేత్వా సబ్బమేతం సఙ్గీతికారకా ఆహంసు. తత్థ అపరన్తి గాథాబన్ధవచనం సన్ధాయ వుచ్చతి. తం దువిధం హోతి – పచ్ఛా ఆగతపరిసం అస్సవనసుస్సవనఆధారణదళ్హీకరణాదీని వా సన్ధాయ తదత్థదీపకమేవ చ. పుబ్బే కేనచి కారణేన పరిహాపితస్స అత్థస్స దీపనేన అత్థవిసేసదీపకఞ్చ ‘‘పురిసస్స హి జాతస్స, కుఠారీ జాయతే ముఖే’’తిఆదీసు (సు. ని. ౬౬౨) వియ. ఇధ పన తదత్థదీపకమేవ.
౪౫౩. తత్థ సన్తోతి బుద్ధాదయో. తే హి సుభాసితం ‘‘ఉత్తమం సేట్ఠ’’న్తి వణ్ణయన్తి. దుతియం తతియం చతుత్థన్తి ఇదం పన పుబ్బే నిద్దిట్ఠక్కమం ఉపాదాయ వుత్తం. గాథాపరియోసానే పన వఙ్గీసత్థేరో భగవతో సుభాసితే పసీది.
సో యం పసన్నాకారం అకాసి, యఞ్చ వచనం భగవా అభాసి, తం దస్సేన్తా సఙ్గీతికారకా ‘‘అథ ఖో ఆయస్మా’’తిఆదిమాహంసు. తత్థ పటిభాతి మన్తి మమ భాగో పకాసతి. పటిభాతు తన్తి తవ భాగో పకాసతు. సారుప్పాహీతి అనుచ్ఛవికాహి. అభిత్థవీతి పసంసి.
౪౫౪. న తాపయేతి విప్పటిసారేన న తాపేయ్య. న విహింసేయ్యాతి అఞ్ఞమఞ్ఞం భిన్దన్తో న బాధేయ్య. సా వే వాచాతి సా వాచా ఏకంసేనేవ సుభాసితా. ఏత్తావతా అపిసుణవాచాయ భగవన్తం థోమేతి.
౪౫౫. పటినన్దితాతి హట్ఠేన హదయేన పటిముఖం గన్త్వా నన్దితా సమ్పియాయితా. యం అనాదాయ పాపాని, పరేసం భాసతే పియన్తి యం వాచం భాసన్తో పరేసం పాపాని అప్పియాని పటిక్కూలాని ఫరుసవచనాని అనాదాయ అత్థబ్యఞ్జనమధురం పియమేవ వచనం భాసతి, తం పియవాచమేవ భాసేయ్యాతి వుత్తం హోతి. ఇమాయ గాథాయ పియవచనేన భగవన్తం అభిత్థవి.
౪౫౬. అమతాతి అమతసదిసా సాదుభావేన. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘సచ్చం హవే సాదుతరం రసాన’’న్తి (సం. ని. ౧.౭౩; సు. ని. ౧౮౪). నిబ్బానామతపచ్చయత్తా వా అమతా. ఏస ధమ్మో సనన్తనోతి యాయం సచ్చవాచా నామ, ఏస పోరాణో ధమ్మో చరియా పవేణీ, ఇదమేవ హి పోరాణానం ఆచిణ్ణం, న తే అలికం భాసింసు. తేనేవాహ – ‘‘సచ్చే అత్థే చ ధమ్మే చ, అహు సన్తో పతిట్ఠితా’’తి. తత్థ సచ్చే పతిట్ఠితత్తా ఏవ అత్తనో చ పరేసఞ్చ అత్థే పతిట్ఠితా. అత్థే పతిట్ఠితత్తా ఏవ చ ధమ్మే పతిట్ఠితా హోన్తీతి వేదితబ్బా. పరం వా ద్వయం సచ్చవిసేసనమిచ్చేవ వేదితబ్బం. సచ్చే పతిట్ఠితా. కీదిసే? అత్థే చ ధమ్మే చ, యం పరేసం అత్థతో అనపేతత్తా అత్థం అనుపరోధం కరోతీతి వుత్తం హోతి. సతిపి చ అనుపరోధకరత్తే ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మం, యం ధమ్మికమేవ అత్థం సాధేతీతి వుత్తం హోతి. ఇమాయ గాథాయ సచ్చవచనేన భగవన్తం అభిత్థవి.
౪౫౭. ఖేమన్తి అభయం నిరుపద్దవం. కేన కారణేనాతి చే? నిబ్బానప్పత్తియా దుక్ఖస్సన్తకిరియాయ, యస్మా కిలేసనిబ్బానం పాపేతి, వట్టదుక్ఖస్స చ అన్తకిరియాయ సంవత్తతీతి అత్థో. అథ వా యం బుద్ధో నిబ్బానప్పత్తియా దుక్ఖస్సన్తకిరియాయాతి ద్విన్నం నిబ్బానధాతూనమత్థాయ ఖేమమగ్గప్పకాసనతో ఖేమం వాచం భాసతి, సా వే వాచానముత్తమాతి సా వాచా సబ్బవాచానం సేట్ఠాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఇమాయ గాథాయ మన్తావచనేన భగవన్తం అభిత్థవన్తో అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసీతి అయమేత్థ అపుబ్బపదవణ్ణనా. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.
పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ
సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ సుభాసితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. పూరళాససుత్త-(సున్దరికభారద్వాజసుత్త)-వణ్ణనా
ఏవం మే సుతన్తి పూరళాససుత్తం. కా ఉప్పత్తి? భగవా పచ్ఛాభత్తకిచ్చావసానే బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో సున్దరికభారద్వాజబ్రాహ్మణం అరహత్తస్స ఉపనిస్సయసమ్పన్నం దిస్వా ‘‘తత్థ మయి గతే కథా పవత్తిస్సతి, తతో కథావసానే ధమ్మదేసనం సుత్వా ఏస బ్రాహ్మణో పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణిస్సతీ’’తి చ ఞత్వా తత్థ గన్త్వా కథం సముట్ఠాపేత్వా ఇమం సుత్తమభాసి.
తత్థ ఏవం మే సుతన్తిఆది సఙ్గీతికారకానం వచనం. కింజచ్చో భవన్తిఆది తస్స బ్రాహ్మణస్స, న బ్రాహ్మణో నోమ్హీతిఆది భగవతో. తం సబ్బమ్పి సమోధానేత్వా ‘‘పూరళాససుత్త’’న్తి వుచ్చతి. తత్థ వుత్తసదిసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం, అవుత్తం వణ్ణయిస్సామ, తఞ్చ ఖో ఉత్తానత్థాని పదాని అనామసన్తా. కోసలేసూతి కోసలా నామ జానపదినో రాజకుమారా. తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రుళ్హిసద్దేన ‘‘కోసలా’’తి వుచ్చతి. తస్మిం కోసలేసు జనపదే. కేచి పన ‘‘యస్మా పుబ్బే మహాపనాదం రాజకుమారం నానానాటకాదీని దిస్వా సితమత్తమ్పి అకరోన్తం సుత్వా రాజా ఆణాపేసి ‘యో మమ పుత్తం హసాపేతి, సబ్బాభరణేహి నం అలఙ్కరోమీ’తి. తతో నఙ్గలాని ఛడ్డేత్వా మహాజనకాయో సన్నిపతి. తే చ మనుస్సా అతిరేకసత్తవస్సాని నానాకీళికాదయో దస్సేన్తాపి తం నాసక్ఖింసు హసాపేతుం. తతో సక్కో దేవనటం పేసేసి, సో దిబ్బనాటకం దస్సేత్వా హసాపేసి. అథ తే మనుస్సా అత్తనో అత్తనో వసనోకాసాభిముఖా పక్కమింసు. తే పటిపథే మిత్తసుహజ్జాదయో దిస్వా పటిసన్థారమకంసు ‘కచ్చి భో కుసలం, కచ్చి భో కుసల’న్తి. తస్మా తం ‘కుసల’న్తి సద్దం ఉపాదాయ సో పదేసో ‘కోసలో’తి వుచ్చతీ’’తి వణ్ణయన్తి. సున్దరికాయ నదియా తీరేతి సున్దరికాతి ఏవంనామికాయ నదియా తీరే.
తేన ఖో పనాతి యేన సమయేన భగవా తం బ్రాహ్మణం వినేతుకామో గన్త్వా తస్సా నదియా తీరే ససీసం పారుపిత్వా రుక్ఖమూలే నిసజ్జాసఙ్ఖాతేన ఇరియాపథవిహారేన విహరతి. సున్దరికభారద్వాజోతి సో బ్రాహ్మణో తస్సా నదియా తీరే వసతి అగ్గిఞ్చ జుహతి, భారద్వాజోతి చస్స గోత్తం, తస్మా ఏవం వుచ్చతి. అగ్గిం జుహతీతి ఆహుతిపక్ఖిపనేన జాలేతి. అగ్గిహుత్తం పరిచరతీతి అగ్యాయతనం సమ్మజ్జనూపలేపనబలికమ్మాదినా పయిరుపాసతి. కో ను ఖో ఇమం హబ్యసేసం భుఞ్జేయ్యాతి సో కిర బ్రాహ్మణో అగ్గిమ్హి జుహిత్వా అవసేసం పాయాసం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అగ్గిమ్హి తావ పక్ఖిత్తపాయాసో మహాబ్రహ్మునా భుత్తో, అయం పన అవసేసో అత్థి. తం యది బ్రహ్మునో ముఖతో జాతస్స బ్రాహ్మణస్సేవ దదేయ్యం, ఏవం మే పితరా సహ పుత్తోపి సన్తప్పితో భవేయ్య, సువిసోధితో చ బ్రహ్మలోకగామిమగ్గో అస్స, హన్దాహం బ్రాహ్మణం గవేసామీ’’తి. తతో బ్రాహ్మణదస్సనత్థం ఉట్ఠాయాసనా చతుద్దిసా అనువిలోకేసి – ‘‘కో ను ఖో ఇమం హబ్యసేసం భుఞ్జేయ్యా’’తి.
అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలేతి తస్మిం వనసణ్డే సేట్ఠరుక్ఖమూలే. ససీసం పారుతన్తి సహ సీసేన పారుతకాయం. కస్మా పన భగవా ఏవమకాసి, కిం నారాయనసఙ్ఖాతబలోపి హుత్వా నాసక్ఖి హిమపాతం సీతవాతఞ్చ పటిబాహితున్తి? అత్థేతం కారణం. న హి బుద్ధా సబ్బసో కాయపటిజగ్గనం కరోన్తి ఏవ, అపిచ భగవా ‘‘ఆగతే బ్రాహ్మణే సీసం వివరిస్సామి, మం దిస్వా బ్రాహ్మణో కథం పవత్తేస్సతి, అథస్స కథానుసారేన ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తి కథాపవత్తనత్థం ఏవమకాసి. దిస్వాన వామేన…పే… తేనుపసఙ్కమీతి సో కిర భగవన్తం దిస్వా బ్రాహ్మణో ‘‘అయం ససీసం పారుపిత్వా సబ్బరత్తిం పధానమనుయుత్తో, ఇమస్స దక్ఖిణోదకం దత్వా ఇమం హబ్యసేసం దస్సామీ’’తి బ్రాహ్మణసఞ్ఞీ హుత్వా ఏవ ఉపసఙ్కమి. ముణ్డో అయం భవం, ముణ్డకో అయం భవన్తి సీసే వివరితమత్తేవ కేసన్తం దిస్వా ‘‘ముణ్డో’’తి ఆహ. తతో సుట్ఠుతరం ఓలోకేన్తో పరిత్తమ్పి సిఖం అదిస్వా హీళేన్తో ‘‘ముణ్డకో’’తి ఆహ. ఏవరూపా హి నేసం బ్రాహ్మణానం దిట్ఠి. తతో వాతి యత్థ ఠితో అద్దస, తమ్హా పదేసా ముణ్డాపీతి కేనచి కారణేన ముణ్డితసీసాపి హోన్తి.
౪౫౮. న బ్రాహ్మణో నోమ్హీతి ఏత్థ నకారో పటిసేధే, నోకారో అవధారణే ‘‘న నో సమ’’న్తిఆదీసు (ఖు. పా. ౬.౩; సు. ని. ౨౨౬) వియ. తేన నేవమ్హి బ్రాహ్మణోతి దస్సేతి. న రాజపుత్తోతి ఖత్తియో నమ్హి. న వేస్సాయనోతి వేస్సోపి నమ్హి. ఉదకోచి నోమ్హీతి అఞ్ఞోపి సుద్దో వా చణ్డాలో వా కోచి న హోమీతి ఏవం ఏకంసేనేవ జాతివాదసముదాచారం పటిక్ఖిపతి. కస్మా? మహాసముద్దం పత్తా వియ హి నదియో పబ్బజ్జూపగతా కులపుత్తా జహన్తి పురిమాని నామగోత్తాని. పహారాదసుత్తఞ్చేత్థ (అ. ని. ౮.౧౯) సాధకం. ఏవం జాతివాదం పటిక్ఖిపిత్వా యథాభూతమత్తానం ఆవికరోన్తో ఆహ – ‘‘గోత్తం పరిఞ్ఞాయ పుథుజ్జనానం, అకిఞ్చనో మన్త చరామి లోకే’’తి. కథం గోత్తం పరిఞ్ఞాసీతి చే? భగవా హి తీహి పరిఞ్ఞాహి పఞ్చక్ఖన్ధే పరిఞ్ఞాసి, తేసు చ పరిఞ్ఞాతేసు గోత్తం పరిఞ్ఞాతమేవ హోతి. రాగాదికిఞ్చనానం పన అభావేన సో అకిఞ్చనో మన్తా జానిత్వా ఞాణానుపరివత్తీహి కాయకమ్మాదీహి చరతి. తేనాహ – ‘‘గోత్తం…పే… లోకే’’తి. మన్తా వుచ్చతి పఞ్ఞా, తాయ చేస చరతి. తేనేవాహ – ‘‘మన్తం చరామి లోకే’’తి ఛన్దవసేన రస్సం కత్వా.
౪౫౯-౬౦. ఏవం అత్తానం ఆవికత్వా ఇదాని ‘‘ఏవం ఓళారికం లిఙ్గమ్పి దిస్వా పుచ్ఛితబ్బాపుచ్ఛితబ్బం న జానాసీ’’తి బ్రాహ్మణస్స ఉపారమ్భం ఆరోపేన్తో ఆహ – ‘‘సఙ్ఘాటివాసీ…పే… గోత్తపఞ్హ’’న్తి. ఏత్థ చ ఛిన్నసఙ్ఘటితట్ఠేన తీణిపి చీవరాని ‘‘సఙ్ఘాటీ’’తి అధిప్పేతాని, తాని నివాసేతి పరిదహతీతి సఙ్ఘాటివాసీ. అగహోతి అగేహో, నిత్తణ్హోతి అధిప్పాయో. నివాసాగారం పన భగవతో జేతవనే మహాగన్ధకుటికరేరిమణ్డలమాళకోసమ్బకుటిచన్దనమాలాదిఅనేకప్పకారం, తం సన్ధాయ న యుజ్జతి. నివుత్తకేసోతి అపనీతకేసో, ఓహారితకేసమస్సూతి వుత్తం హోతి. అభినిబ్బుతత్తోతి అతీవ వూపసన్తపరిళాహచిత్తో, గుత్తచిత్తో వా. అలిప్పమానో ఇధ మాణవేహీతి ఉపకరణసినేహస్స పహీనత్తా మనుస్సేహి అలిత్తో అసంసట్ఠో ఏకన్తవివిత్తో. అకల్లం మం బ్రాహ్మణాతి య్వాహం ఏవం సఙ్ఘాటివాసీ…పే… అలిప్పమానో ఇధ మాణవేహి, తం మం త్వం, బ్రాహ్మణ, పాకతికాని నామగోత్తాని అతీతం పబ్బజితం సమానం అప్పతిరూపం గోత్తపఞ్హం పుచ్ఛసీతి.
ఏవం వుత్తే ఉపారమ్భం మోచేన్తో బ్రాహ్మణో ఆహ – పుచ్ఛన్తి వే, భో బ్రాహ్మణా, బ్రాహ్మణేభి సహ ‘‘బ్రాహ్మణో నో భవ’’న్తి. తత్థ బ్రాహ్మణో నోతి బ్రాహ్మణో నూతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – నాహం భో అకల్లం పుచ్ఛామి. అమ్హాకఞ్హి బ్రాహ్మణసమయే బ్రాహ్మణా బ్రాహ్మణేహి సహ సమాగన్త్వా ‘‘బ్రాహ్మణో ను భవం, భారద్వాజో ను భవ’’న్తి ఏవం జాతిమ్పి గోత్తమ్పి పుచ్ఛన్తి ఏవాతి.
౪౬౧-౨. ఏవం వుత్తే భగవా బ్రాహ్మణస్స చిత్తముదుభావకరణత్థం మన్తేసు అత్తనో పకతఞ్ఞుతం పకాసేన్తో ఆహ – ‘‘బ్రాహ్మణో హి చే త్వం బ్రూసి…పే… చతువీసతక్ఖర’’న్తి. తస్సత్థో – సచే త్వం ‘‘బ్రాహ్మణో అహం’’తి బ్రూసి, మఞ్చ అబ్రాహ్మణం బ్రూసి, తస్మా భవన్తం సావిత్తిం పుచ్ఛామి తిపదం చతువీసతక్ఖరం, తం మే బ్రూహీతి. ఏత్థ చ భగవా పరమత్థవేదానం తిణ్ణం పిటకానం ఆదిభూతం పరమత్థబ్రాహ్మణేహి సబ్బబుద్ధేహి పకాసితం అత్థసమ్పన్నం బ్యఞ్జనసమ్పన్నఞ్చ ‘‘బుద్ధం సరణం గచ్ఛామి, ధమ్మం సరణం గచ్ఛామి, సఙ్ఘం సరణం గచ్ఛామీ’’తి ఇమం అరియసావిత్తిం సన్ధాయ పుచ్ఛతి. యదిపి హి బ్రాహ్మణో అఞ్ఞం వదేయ్య, అద్ధా నం భగవా ‘‘నాయం, బ్రాహ్మణ, అరియస్స వినయే సావిత్తీతి వుచ్చతీ’’తి తస్స అసారకత్తం దస్సేత్వా ఇధేవ పతిట్ఠాపేయ్య. బ్రాహ్మణో పన ‘‘సావిత్తిం పుచ్ఛామి తిపదం చతువీసతక్ఖర’’న్తి ఇదం అత్తనో సమయసిద్ధం సావిత్తిలక్ఖణబ్యఞ్జనకం బ్రహ్మస్సరేన నిచ్ఛారితవచనం సుత్వావ ‘‘అద్ధాయం సమణో బ్రాహ్మణసమయే నిట్ఠం గతో, అహం పన అఞ్ఞాణేన ‘అబ్రాహ్మణో అయ’న్తి పరిభవిం, సాధురూపో మన్తపారగూ బ్రాహ్మణోవ ఏసో’’తి నిట్ఠం గన్త్వా ‘‘హన్ద నం యఞ్ఞవిధిం దక్ఖిణేయ్యవిధిఞ్చ పుచ్ఛామీ’’తి తమత్థం పుచ్ఛన్తో ‘‘కింనిస్సితా…పే… లోకే’’తి ఇమం విసమగాథాపదత్తయమాహ. తస్సత్థో – కింనిస్సితా కిమధిప్పాయా కిం పత్థేన్తా ఇసయో చ ఖత్తియా చ బ్రాహ్మణా చ అఞ్ఞే చ మనుజా దేవతానం అత్థాయ యఞ్ఞం అకప్పయింసు. యఞ్ఞమకప్పయింసూతి మకారో పదసన్ధికరో. అకప్పయింసూతి సంవిదహింసు అకంసు. పుథూతి బహూ అన్నపానదానాదినా భేదేన అనేకప్పకారే పుథూ వా ఇసయో మనుజా ఖత్తియా బ్రాహ్మణా చ కింనిస్సితా యఞ్ఞమకప్పయింసు. కథం నేసం తం కమ్మం సమిజ్ఝతీతి ఇమినాధిప్పాయేన పుచ్ఛతి.
౪౬౩. అథస్స భగవా తమత్థం బ్యాకరోన్తో ‘‘యదన్తగూ వేదగూ యఞ్ఞకాలే. యస్సాహుతిం లభే తస్సిజ్ఝేతి బ్రూమీ’’తి ఇదం సేసపదద్వయమాహ. తత్థ యదన్తగూతి యో అన్తగూ, ఓకారస్స అకారో, దకారో చ పదసన్ధికరో ‘‘అసాధారణమఞ్ఞేస’’న్తిఆదీసు (ఖు. పా. ౮.౯) మకారో వియ. అయం పన అత్థో – యో వట్టదుక్ఖస్స తీహి పరిఞ్ఞాహి అన్తగతత్తా అన్తగూ, చతూహి చ మగ్గఞాణవేదేహి కిలేసే విజ్ఝిత్వా గతత్తా వేదగూ, సో యస్స ఇసిమనుజఖత్తియబ్రాహ్మణానం అఞ్ఞతరస్స యఞ్ఞకాలే యస్మిం కిస్మిఞ్చి ఆహారే పచ్చుపట్ఠితే అన్తమసో వనపణ్ణమూలఫలాదిమ్హిపి ఆహుతిం లభే, తతో కిఞ్చి దేయ్యధమ్మం లభేయ్య, తస్స తం యఞ్ఞకమ్మం ఇజ్ఝే సమిజ్ఝేయ్య, మహప్ఫలం భవేయ్యాతి బ్రూమీతి.
౪౬౪. అథ బ్రాహ్మణో తం భగవతో పరమత్థయోగగమ్భీరం అతిమధురగిరనిబ్బికారసరసమ్పన్నం దేసనం సుత్వా సరీరసమ్పత్తిసూచితఞ్చస్స సబ్బగుణసమ్పత్తిం సమ్భావయమానో పీతిసోమనస్సజాతో ‘‘అద్ధా హి తస్సా’’తి గాథమాహ. తత్థ ఇతి బ్రాహ్మణోతి సఙ్గీతికారానం వచనం, సేసం బ్రాహ్మణస్స. తస్సత్థో – అద్ధా హి తస్స మయ్హం హుతమిజ్ఝే, అయం అజ్జ దేయ్యధమ్మో ఇజ్ఝిస్సతి సమిజ్ఝిస్సతి మహప్ఫలో భవిస్సతి యం తాదిసం వేదగుమద్దసామ, యస్మా తాదిసం భవన్తరూపం వేదగుం అద్దసామ. త్వఞ్ఞేవ హి సో వేదగూ, న అఞ్ఞో. ఇతో పుబ్బే పన తుమ్హాదిసానం వేదగూనం అన్తగూనఞ్చ అదస్సనేన అమ్హాదిసానం యఞ్ఞే పటియత్తం అఞ్ఞో జనో భుఞ్జతి పూరళాసం చరుకఞ్చ పూవఞ్చాతి.
౪౬౫. తతో భగవా అత్తని పసన్నం వచనపటిగ్గహణసజ్జం బ్రాహ్మణం విదిత్వా యథాస్స సుట్ఠు పాకటా హోన్తి, ఏవం నానప్పకారేహి దక్ఖిణేయ్యే పకాసేతుకామో ‘‘తస్మాతిహ త్వ’’న్తి గాథమాహ. తస్సత్థో – యస్మా మయి పసన్నోసి, తస్మా పన ఇహ త్వం, బ్రాహ్మణ, ఉపసఙ్కమ్మ పుచ్ఛాతి అత్తానం దస్సేన్తో ఆహ. ఇదాని ఇతో పుబ్బం అత్థేనఅత్థికపదం పరపదేన సమ్బన్ధితబ్బం – అత్థేన అత్థికో తస్స అత్థత్థికభావస్స అనురూపం కిలేసగ్గివూపసమేన సన్తం, కోధధూమవిగమేన విధూమం, దుక్ఖాభావేన అనీఘం, అనేకవిధఆసాభావేన నిరాసం అప్పేవిధ ఏకంసేన ఇధ ఠితోవ ఇధ వా సాసనే అభివిన్దే లచ్ఛసి అధిగచ్ఛిస్ససి సుమేధం వరపఞ్ఞం ఖీణాసవదక్ఖిణేయ్యన్తి. అథ వా యస్మా మయి పసన్నోసి, తస్మాతిహ, త్వం బ్రాహ్మణ, అత్థేన అత్థికో సమానో ఉపసఙ్కమ్మ పుచ్ఛ సన్తం విధూమం అనీఘం నిరాసన్తి అత్తానం దస్సేన్తో ఆహ. ఏవం పుచ్ఛన్తో అప్పేవిధ అభివిన్దే సుమేధం ఖీణాసవదక్ఖిణేయ్యన్తి ఏవమ్పేత్థ యోజనా వేదితబ్బా.
౪౬౬. అథ బ్రాహ్మణో యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానో భగవన్తం ఆహ – ‘‘యఞ్ఞే రతోహం…పే… బ్రూహి మేత’’న్తి. తత్థ యఞ్ఞో యాగో దానన్తి అత్థతో ఏకం. తస్మా దానరతో అహం, తాయ ఏవ దానారామతాయ దానం దాతుకామో, న పన జానామి, ఏవం అజానన్తం అనుసాసతు మం భవం. అనుసాసన్తో చ ఉత్తానేనేవ నయేన యత్థ హుతం ఇజ్ఝతే బ్రూహి మేతన్తి ఏవమేత్థ అత్థయోజనా వేదితబ్బా. ‘‘యథాహుత’’న్తిపి పాఠో.
౪౬౭. అథస్స భగవా వత్తుకామో ఆహ – ‘‘తేన హి…పే… దేసేస్సామీ’’తి. ఓహితసోతస్స చస్స అనుసాసనత్థం తావ ‘‘మా జాతిం పుచ్ఛీ’’తి గాథమాహ. తత్థ మా జాతిం పుచ్ఛీతి యది హుతసమిద్ధిం దానమహప్ఫలతం పచ్చాసీససి, జాతిం మా పుచ్ఛ. అకారణఞ్హి దక్ఖిణేయ్యవిచారణాయ జాతి. చరణఞ్చ పుచ్ఛాతి అపిచ ఖో సీలాదిగుణభేదం చరణం పుచ్ఛ. ఏతఞ్హి దక్ఖిణేయ్యవిచారణాయ కారణం.
ఇదానిస్స తమత్థం విభావేన్తో నిదస్సనమాహ – ‘‘కట్ఠా హవే జాయతి జాతవేదో’’తిఆది. తత్రాయమధిప్పాయో – ఇధ కట్ఠా అగ్గి జాయతి, న చ సో సాలాదికట్ఠా జాతో ఏవ అగ్గికిచ్చం కరోతి, సాపానదోణిఆదికట్ఠా జాతో న కరోతి, అపిచ ఖో అత్తనో అచ్చిఆదిగుణసమ్పన్నత్తా ఏవ కరోతి. ఏవం న బ్రాహ్మణకులాదీసు జాతో ఏవ దక్ఖిణేయ్యో హోతి, చణ్డాలకులాదీసు జాతో న హోతి, అపిచ ఖో నీచాకులీనోపి ఉచ్చాకులీనోపి ఖీణాసవముని ధితిమా హిరీనిసేధో ఆజానియో హోతి, ఇమాయ ధితిహిరిపముఖాయ గుణసమ్పత్తియా జాతిమా ఉత్తమదక్ఖిణేయ్యో హోతి. సో హి ధితియా గుణే ధారయతి, హిరియా దోసే నిసేధేతి. వుత్తఞ్చేతం ‘‘హిరియా హి సన్తో న కరోన్తి పాప’’న్తి. తేన తే బ్రూమి –
‘‘మా జాతిం పుచ్ఛీ చరణఞ్చ పుచ్ఛ,
కట్ఠా హవే జాయతి జాతవేదో;
నీచాకులీనోపి మునీ ధితీమా,
ఆజానియో హోతి హిరీనిసేధో’’తి. –
ఏస సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన అస్సలాయనసుత్తానుసారేన (మ. ని. ౨.౪౦౧ ఆదయో) వేదితబ్బో.
౪౬౮. ఏవమేతం భగవా చాతువణ్ణిసుద్ధియా అనుసాసిత్వా ఇదాని యత్థ హుతం ఇజ్ఝతే, యథా చ హుతం ఇజ్ఝతే, తమత్థం దస్సేతుం ‘‘సచ్చేన దన్తో’’తిఆదిగాథమాహ. తత్థ సచ్చేనాతి పరమత్థసచ్చేన. తఞ్హి పత్తో దన్తో హోతి. తేనాహ – ‘‘సచ్చేన దన్తో’’తి. దమసా ఉపేతోతి ఇన్ద్రియదమేన సమన్నాగతో. వేదన్తగూతి వేదేహి వా కిలేసానం అన్తం గతో, వేదానం వా అన్తం చతుత్థమగ్గఞాణం గతో. వూసితబ్రహ్మచరియోతి పున వసితబ్బాభావతో వుత్థమగ్గబ్రహ్మచరియో. కాలేన తమ్హి హబ్యం పవేచ్ఛేతి అత్తనో దేయ్యధమ్మట్ఠితకాలం తస్స సమ్ముఖీభావకాలఞ్చ ఉపలక్ఖేత్వా తేన కాలేన తాదిసే దక్ఖిణేయ్యే దేయ్యధమ్మం పవేచ్ఛేయ్య, పవేసేయ్య పటిపాదేయ్య.
౪౬౯-౭౧. కామేతి వత్థుకామే చ కిలేసకామే చ. సుసమాహితిన్ద్రియాతి సుట్ఠు సమాహితఇన్ద్రియా, అవిక్ఖిత్తఇన్ద్రియాతి వుత్తం హోతి. చన్దోవ రాహుగ్గహణా పముత్తాతి యథా చన్దో రాహుగ్గహణా, ఏవం కిలేసగ్గహణా పముత్తా యే అతీవ భాసన్తి చేవ తపన్తి చ. సతాతి సతిసమ్పన్నా. మమాయితానీతి తణ్హాదిట్ఠిమమాయితాని.
౪౭౨. యో కామే హిత్వాతి ఇతో పభుతి అత్తానం సన్ధాయ వదతి. తత్థ కామే హిత్వాతి కిలేసకామే పహాయ. అభిభుయ్యచారీతి తేసం పహీనత్తా వత్థుకామే అభిభుయ్యచారీ. జాతిమరణస్స అన్తం నామ నిబ్బానం వుచ్చతి, తఞ్చ యో వేది అత్తనో పఞ్ఞాబలేన అఞ్ఞాసి. ఉదకరహదో వాతి యే ఇమే అనోతత్తదహో కణ్ణముణ్డదహో రథకారదహో ఛద్దన్తదహో కుణాలదహో మన్దాకినిదహో సీహప్పపాతదహోతి హిమవతి సత్త మహారహదా అగ్గిసూరియసన్తాపేహి అసమ్ఫుట్ఠత్తా నిచ్చం సీతలా, తేసం అఞ్ఞతరో ఉదకరహదోవ సీతో పరినిబ్బుతకిలేసపరిళాహత్తా.
౪౭౩. సమోతి తుల్యో. సమేహీతి విపస్సిఆదీహి బుద్ధేహి. తే హి పటివేధసమత్తా ‘‘సమా’’తి వుచ్చన్తి. నత్థి తేసం పటివేధేనాధిగన్తబ్బేసు గుణేసు, పహాతబ్బేసు వా దోసేసు వేమత్తతా, అద్ధానఆయుకులప్పమాణాభినిక్ఖమనపధానబోధిరస్మీహి పన నేసం వేమత్తతా హోతి. తథా హి తే హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన చతూహి అసఙ్ఖ్యేయ్యేహి కప్పసతసహస్సేన చ పారమియో పూరేన్తి, ఉపరిమపరిచ్ఛేదేన సోళసహి అసఙ్ఖ్యేయ్యేహి కప్పసతసహస్సేన చ. అయం నేసం అద్ధానవేమత్తతా. హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన చ వస్ససతాయుకకాలే ఉప్పజ్జన్తి, ఉపరిమపరిచ్ఛేదేన వస్ససతసహస్సాయుకకాలే. అయం నేసం ఆయువేమత్తతా. ఖత్తియకులే వా బ్రాహ్మణకులే వా ఉప్పజ్జన్తి. అయం కులవేమత్తతా. ఉచ్చా వా హోన్తి అట్ఠాసీతిహత్థప్పమాణా, నీచా వా పన్నరసఅట్ఠారసహత్థప్పమాణా. అయం పమాణవేమత్తతా. హత్థిఅస్సరథసివికాదీహి నిక్ఖమన్తి వేహాసేన వా. తథా హి విపస్సికకుసన్ధా అస్సరథేన నిక్ఖమింసు, సిఖీకోణాగమనా హత్థిక్ఖన్ధేన, వేస్సభూ సివికాయ, కస్సపో వేహాసేన, సక్యముని అస్సపిట్ఠియా. అయం నేక్ఖమ్మవేమత్తతా. సత్తాహం వా పధానమనుయుఞ్జన్తి, అడ్ఢమాసం, మాసం, ద్వేమాసం, తేమాసం, చతుమాసం, పఞ్చమాసం, ఛమాసం, ఏకవస్సం ద్వితిచతుపఞ్చఛవస్సాని వా. అయం పధానవేమత్తతా. అస్సత్థో వా బోధిరుక్ఖో హోతి నిగ్రోధాదీనం వా అఞ్ఞతరో. అయం బోధివేమత్తతా. బ్యామాసీతిఅనన్తపభాయుత్తా హోన్తి. తత్థ బ్యామప్పభా వా అసీతిప్పభా వా సబ్బేసం సమానా, అనన్తప్పభా పన దూరమ్పి గచ్ఛతి ఆసన్నమ్పి, ఏకగావుతం ద్విగావుతం యోజనం అనేకయోజనం చక్కవాళపరియన్తమ్పి, మఙ్గలస్స బుద్ధస్స సరీరప్పభా దససహస్సచక్కవాళం అగమాసి. ఏవం సన్తేపి మనసా చిన్తాయత్తావ సబ్బబుద్ధానం, యో యత్తకమిచ్ఛతి, తస్స తత్తకం గచ్ఛతి. అయం రస్మివేమత్తతా. ఇమా అట్ఠ వేమత్తతా ఠపేత్వా అవసేసేసు పటివేధేనాధిగన్తబ్బేసు గుణేసు, పహాతబ్బేసు వా దోసేసు నత్థి నేసం విసేసో, తస్మా ‘‘సమా’’తి వుచ్చన్తి. ఏవమేతేహి సమో సమేహి.
విసమేహి దూరేతి న సమా విసమా, పచ్చేకబుద్ధాదయో అవసేససబ్బసత్తా. తేహి విసమేహి అసదిసతాయ దూరే. సకలజమ్బుదీపం పూరేత్వా పల్లఙ్కేన పల్లఙ్కం సఙ్ఘట్టేత్వా నిసిన్నా పచ్చేకబుద్ధాపి హి గుణేహి ఏకస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స కలం నాగ్ఘన్తి సోళసిం, కో పన వాదో సావకాదీసు. తేనాహ – ‘‘విసమేహి దూరే’’తి. తథాగతో హోతీతి ఉభయపదేహి దూరేతి యోజేతబ్బం. అనన్తపఞ్ఞోతి అపరిమితపఞ్ఞో. లోకియమనుస్సానఞ్హి పఞ్ఞం ఉపనిధాయ అట్ఠమకస్స పఞ్ఞా అధికా, తస్స పఞ్ఞం ఉపనిధాయ సోతాపన్నస్స. ఏవం యావ అరహతో పఞ్ఞం ఉపనిధాయ పచ్చేకబుద్ధస్స పఞ్ఞా అధికా, పచ్చేకబుద్ధస్స పఞ్ఞం పన ఉపనిధాయ తథాగతస్స పఞ్ఞా అధికాతి న వత్తబ్బా, అనన్తా ఇచ్చేవ పన వత్తబ్బా. తేనాహ – ‘‘అనన్తపఞ్ఞో’’తి. అనూపలిత్తోతి తణ్హాదిట్ఠిలేపేహి అలిత్తో. ఇధ వా హురం వాతి ఇధలోకే వా పరలోకే వా. యోజనా పనేత్థ – సమో సమేహి విసమేహి దూరే తథాగతో హోతి. కస్మా? యస్మా అనన్తపఞ్ఞో అనుపలిత్తో ఇధ వా హురం వా, తేన తథాగతో అరహతి పూరళాసన్తి.
౪౭౪. యమ్హి న మాయాతి అయం పన గాథా అఞ్ఞా చ ఈదిసా మాయాదిదోసయుత్తేసు బ్రాహ్మణేసు దక్ఖిణేయ్యసఞ్ఞాపహానత్థం వుత్తాతి వేదితబ్బా. తత్థ అమమోతి సత్తసఙ్ఖారేసు ‘‘ఇదం మమా’’తి పహీనమమాయితభావో.
౪౭౫. నివేసనన్తి తణ్హాదిట్ఠినివేసనం. తేన హి మనో తీసు భవేసు నివిసతి, తేన తం ‘‘నివేసనం మనసో’’తి వుచ్చతి. తత్థేవ వా నివిసతి తం హిత్వా గన్తుం అసమత్థతాయ. తేనపి ‘‘నివేసన’’న్తి వుచ్చతి. పరిగ్గహాతి తణ్హాదిట్ఠియో ఏవ, తాహి పరిగ్గహితధమ్మా వా. కేచీతి అప్పమత్తకాపి. అనుపాదియానోతి తేసం నివేసనపరిగ్గహానం అభావా కఞ్చి ధమ్మం అనుపాదియమానో.
౪౭౬. సమాహితో మగ్గసమాధినా. ఉదతారీతి ఉత్తిణ్ణో. ధమ్మం చఞ్ఞాసీతి సబ్బఞ్చ ఞేయ్యధమ్మం అఞ్ఞాసి. పరమాయ దిట్ఠియాతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన.
౪౭౭. భవాసవాతి భవతణ్హాఝాననికన్తిసస్సతదిట్ఠిసహగతా రాగా. వచీతి వాచా. ఖరాతి కక్ఖళా ఫరుసా. విధూపితాతి దడ్ఢా. అత్థగతాతి అత్థఙ్గతా. న సన్తీతి విధూపితత్తా అత్థఙ్గతత్తా చ. ఉభయేహి పన ఉభయం యోజేతబ్బం సబ్బధీతి సబ్బేసు ఖన్ధాయతనాదీసు.
౪౭౮. మానసత్తేసూతి మానేన లగ్గేసు. దుక్ఖం పరిఞ్ఞాయాతి వట్టదుక్ఖం తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానిత్వా. సఖేత్తవత్థున్తి సహేతుపచ్చయం, సద్ధిం కమ్మకిలేసేహీతి వుత్తం హోతి.
౪౭౯. ఆసం అనిస్సాయాతి తణ్హం అనల్లీయిత్వా. వివేకదస్సీతి నిబ్బానదస్సీ. పరవేదియన్తి పరేహి ఞాపేతబ్బం. దిట్ఠిముపాతివత్తోతి ద్వాసట్ఠిభేదమ్పి మిచ్ఛాదిట్ఠిం అతిక్కన్తో. ఆరమ్మణాతి పచ్చయా, పునబ్భవకారణానీతి వుత్తం హోతి.
౪౮౦. పరోపరాతి వరావరా సున్దరాసున్దరా. పరా వా బాహిరా, అపరా అజ్ఝత్తికా. సమేచ్చాతి ఞాణేన పటివిజ్ఝిత్వా. ధమ్మాతి ఖన్ధాయతనాదయో ధమ్మా. ఉపాదానఖయే విముత్తోతి నిబ్బానే నిబ్బానారమ్మణతో విముత్తో, నిబ్బానారమ్మణవిముత్తిలాభీతి అత్థో.
౪౮౧. సంయోజనంజాతిఖయన్తదస్సీతి సంయోజనక్ఖయన్తదస్సీ జాతిక్ఖయన్తదస్సీ చ. సంయోజనక్ఖయన్తేన చేత్థ సఉపాదిసేసా నిబ్బానధాతు, జాతిక్ఖయన్తేన అనుపాదిసేసా వుత్తా. ఖయన్తోతి హి అచ్చన్తఖయస్స సముచ్ఛేదప్పహానస్సేతం అధివచనం. అనునాసికలోపో చేత్థ ‘‘వివేకజం పీతిసుఖ’’న్తిఆదీసు వియ న కతో. యోపానుదీతి యో అపనుది. రాగపథన్తి రాగారమ్మణం, రాగమేవ వా. రాగోపి హి దుగ్గతీనం పథత్తా ‘‘రాగపథో’’తి వుచ్చతి కమ్మపథో వియ. సుద్ధో నిదోసో విమలో అకాచోతి పరిసుద్ధకాయసమాచారాదితాయ సుద్ధో. యేహి ‘‘రాగదోసా అయం పజా, దోసదోసా, మోహదోసా’’తి వుచ్చతి. తేసం అభావా నిదోసో. అట్ఠపురిసమలవిగమా విమలో, ఉపక్కిలేసాభావతో అకాచో. ఉపక్కిలిట్ఠో హి ఉపక్కిలేసేన ‘‘సకాచో’’తి వుచ్చతి. సుద్ధో వా యస్మా నిద్దోసో, నిద్దోసతాయ విమలో, బాహిరమలాభావేన విమలత్తా అకాచో. సమలో హి ‘‘సకాచో’’తి వుచ్చతి. విమలత్తా వా ఆగుం న కరోతి, తేన అకాచో. ఆగుకిరియా హి ఉపఘాతకరణతో ‘‘కాచో’’తి వుచ్చతి.
౪౮౨. అత్తనో అత్తానం నానుపస్సతీతి ఞాణసమ్పయుత్తేన చిత్తేన విపస్సన్తో అత్తనో ఖన్ధేసు అఞ్ఞం అత్తానం నామ న పస్సతి, ఖన్ధమత్తమేవ పస్సతి. యా చాయం ‘‘అత్తనావ అత్తానం సఞ్జానామీ’’తి తస్స సచ్చతో థేతతో దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, తస్సా అభావా అత్తనో అత్తానం నానుపస్సతి, అఞ్ఞదత్థు పఞ్ఞాయ ఖన్ధే పస్సతి. మగ్గసమాధినా సమాహితో, కాయవఙ్కాదీనం అభావా ఉజ్జుగతో, లోకధమ్మేహి అకమ్పనీయతో ఠితత్తో, తణ్హాసఙ్ఖాతాయ ఏజాయ పఞ్చన్నం చేతోఖిలానఞ్చ అట్ఠట్ఠానాయ కఙ్ఖాయ చ అభావా అనేజో అఖిలో అకఙ్ఖో.
౪౮౩. మోహన్తరాతి మోహకారణా మోహపచ్చయా, సబ్బకిలేసానమేతం అధివచనం. సబ్బేసు ధమ్మేసు చ ఞాణదస్సీతి సచ్ఛికతసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణో. తఞ్హి సబ్బేసు ధమ్మేసు ఞాణం, తఞ్చ భగవా పస్సి, ‘‘అధిగతం మే’’తి సచ్ఛికత్వా విహాసి. తేన వుచ్చతి ‘‘సబ్బేసు ధమ్మేసు చ ఞాణదస్సీ’’తి. సమ్బోధిన్తి అరహత్తం. అనుత్తరన్తి పచ్చేకబుద్ధసావకేహి అసాధారణం. సివన్తి ఖేమం నిరుపద్దవం సస్సిరికం వా. యక్ఖస్సాతి పురిసస్స. సుద్ధీతి వోదానతా. ఏత్థ హి మోహన్తరాభావేన సబ్బదోసాభావో, తేన సంసారకారణసముచ్ఛేదో అన్తిమసరీరధారితా, ఞాణదస్సితాయ సబ్బగుణసమ్భవో. తేన అనుత్తరా సమ్బోధిపత్తి, ఇతో పరఞ్చ పహాతబ్బమధిగన్తబ్బం వా నత్థి. తేనాహ – ‘‘ఏత్తావతా యక్ఖస్స సుద్ధీ’’తి.
౪౮౪. ఏవం వుత్తే బ్రాహ్మణో భియ్యోసోమత్తాయ భగవతి పసన్నో పసన్నాకారం కరోన్తో ఆహ ‘‘హుతఞ్చ మయ్హ’’న్తి. తస్సత్థో – యమహం ఇతో పుబ్బే బ్రహ్మానం ఆరబ్భ అగ్గిమ్హి అజుహం, తం మే హుతం సచ్చం వా హోతి, అలికం వాతి న జానామి. అజ్జ పన ఇదం హుతఞ్చ మయ్హం హుతమత్థు సచ్చం, సచ్చహుతమేవ అత్థూతి యాచన్తో భణతి. యం తాదిసం వేదగునం అలత్థం, యస్మా ఇధేవ ఠితో భవన్తరూపం వేదగుం అలత్థం. బ్రహ్మా హి సక్ఖి, పచ్చక్ఖమేవ హి త్వం బ్రహ్మా, యతో పటిగ్గణ్హాతు మే భగవా, పటిగ్గహేత్వా చ భుఞ్జతు మే భగవా పూరళాసన్తి తం హబ్యసేసం ఉపనామేన్తో ఆహ.
౪౮౭. అథ భగవా కసిభారద్వాజసుత్తే వుత్తనయేన గాథాద్వయమభాసి. తతో బ్రాహ్మణో ‘‘అయం అత్తనా న ఇచ్ఛతి, కమ్పి చఞ్ఞం సన్ధాయ ‘కేవలినం మహేసిం ఖీణాసవం కుక్కుచ్చవూపసన్తం అన్నేన పానేన ఉపట్ఠహస్సూ’తి భణతీ’’తి ఏవం గాథాయ అత్థం అసల్లక్ఖేత్వా తం ఞాతుకామో ఆహ ‘‘సాధాహం భగవా’’తి. తత్థ సాధూతి ఆయాచనత్థే నిపాతో. తథాతి యేన త్వమాహ, తేన పకారేన. విజఞ్ఞన్తి జానేయ్యం. యన్తి యం దక్ఖిణేయ్యం యఞ్ఞకాలే పరియేసమానో ఉపట్ఠహేయ్యన్తి పాఠసేసో. పప్పుయ్యాతి పత్వా. తవ సాసనన్తి తవ ఓవాదం. ఇదం వుత్తం హోతి. సాధాహం భగవా తవ ఓవాదం ఆగమ్మ తథా విజఞ్ఞం ఆరోచేహి మే తం కేవలినన్తి అధిప్పాయో. యో దక్ఖిణం భుఞ్జేయ్య మాదిసస్స, యం చాహం యఞ్ఞకాలే పరియేసమానో ఉపట్ఠహేయ్యం, తథారూపం మే దక్ఖిణేయ్యం దస్సేహి, సచే త్వం న భుఞ్జసీతి.
౪౮౮-౯౦. అథస్స భగవా పాకటేన నయేన తథారూపం దక్ఖిణేయ్యం దస్సేన్తో ‘‘సారమ్భా యస్సా’’తి గాథాత్తయమాహ. తత్థ సీమన్తానం వినేతారన్తి సీమాతి మరియాదా సాధుజనవుత్తి, తస్సా అన్తా పరియోసానా అపరభాగాతి కత్వా సీమన్తా వుచ్చన్తి కిలేసా, తేసం వినేతారన్తి అత్థో. సీమన్తాతి బుద్ధవేనేయ్యా సేక్ఖా చ పుథుజ్జనా చ, తేసం వినేతారన్తిపి ఏకే. జాతిమరణకోవిదన్తి ‘‘ఏవం జాతి ఏవం మరణ’’న్తి ఏత్థ కుసలం. మోనేయ్యసమ్పన్నన్తి పఞ్ఞాసమ్పన్నం, కాయమోనేయ్యాదిసమ్పన్నం వా. భకుటిం వినయిత్వానాతి యం ఏకచ్చే దుబ్బుద్ధినో యాచకం దిస్వా భకుటిం కరోన్తి, తం వినయిత్వా, పసన్నముఖా హుత్వాతి అత్థో. పఞ్జలికాతి పగ్గహితఅఞ్జలినో హుత్వా.
౪౯౧. అథ బ్రాహ్మణో భగవన్తం థోమయమానో ‘‘బుద్ధో భవ’’న్తి గాథమాహ. తత్థ ఆయాగోతి ఆయజితబ్బో, తతో తతో ఆగమ్మ వా యజితబ్బమేత్థాతిపి ఆయాగో, దేయ్యధమ్మానం అధిట్ఠానభూతోతి వుత్తం హోతి. సేసమేత్థ ఇతో పురిమగాథాసు చ యం న వణ్ణితం, తం సక్కా అవణ్ణితమ్పి జానితున్తి ఉత్తానత్థత్తాయేవ న వణ్ణితం. ఇతో పరం పన కసిభారద్వాజసుత్తే వుత్తనయమేవాతి.
పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ
సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ పూరళాససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. మాఘసుత్తవణ్ణనా
ఏవం మే సుతన్తి మాఘసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? అయమేవ యాస్స నిదానే వుత్తా. అయఞ్హి మాఘో మాణవో దాయకో అహోసి దానపతి. తస్సేతదహోసి – ‘‘సమ్పత్తకపణద్ధికాదీనం దానం దిన్నం మహప్ఫలం హోతి, ఉదాహు నోతి సమణం గోతమం ఏతమత్థం పుచ్ఛిస్సామి, సమణో కిర గోతమో అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం జానాతీ’’తి. సో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి. భగవా చస్స పుచ్ఛానురూపం బ్యాకాసి. తయిదం సఙ్గీతికారానం బ్రాహ్మణస్స భగవతోతి తిణ్ణమ్పి వచనం సమోధానేత్వా ‘‘మాఘసుత్త’’న్తి వుచ్చతి.
తత్థ రాజగహేతి ఏవంనామకే నగరే. తఞ్హి మన్ధాతుమహాగోవిన్దాదీహి పరిగ్గహితత్తా ‘‘రాజగహ’’న్తి వుచ్చతి. అఞ్ఞేపేత్థ పకారే వణ్ణయన్తి. కిం తేహి, నామమేతం తస్స నగరస్స? తం పనేతం బుద్ధకాలే చ చక్కవత్తికాలే చ నగరం హోతి, సేసకాలే సుఞ్ఞం హోతి యక్ఖపరిగ్గహితం, తేసం వసన్తవనం హుత్వా తిట్ఠతి. ఏవం గోచరగామం దస్సేత్వా నివాసట్ఠానమాహ – ‘‘గిజ్ఝకూటే పబ్బతే’’తి. సో చ గిజ్ఝా తస్స కూటేసు వసింసు, గిజ్ఝసదిసాని వాస్స కూటాని, తస్మా ‘‘గిజ్ఝకూటో’’తి వుచ్చతీతి వేదితబ్బో.
అథ ఖో…పే… అవోచాతి ఏత్థ మాఘోతి తస్స బ్రాహ్మణస్స నామం. మాణవోతి అన్తేవాసివాసం అనతీతభావేన వుచ్చతి, జాతియా పన మహల్లకో. ‘‘పుబ్బాచిణ్ణవసేనా’’తి ఏకే పిఙ్గియో మాణవో వియ. సో హి వీసవస్ససతికోపి పుబ్బాచిణ్ణవసేన ‘‘పిఙ్గియో మాణవో’’ త్వేవ సఙ్ఖం అగమాసి. సేసం వుత్తనయమేవ.
అహఞ్హి, భో గోతమ…పే… పసవామీతి ఏత్థ దాయకో దానపతీతి దాయకో చేవ దానపతి చ. యో హి అఞ్ఞస్స సన్తకం తేనాణత్తో దేతి, సోపి దాయకో హోతి, తస్మిం పన దానే ఇస్సరియాభావతో న దానపతి. అయం పన అత్తనో సన్తకంయేవ దేతి. తేనాహ – ‘‘అహఞ్హి, భో గోతమ, దాయకో దానపతీ’’తి. అయమేవ హి ఏత్థ అత్థో, అఞ్ఞత్ర పన అన్తరన్తరా మచ్ఛేరేన అభిభుయ్యమానో దాయకో అనభిభూతో దానపతీతిఆదినాపి నయేన వత్తుం వట్టతి. వదఞ్ఞూతి యాచకానం వచనం జానామి వుత్తమత్తేయేవ ‘‘అయమిదమరహతి అయమిద’’న్తి పురిసవిసేసావధారణేన బహూపకారభావగహణేన వా. యాచయోగోతి యాచితుం యుత్తో. యో హి యాచకే దిస్వావ భకుటిం కత్వా ఫరుసవచనాదీని భణతి, సో న యాచయోగో హోతి. అహం పన న తాదిసోతి దీపేతి. ధమ్మేనాతి అదిన్నాదాననికతివఞ్చనాదీని వజ్జేత్వా భిక్ఖాచరియాయ, యాచనాయాతి అత్థో. యాచనా హి బ్రాహ్మణానం భోగపరియేసనే ధమ్మో, యాచమానానఞ్చ నేసం పరేహి అనుగ్గహకామేహి దిన్నా భోగా ధమ్మలద్ధా నామ ధమ్మాధిగతా చ హోన్తి, సో చ తథా పరియేసిత్వా లభి. తేనాహ – ‘‘ధమ్మేన భోగే పరియేసామి…పే… ధమ్మాధిగతేహీ’’తి. భియ్యోపి దదామీతి తతో ఉత్తరిపి దదామి, పమాణం నత్థి, ఏత్థ లద్ధభోగప్పమాణేన దదామీతి దస్సేతి.
తగ్ఘాతి ఏకంసవచనే నిపాతో. ఏకంసేనేవ హి సబ్బబుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకేహి పసత్థం దానం అన్తమసో తిరచ్ఛానగతానమ్పి దీయమానం. వుత్తఞ్చేతం ‘‘సబ్బత్థ వణ్ణితం దానం, న దానం గరహితం క్వచీ’’తి. తస్మా భగవాపి ఏకంసేనేవ తం పసంసన్తో ఆహ – ‘‘తగ్ఘ త్వం మాణవ…పే… పసవసీ’’తి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ. ఏవం భగవతా ‘‘బహుం సో పుఞ్ఞం పసవతీ’’తి వుత్తేపి దక్ఖిణేయ్యతో దక్ఖిణావిసుద్ధిం సోతుకామో బ్రాహ్మణో ఉత్తరి భగవన్తం పుచ్ఛి. తేనాహు సఙ్గీతికారా – ‘‘అథ ఖో మాఘో మాణవో భగవన్తం గాథాయ అజ్ఝభాసీ’’తి. తం అత్థతో వుత్తనయమేవ.
౪౯౨. పుచ్ఛామహన్తిఆదిగాథాసు పన వదఞ్ఞున్తి వచనవిదుం, సబ్బాకారేన సత్తానం వుత్తవచనాధిప్పాయఞ్ఞున్తి వుత్తం హోతి. సుజ్ఝేతి దక్ఖిణేయ్యవసేన సుద్ధం మహప్ఫలం భవేయ్య. యోజనా పనేత్థ – యో యాచయోగో దానపతి గహట్ఠో పుఞ్ఞత్థికో హుత్వా పరేసం అన్నపానం దదం యజతి, న అగ్గిమ్హి ఆహుతిమత్తం పక్ఖిపన్తో, తఞ్చ ఖో పుఞ్ఞపేక్ఖోవ న పచ్చుపకారకల్యాణకిత్తిసద్దాదిఅపేక్ఖో, తస్స ఏవరూపస్స యజమానస్స హుతం కథం సుజ్ఝేయ్యాతి?
౪౯౩. ఆరాధయే దక్ఖిణేయ్యేభి తాదీతి తాదిసో యాచయోగో దక్ఖిణేయ్యేహి ఆరాధయే సమ్పాదయే సోధయే, మహప్ఫలం తం హుతం కరేయ్య, న అఞ్ఞథాతి అత్థో. ఇమినాస్స ‘‘కథం హుతం యజమానస్స సుజ్ఝే’’ ఇచ్చేతం బ్యాకతం హోతి.
౪౯౪. అక్ఖాహి మే భగవా దక్ఖిణేయ్యేతి ఏత్థ యో యాచయోగో దదం పరేసం యజతి, తస్స మే భగవా దక్ఖిణేయ్యే అక్ఖాహీతి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా.
౪౯౫. అథస్స భగవా నానప్పకారేహి నయేహి దక్ఖిణేయ్యే పకాసేన్తో ‘‘యే వే అసత్తా’’తిఆదికా గాథాయో అభాసి. తత్థ అసత్తాతి రాగాదిసఙ్గవసేన అలగ్గా. కేవలినోతి పరినిట్ఠితకిచ్చా. యతత్తాతి గుత్తచిత్తా.
౪౯౬-౭. దన్తా అనుత్తరేన దమథేన, విముత్తా పఞ్ఞాచేతోవిముత్తీహి, అనీఘా ఆయతిం వట్టదుక్ఖాభావేన, నిరాసా సమ్పతి కిలేసాభావేన. ఇమిస్సా పన గాథాయ దుతియగాథా భావనానుభావప్పకాసననయేన వుత్తాతి వేదితబ్బా. ‘‘భావనానుయోగమనుయుత్తస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో విహరతో కిఞ్చాపి న ఏవం ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జేయ్య ‘అహో వత మే అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చేయ్యా’తి (అ. ని. ౭.౭౧), అథ ఖ్వాస్స అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చతీ’’తి ఇదం చేత్థ సుత్తం సాధకం.
౪౯౮-౫౦౨. రాగఞ్చ…పే… యేసు న మాయా…పే… న తణ్హాసు ఉపాతిపన్నాతి కామతణ్హాదీసు నాధిముత్తా. వితరేయ్యాతి వితరిత్వా. తణ్హాతి రూపతణ్హాదిఛబ్బిధా. భవాభవాయాతి సస్సతాయ వా ఉచ్ఛేదాయ వా. అథ వా భవస్స అభవాయ భవాభవాయ, పునబ్భవాభినిబ్బత్తియాతి వుత్తం హోతి. ఇధ వా హురం వాతి ఇదం పన ‘‘కుహిఞ్చి లోకే’’తి ఇమస్స విత్థారవచనం.
౫౦౪. యే వీతరాగా…పే… సమితావినోతి సమితవన్తో, కిలేసవూపసమకారినోతి అత్థో. సమితావితత్తా చ వీతరాగా అకోపా. ఇధ విప్పహాయాతి ఇధలోకే వత్తమానే ఖన్ధే విహాయ, తతో పరం యేసం గమనం నత్థీతి వుత్తం హోతి. ఇతో పరం ‘‘యే కామే హిత్వా అగహా చరన్తి, సుసఞ్ఞతత్తా తసరంవ ఉజ్జు’’న్తి ఇమమ్పి గాథం కేచి పఠన్తి.
౫౦౬-౮. జహిత్వాతి హిత్వా. ‘‘జహిత్వానా’’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో. అత్తదీపాతి అత్తనో గుణే ఏవ అత్తనో దీపం కత్వా విచరన్తా ఖీణాసవా వుచ్చన్తి. యే హేత్థాతి హకారో నిపాతో పదపూరణమత్తే. అయం పనత్థో – యే ఏత్థ ఖన్ధాయతనాదిసన్తానే యథా ఇదం ఖన్ధాయతనాది తథా జానన్తి, యంసభావం తంసభావంయేవ సఞ్జానన్తి అనిచ్చాదివసేన జానన్తా. అయమన్తిమా నత్థి పునబ్భవోతి అయం నో అన్తిమా జాతి, ఇదాని నత్థి పునబ్భవోతి ఏవఞ్చ యే జానన్తీతి.
౫౦౯. యో వేదగూతి ఇదాని అత్తానం సన్ధాయ భగవా ఇమం గాథమాహ. తత్థ సతిమాతి ఛసతతవిహారసతియా సమన్నాగతో. సమ్బోధిపత్తోతి సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో. సరణం బహూనన్తి బహూనం దేవమనుస్సానం భయవిహింసనేన సరణభూతో.
౫౧౦. ఏవం దక్ఖిణేయ్యే సుత్వా అత్తమనో బ్రాహ్మణో ఆహ – ‘‘అద్ధా అమోఘా’’తి. తత్థ త్వఞ్హేత్థ జానాసి యథా తథా ఇదన్తి త్వఞ్హి ఏత్థ లోకే ఇదం సబ్బమ్పి ఞేయ్యం యథా తథా జానాసి యాథావతో జానాసి, యాదిసం తం తాదిసమేవ జానాసీతి వుత్తం హోతి. తథా హి తే విదితో ఏస ధమ్మోతి తథా హి తే ఏసా ధమ్మధాతు సుప్పటివిద్ధా, యస్సా సుప్పటివిద్ధతా యం యం ఇచ్ఛసి, తం తం జానాసీతి అధిప్పాయో.
౫౧౧. ఏవం సో బ్రాహ్మణో భగవన్తం పసంసిత్వా దక్ఖిణేయ్యసమ్పదాయ యఞ్ఞసమ్పదం ఞత్వా దాయకసమ్పదాయపి తం ఛళఙ్గపరిపూరం యఞ్ఞసమ్పదం సోతుకామో ‘‘యో యాచయోగో’’తి ఉత్తరిపఞ్హం పుచ్ఛి. తత్రాయం యోజనా – యో యాచయోగో దదం పరేసం యజతి, తస్స అక్ఖాహి మే భగవా యఞ్ఞసమ్పదన్తి.
౫౧౨. అథస్స భగవా ద్వీహి గాథాహి అక్ఖాసి. తత్థాయం అత్థయోజనా – యజస్సు మాఘ, యజమానో చ సబ్బత్థ విప్పసాదేహి చిత్తం, తీసుపి కాలేసు చిత్తం పసాదేహి. ఏవం తే యాయం –
‘‘పుబ్బేవ దానా సుమనో, దదం చిత్తం పసాదయే;
దత్వా అత్తమనో హోతి, ఏసా యఞ్ఞస్స సమ్పదా’’తి. (అ. ని. ౬.౩౭; పే. వ. ౩౦౫) –
యఞ్ఞసమ్పదా వుత్తా, తాయ సమ్పన్నో యఞ్ఞో భవిస్సతి. తత్థ సియా ‘‘కథం చిత్తం పసాదేతబ్బ’’న్తి? దోసప్పహానేన. కథం దోసప్పహానం హోతి? యఞ్ఞారమ్మణతాయ. అయఞ్హి ఆరమ్మణం యజమానస్స యఞ్ఞో ఏత్థ పతిట్ఠాయ జహాతి దోసం, అయఞ్హి సత్తేసు మేత్తాపుబ్బఙ్గమేన సమ్మాదిట్ఠిపదీపవిహతమోహన్ధకారేన చిత్తేన యజమానస్స దేయ్యధమ్మసఙ్ఖాతో యఞ్ఞో ఆరమ్మణం హోతి, సో ఏత్థ యఞ్ఞే ఆరమ్మణవసేన పవత్తియా పతిట్ఠాయ దేయ్యధమ్మపచ్చయం లోభం, పటిగ్గాహకపచ్చయం కోధం, తదుభయనిదానం మోహన్తి ఏవం తివిధమ్పి జహాతి దోసం. సో ఏవం భోగేసు వీతరాగో, సత్తేసు చ పవినేయ్య దోసం తప్పహానేనేవ పహీనపఞ్చనీవరణో అనుక్కమేన ఉపచారప్పనాభేదం అపరిమాణసత్తఫరణేన ఏకసత్తే వా అనవసేసఫరణేన అప్పమాణం మేత్తం చిత్తం భావేన్తో పున భావనావేపుల్లత్థం, రత్తిన్దివం సతతం సబ్బఇరియాపథేసు అప్పమత్తో హుత్వా తమేవ మేత్తజ్ఝానసఙ్ఖాతం సబ్బా దిసా ఫరతే అప్పమఞ్ఞన్తి.
౫౧౪. అథ బ్రాహ్మణో తం మేత్తం ‘‘బ్రహ్మలోకమగ్గో అయ’’న్తి అజానన్తో కేవలం అత్తనో విసయాతీతం మేత్తాభావనం సుత్వా సుట్ఠుతరం సఞ్జాతసబ్బఞ్ఞుసమ్భావనో భగవతి అత్తనా బ్రహ్మలోకాధిముత్తత్తా బ్రహ్మలోకూపపత్తిమేవ చ సుద్ధిం ముత్తిఞ్చ మఞ్ఞమానో బ్రహ్మలోకమగ్గం పుచ్ఛన్తో ‘‘కో సుజ్ఝతీ’’తి గాథమాహ. తత్ర చ బ్రహ్మలోకగామిం పుఞ్ఞం కరోన్తం సన్ధాయాహ – ‘‘కో సుజ్ఝతి ముచ్చతీ’’తి, అకరోన్తం సన్ధాయ ‘‘బజ్ఝతీ చా’’తి. కేనత్తనాతి కేన కారణేన. సక్ఖి బ్రహ్మజ్జదిట్ఠోతి బ్రహ్మా అజ్జ సక్ఖి దిట్ఠో. సచ్చన్తి భగవతో బ్రహ్మసమత్తం ఆరబ్భ అచ్చాదరేన సపథం కరోతి. కథం ఉపపజ్జతీతి అచ్చాదరేనేవ పునపి పుచ్ఛతి. జుతిమాతి భగవన్తం ఆలపతి.
తత్థ యస్మా యో భిక్ఖు మేత్తాయ తికచతుక్కజ్ఝానం ఉప్పాదేత్వా తమేవ పాదకం కత్వా విపస్సన్తో అరహత్తం పాపుణాతి, సో సుజ్ఝతి ముచ్చతి చ, తథారూపో చ బ్రహ్మలోకం న గచ్ఛతి. యో పన మేత్తాయ తికచతుక్కజ్ఝానం ఉప్పాదేత్వా ‘‘సన్తా ఏసా సమాపత్తీ’’తిఆదినా నయేన తం అస్సాదేతి, సో బజ్ఝతి. అపరిహీనజ్ఝానో చ తేనేవ ఝానేన బ్రహ్మలోకం గచ్ఛతి, తస్మా భగవా యో సుజ్ఝతి ముచ్చతి చ, తస్స బ్రహ్మలోకగమనం అననుజానన్తో అనామసిత్వావ తం పుగ్గలం యో బజ్ఝతి. తస్స తేన ఝానేన బ్రహ్మలోకగమనం దస్సేన్తో బ్రాహ్మణస్స సప్పాయేన నయేన ‘‘యో యజతీ’’తి ఇమం గాథమాహ.
౫౧౫. తత్థ తివిధన్తి తికాలప్పసాదం సన్ధాయాహ. తేన దాయకతో అఙ్గత్తయం దస్సేతి. ఆరాధయే దక్ఖిణేయ్యేభి తాదీతి తఞ్చ సో తాదిసో తివిధసమ్పత్తిసాధకో పుగ్గలో తివిధం యఞ్ఞసమ్పదం దక్ఖిణేయ్యేహి ఖీణాసవేహి సాధేయ్య సమ్పాదేయ్య. ఇమినా పటిగ్గాహకతో అఙ్గత్తయం దస్సేతి. ఏవం యజిత్వా సమ్మా యాచయోగోతి ఏవం మేత్తజ్ఝానపదట్ఠానభావేన ఛళఙ్గసమన్నాగతం యఞ్ఞం సమ్మా యజిత్వా సో యాచయోగో తేన ఛళఙ్గయఞ్ఞూపనిస్సయేన మేత్తజ్ఝానేన ఉపపజ్జతి బ్రహ్మలోకన్తి బ్రూమీతి బ్రాహ్మణం సముస్సాహేన్తో దేసనం సమాపేసి. సేసం సబ్బగాథాసు ఉత్తానత్థమేవ. ఇతో పరఞ్చ పుబ్బే వుత్తనయమేవాతి.
పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ
సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ మాఘసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సభియసుత్తవణ్ణనా
ఏవం మే సుతన్తి సభియసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? అయమేవ యాస్స నిదానే వుత్తా. అత్థవణ్ణనాక్కమేపి చస్స పుబ్బసదిసం పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. యం పన అపుబ్బం, తం ఉత్తానత్థాని పదాని పరిహరన్తా వణ్ణయిస్సామ. వేళువనే కలన్దకనివాపేతి వేళువనన్తి తస్స ఉయ్యానస్స నామం. తం కిర వేళూహి చ పరిక్ఖిత్తం అహోసి అట్ఠారసహత్థేన చ పాకారేన, గోపురద్వారట్టాలకయుత్తం నీలోభాసం మనోరమం, తేన ‘‘వేళువన’’న్తి వుచ్చతి. కలన్దకానఞ్చేత్థ నివాపం అదంసు, తేన ‘‘కలన్దకనివాపో’’తి వుచ్చతి. కలన్దకా నామ కాళకా వుచ్చన్తి. పుబ్బే కిర అఞ్ఞతరో రాజా తత్థ ఉయ్యానకీళనత్థం ఆగతో సురామదేన మత్తో దివాసేయ్యం సుపి. పరిజనోపిస్స ‘‘సుత్తో రాజా’’తి పుప్ఫఫలాదీహి పలోభియమానో ఇతో చితో చ పక్కామి. అథ సురాగన్ధేన అఞ్ఞతరస్మా సుసిరరుక్ఖా కణ్హసప్పో నిక్ఖమిత్వా రఞ్ఞో అభిముఖో ఆగచ్ఛతి. తం దిస్వా రుక్ఖదేవతా ‘‘రఞ్ఞో జీవితం దస్సామీ’’తి కాళకవేసేన ఆగన్త్వా కణ్ణమూలే సద్దమకాసి. రాజా పటిబుజ్ఝి, కణ్హసప్పో నివత్తో. సో తం దిస్వా ‘‘ఇమాయ మమ కాళకాయ జీవితం దిన్న’’న్తి కాళకానం తత్థ నివాపం పట్ఠపేసి, అభయఘోసనఞ్చ ఘోసాపేసి. తస్మా తం తతో పభుతి ‘‘కలన్దకనివాపో’’తి సఙ్ఖం గతం.
సభియస్స పరిబ్బాజకస్సాతి సభియోతి తస్స నామం, పరిబ్బాజకోతి బాహిర పబ్బజ్జం ఉపాదాయ వుచ్చతి. పురాణసాలోహితాయ దేవతాయాతి న మాతా న పితా, అపిచ ఖో పనస్స మాతా వియ పితా వియ చ హితజ్ఝాసయత్తా సో దేవపుత్తో ‘‘పురాణసాలోహితా దేవతా’’తి వుత్తో. పరినిబ్బుతే కిర కస్సపే భగవతి పతిట్ఠితే సువణ్ణచేతియే తయో కులపుత్తా సమ్ముఖసావకానం సన్తికే పబ్బజిత్వా చరియానురూపాని కమ్మట్ఠానాని గహేత్వా పచ్చన్తజనపదం గన్త్వా అరఞ్ఞాయతనే సమణధమ్మం కరోన్తి, అన్తరన్తరా చ చేతియవన్దనత్థాయ ధమ్మస్సవనత్థాయ చ నగరం గచ్ఛన్తి. అపరేన చ సమయేన తావతకమ్పి అరఞ్ఞే విప్పవాసం అరోచయమానా తత్థేవ అప్పమత్తా విహరింసు, ఏవం విహరన్తాపి న చ కిఞ్చి విసేసం అధిగమింసు. తతో నేసం అహోసి – ‘‘మయం పిణ్డాయ గచ్ఛన్తా జీవితే సాపేక్ఖా హోమ, జీవితే సాపేక్ఖేన చ న సక్కా లోకుత్తరధమ్మో అధిగన్తుం, పుథుజ్జనకాలకిరియాపి దుక్ఖా, హన్ద మయం నిస్సేణిం బన్ధిత్వా పబ్బతం అభిరుయ్హ కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖా సమణధమ్మం కరోమా’’తి. తే తథా అకంసు.
అథ నేసం మహాథేరో ఉపనిస్సయసమ్పన్నత్తా తదహేవ ఛళభిఞ్ఞాపరివారం అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. సో ఇద్ధియా హిమవన్తం గన్త్వా అనోతత్తే ముఖం ధోవిత్వా ఉత్తరకురూసు పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చో పున అఞ్ఞమ్పి పదేసం గన్త్వా పత్తం పూరేత్వా అనోతత్తఉదకఞ్చ నాగలతాదన్తపోణఞ్చ గహేత్వా తేసం సన్తికం ఆగన్త్వా ఆహ – ‘‘పస్సథావుసో మమానుభావం, అయం ఉత్తరకురుతో పిణ్డపాతో, ఇదం హిమవన్తతో ఉదకదన్తపోణం ఆభతం, ఇమం భుఞ్జిత్వా సమణధమ్మం కరోథ, ఏవాహం తుమ్హే సదా ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి. తే తం సుత్వా ఆహంసు – ‘‘తుమ్హే, భన్తే, కతకిచ్చా, తుమ్హేహి సహ సల్లాపమత్తమ్పి అమ్హాకం పపఞ్చో, మా దాని తుమ్హే పున అమ్హాకం సన్తికం ఆగమిత్థా’’తి. సో కేనచి పరియాయేన తే సమ్పటిచ్ఛాపేతుం అసక్కోన్తో పక్కామి.
తతో తేసం ఏకో ద్వీహతీహచ్చయేన పఞ్చాభిఞ్ఞో అనాగామీ అహోసి. సోపి తథేవ అకాసి, ఇతరేన చ పటిక్ఖిత్తో తథేవ అగమాసి. సో తం పటిక్ఖిపిత్వా వాయమన్తో పబ్బతం ఆరుహనదివసతో సత్తమే దివసే కిఞ్చి విసేసం అనధిగన్త్వావ కాలకతో దేవలోకే నిబ్బత్తి. ఖీణాసవత్థేరోపి తం దివసమేవ పరినిబ్బాయి, అనాగామీ సుద్ధావాసేసు ఉప్పజ్జి. దేవపుత్తో ఛసు కామావచరదేవలోకేసు అనులోమపటిలోమేన దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా అమ్హాకం భగవతో కాలే దేవలోకా చవిత్వా అఞ్ఞతరిస్సా పరిబ్బాజికాయ కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం అగ్గహేసి. సా కిర అఞ్ఞతరస్స ఖత్తియస్స ధీతా, తం మాతాపితరో ‘‘అమ్హాకం ధీతా సమయన్తరం జానాతూ’’తి ఏకస్స పరిబ్బాజకస్స నియ్యాతేసుం. తస్సేకో అన్తేవాసికో పరిబ్బాజకో తాయ సద్ధిం విప్పటిపజ్జి. సా తేన గబ్భం గణ్హి. తం గబ్భినిం దిస్వా పరిబ్బాజికా నిక్కడ్ఢింసు. సా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తీ అన్తరామగ్గే సభాయం విజాయి, తేనస్స ‘‘సభియో’’త్వేవ నామం అకాసి. సోపి సభియో వడ్ఢిత్వా పరిబ్బాజకపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా నానాసత్థాని ఉగ్గహేత్వా మహావాదీ హుత్వా వాదక్ఖిత్తతాయ సకలజమ్బుదీపే విచరన్తో అత్తనో సదిసం వాదిం అదిస్వా నగరద్వారే అస్సమం కారాపేత్వా ఖత్తియకుమారాదయో సిప్పం సిక్ఖాపేన్తో తత్థ వసతి.
అథ భగవా పవత్తితవరధమ్మచక్కో అనుపుబ్బేన రాజగహం ఆగన్త్వా వేళువనే విహరతి కలన్దకనివాపే. సభియో పన బుద్ధుప్పాదం న జానాతి. అథ సో సుద్ధావాసబ్రహ్మా సమాపత్తితో వుట్ఠాయ ‘‘ఇమాహం విసేసం కస్సానుభావేన పత్తో’’తి ఆవజ్జేన్తో కస్సపస్స భగవతో సాసనే సమణధమ్మకిరియం తే చ సహాయే అనుస్సరిత్వా ‘‘తేసు ఏకో పరినిబ్బుతో, ఏకో ఇదాని కత్థా’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘దేవలోకా చవిత్వా జమ్బుదీపే ఉప్పన్నో బుద్ధుప్పాదమ్పి న జానాతీ’’తి ఞత్వా ‘‘హన్ద నం బుద్ధుపసేవనాయ నియోజేమీ’’తి వీసతి పఞ్హే అభిసఙ్ఖరిత్వా రత్తిభాగే తస్స అస్సమమాగమ్మ ఆకాసే ఠత్వా ‘‘సభియ, సభియా’’తి పక్కోసి. సో నిద్దాయమానో తిక్ఖత్తుం తం సద్దం సుత్వా నిక్ఖమ్మ ఓభాసం దిస్వా పఞ్జలికో అట్ఠాసి. తతో తం బ్రహ్మా ఆహ – ‘‘అహం సభియ తవత్థాయ వీసతి పఞ్హే ఆహరిం, తే త్వం ఉగ్గణ్హ. యో చ తే సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఇమే పఞ్హే పుట్ఠో బ్యాకరోతి, తస్స సన్తికే బ్రహ్మచరియం చరేయ్యాసీ’’తి. ఇమం దేవపుత్తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘పురాణసాలోహితాయ దేవతాయ పఞ్హా ఉద్దిట్ఠా హోన్తీ’’తి. ఉద్దిట్ఠాతి ఉద్దేసమత్తేనేవ వుత్తా, న విభఙ్గేన.
ఏవం వుత్తే చ నే సభియో ఏకవచనేనేవ పదపటిపాటియా ఉగ్గహేసి. అథ సో బ్రహ్మా జానన్తోపి తస్స బుద్ధుప్పాదం నాచిక్ఖి. ‘‘అత్థం గవేసమానో పరిబ్బాజకో సయమేవ సత్థారం ఞస్సతి. ఇతో బహిద్ధా చ సమణబ్రాహ్మణానం తుచ్ఛభావ’’న్తి ఇమినా పనాధిప్పాయేన ఏవమాహ – ‘‘యో తే సభియ…పే… చరేయ్యాసీ’’తి. థేరగాథాసు పన చతుక్కనిపాతే సభియత్థేరాపదానం వణ్ణేన్తా భణన్తి ‘‘సా చస్స మాతా అత్తనో విప్పటిపత్తిం చిన్తేత్వా తం జిగుచ్ఛమానా ఝానం ఉప్పాదేత్వా బ్రహ్మలోకే ఉప్పన్నా, తాయ బ్రహ్మదేవతాయ తే పఞ్హా ఉద్దిట్ఠా’’తి.
యే తేతి ఇదాని వత్తబ్బానం ఉద్దేసపచ్చుద్దేసో. సమణబ్రాహ్మణాతి పబ్బజ్జూపగమనేన లోకసమ్ముతియా చ సమణా చేవ బ్రాహ్మణా చ. సఙ్ఘినోతి గణవన్తో. గణినోతి సత్థారో, ‘‘సబ్బఞ్ఞునో మయ’’న్తి ఏవం పటిఞ్ఞాతారో. గణాచరియాతి ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదివసేన పబ్బజితగహట్ఠగణస్స ఆచరియా. ఞాతాతి అభిఞ్ఞాతా, విస్సుతా పాకటాతి వుత్తం హోతి. యసస్సినోతి లాభపరివారసమ్పన్నా. తిత్థకరాతి తేసం దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జన్తేహి ఓతరితబ్బానం ఓగాహితబ్బానం దిట్ఠితిత్థానం కత్తారో. సాధుసమ్మతా బహుజనస్సాతి ‘‘సాధవో ఏతే సన్తో సప్పురిసా’’తి ఏవం బహుజనస్స సమ్మతా.
సేయ్యథిదన్తి కతమే తేతి చే-ఇచ్చేతస్మిం అత్థే నిపాతో. పూరణోతి నామం, కస్సపోతి గోత్తం. సో కిర జాతియా దాసో, దాససతం పూరేన్తో జాతో. తేనస్స ‘‘పూరణో’’తి నామమకంసు. పలాయిత్వా పన నగ్గేసు పబ్బజిత్వా ‘‘కస్సపో అహ’’న్తి గోత్తం ఉద్దిసి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్చ పచ్చఞ్ఞాసి. మక్ఖలీతి నామం, గోసాలాయ జాతత్తా గోసాలోతిపి వుచ్చతి. సోపి కిర జాతియా దాసో ఏవ, పలాయిత్వా పబ్బజి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్చ పచ్చఞ్ఞాసి. అజితోతి నామం, అప్పిచ్ఛతాయ కేసకమ్బలం ధారేతి, తేన కేసకమ్బలోతిపి వుచ్చతి, సోపి సబ్బఞ్ఞుతం పచ్చఞ్ఞాసి. పకుధోతి నామం, కచ్చాయనోతి గోత్తం. అప్పిచ్ఛవసేన ఉదకే జీవసఞ్ఞాయ చ న్హానముఖధోవనాది పటిక్ఖిత్తో, సోపి సబ్బఞ్ఞుతం పచ్చఞ్ఞాసి. సఞ్చయోతి నామం, బేలట్ఠో పనస్స పితా, తస్మా బేలట్ఠపుత్తోతి వుచ్చతి, సోపి సబ్బఞ్ఞుతం పచ్చఞ్ఞాసి. నిగణ్ఠోతి పబ్బజ్జానామేన, నాటపుత్తోతి పితునామేన వుచ్చతి. నాటోతి కిర నామస్స పితా, తస్స పుత్తోతి నాటపుత్తో, సోపి సబ్బఞ్ఞుతం పచ్చఞ్ఞాసి. సబ్బేపి పఞ్చసతపఞ్చసతసిస్సపరివారా అహేసుం. తేతి తే ఛ సత్థారో. తే పఞ్హేతి తే వీసతి పఞ్హే. తేతి తే ఛ సత్థారో. న సమ్పాయన్తీతి న సమ్పాదేన్తి. కోపన్తి చిత్తచేతసికానం ఆవిలభావం. దోసన్తి పదుట్ఠచిత్తతం, తదుభయమ్పేతం మన్దతిక్ఖభేదస్స కోధస్సేవాధివచనం. అప్పచ్చయన్తి అప్పతీతతా, దోమనస్సన్తి వుత్తం హోతి. పాతుకరోన్తీతి కాయవచీవికారేన పకాసేన్తి, పాకటం కరోన్తి.
హీనాయాతి గహట్ఠభావాయ. గహట్ఠభావో హి పబ్బజ్జం ఉపనిధాయ సీలాదిగుణహీనతో హీనకామసుఖపటిసేవనతో వా ‘‘హీనో’’తి వుచ్చతి. ఉచ్చా పబ్బజ్జా. ఆవత్తిత్వాతి ఓసక్కిత్వా. కామే పరిభుఞ్జేయ్యన్తి కామే పటిసేవేయ్యం. ఇతి కిరస్స సబ్బఞ్ఞుపటిఞ్ఞానమ్పి పబ్బజితానం తుచ్ఛకత్తం దిస్వా అహోసి. ఉప్పన్నపరివితక్కవసేనేవ చ ఆగన్త్వా పునప్పునం వీమంసమానస్స అథ ఖో సభియస్స పరిబ్బాజకస్స ఏతదహోసి – ‘‘అయమ్పి ఖో సమణో’’తి చ ‘‘యేపి ఖో తే భోన్తో’’తి చ ‘‘సమణో ఖో దహరోతి న ఉఞ్ఞాతబ్బో’’తి చాతి ఏవమాది. తత్థ జిణ్ణాతిఆదీని పదాని వుత్తనయానేవ. థేరాతి అత్తనో సమణధమ్మే థిరభావప్పత్తా. రత్తఞ్ఞూతి రతనఞ్ఞూ, ‘‘నిబ్బానరతనం జానామ మయ’’న్తి ఏవం సకాయ పటిఞ్ఞాయ లోకేనాపి సమ్మతా, బహురత్తివిదూ వా. చిరం పబ్బజితానం ఏతేసన్తి చిరపబ్బజితా. న ఉఞ్ఞాతబ్బోతి న అవజానితబ్బో, న నీచం కత్వా జానితబ్బోతి వుత్తం హోతి. న పరిభోతబ్బోతి న పరిభవితబ్బో, ‘‘కిమేస ఞస్సతీ’’తి ఏవం న గహేతబ్బోతి వుత్తం హోతి.
౫౧౬. కఙ్ఖీ వేచికిచ్ఛీతి సభియో భగవతా సద్ధిం సమ్మోదమానో ఏవం భగవతో రూపసమ్పత్తిదమూపసమసూచితం సబ్బఞ్ఞుతం సమ్భావయమానో విగతుద్ధచ్చో హుత్వా ఆహ – ‘‘కఙ్ఖీ వేచికిచ్ఛీ’’తి. తత్థ ‘‘లభేయ్యం ను ఖో ఇమేసం బ్యాకరణ’’న్తి ఏవం పఞ్హానం బ్యాకరణకఙ్ఖాయ కఙ్ఖీ. ‘‘కో ను ఖో ఇమస్సిమస్స చ పఞ్హస్స అత్థో’’తి ఏవం విచికిచ్ఛాయ వేచికిచ్ఛీ. దుబ్బలవిచికిచ్ఛాయ వా తేసం పఞ్హానం అత్థే కఙ్ఖనతో కఙ్ఖీ, బలవతియా విచినన్తో కిచ్ఛతియేవ, న సక్కోతి సన్నిట్ఠాతున్తి వేచికిచ్ఛీ. అభికఙ్ఖమానోతి అతివియ పత్థయమానో. తేసన్తకరోతి తేసం పఞ్హానం అన్తకరో. భవన్తోవ ఏవం భవాహీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పఞ్హే మే పుట్ఠో…పే… బ్యాకరోహి మే’’తి. తత్థ పఞ్హే మేతి పఞ్హే మయా. పుట్ఠోతి పుచ్ఛితో. అనుపుబ్బన్తి పఞ్హపటిపాటియా అనుధమ్మన్తి అత్థానురూపం పాళిం ఆరోపేన్తో. బ్యాకరోహి మేతి మయ్హం బ్యాకరోహి.
౫౧౭. దూరతోతి సో కిర ఇతో చితో చాహిణ్డన్తో సత్తయోజనసతమగ్గతో ఆగతో. తేనాహ – భగవా ‘‘దూరతో ఆగతోసీ’’తి, కస్సపస్స భగవతో వా సాసనతో ఆగతత్తా ‘‘దూరతో ఆగతోసీ’’తి నం ఆహ.
౫౧౮. పుచ్ఛ మన్తి ఇమాయ పనస్స గాథాయ సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేతి. తత్థ మనసిచ్ఛసీతి మనసా ఇచ్ఛసి.
యం వతాహన్తి యం వత అహం. అత్తమనోతి పీతిపామోజ్జసోమనస్సేహి ఫుటచిత్తో. ఉదగ్గోతి కాయేన చిత్తేన చ అబ్భున్నతో. ఇదం పన పదం న సబ్బపాఠేసు అత్థి. ఇదాని యేహి ధమ్మేహి అత్తమనో, తే దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘పముదితో పీతిసోమనస్సజాతో’’తి.