౧౦. కోకాలికసుత్తవణ్ణనా

ఏవం మే సుతన్తి కోకాలికసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? ఇమస్స సుత్తస్స ఉప్పత్తి అత్థవణ్ణనాయమేవ ఆవి భవిస్సతి. అత్థవణ్ణనాయ చస్స ఏవం మే సుతన్తిఆది వుత్తనయమేవ. అథ ఖో కోకాలికోతి ఏత్థ పన కో అయం కోకాలికో, కస్మా చ ఉపసఙ్కమీతి? వుచ్చతే – అయం కిర కోకాలికరట్ఠే కోకాలికనగరే కోకాలికసేట్ఠిస్స పుత్తో పబ్బజిత్వా పితరా కారాపితే విహారేయేవ పటివసతి ‘‘చూళకోకాలికో’’తి నామేన, న దేవదత్తస్స సిస్సో. సో హి బ్రాహ్మణపుత్తో ‘‘మహాకోకాలికో’’తి పఞ్ఞాయి.

భగవతి కిర సావత్థియం విహరన్తే ద్వే అగ్గసావకా పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం జనపదచారికం చరమానా ఉపకట్ఠాయ వస్సూపనాయికాయ వివేకవాసం వసితుకామా తే భిక్ఖూ ఉయ్యోజేత్వా అత్తనో పత్తచీవరమాదాయ తస్మిం జనపదే తం నగరం పత్వా తం విహారం అగమంసు. తత్థ తే కోకాలికేన సద్ధిం సమ్మోదిత్వా తం ఆహంసు – ‘‘ఆవుసో, మయం ఇధ తేమాసం వసిస్సామ, మా కస్సచి ఆరోచేయ్యాసీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా తేమాసే అతీతే ఇతరదివసం పగేవ నగరం పవిసిత్వా ఆరోచేసి – ‘‘తుమ్హే అగ్గసావకే ఇధాగన్త్వా వసమానే న జానిత్థ, న తే కోచి పచ్చయేనాపి నిమన్తేతీ’’తి. నగరవాసినో ‘‘కస్మా నో, భన్తే, నారోచయిత్థా’’తి. కిం ఆరోచితేన, కిం నాద్దసథ ద్వే భిక్ఖూ వసన్తే, నను ఏతే అగ్గసావకాతి. తే ఖిప్పం సన్నిపతిత్వా సప్పిగుళవత్థాదీని ఆనేత్వా కోకాలికస్స పురతో నిక్ఖిపింసు. సో చిన్తేసి – ‘‘పరమప్పిచ్ఛా అగ్గసావకా ‘పయుత్తవాచాయ ఉప్పన్నో లాభో’తి ఞత్వా న సాదియిస్సన్తి, అసాదియన్తా అద్ధా ‘ఆవాసికస్స దేథా’తి భణిస్సన్తి, హన్దాహం ఇమం లాభం గాహాపేత్వా గచ్ఛామీ’’తి. సో తథా అకాసి, థేరా దిస్వావ పయుత్తవాచాయ ఉప్పన్నభావం ఞత్వా ‘‘ఇమే పచ్చయా నేవ అమ్హాకం న కోకాలికస్స వట్టన్తీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘ఆవాసికస్స దేథా’’తి అవత్వా పటిక్ఖిపిత్వా పక్కమింసు. తేన కోకాలికో ‘‘కథఞ్హి నామ అత్తనా అగ్గణ్హన్తా మయ్హమ్పి న దాపేసు’’న్తి దోమనస్సం ఉప్పాదేసి.

తే భగవతో సన్తికం అగమంసు. భగవా చ పవారేత్వా సచే అత్తనా జనపదచారికం న గచ్ఛతి, అగ్గసావకే పేసేతి – ‘‘చరథ, భిక్ఖవే, చారికం బహుజనహితాయా’’తిఆదీని (మహావ. ౩౨) వత్వా. ఇదమాచిణ్ణం తథాగతానం. తేన ఖో పన సమయేన అత్తనా అగన్తుకామో హోతి. అథ ఖో ఇమే పునదేవ ఉయ్యోజేసి – ‘‘గచ్ఛథ, భిక్ఖవే, చరథ చారిక’’న్తి. తే పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం చారికం చరమానా అనుపుబ్బేన తస్మిం రట్ఠే తమేవ నగరం అగమంసు. నాగరా థేరే సఞ్జానిత్వా సహ పరిక్ఖారేహి దానం సజ్జేత్వా నగరమజ్ఝే మణ్డపం కత్వా దానం అదంసు, థేరానఞ్చ పరిక్ఖారే ఉపనామేసుం. థేరా గహేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అదంసు. తం దిస్వా కోకాలికో చిన్తేసి – ‘‘ఇమే పుబ్బే అప్పిచ్ఛా అహేసుం, ఇదాని లోభాభిభూతా పాపిచ్ఛా జాతా, పుబ్బేపి అప్పిచ్ఛసన్తుట్ఠపవివిత్తసదిసా మఞ్ఞే, ఇమే పాపిచ్ఛా అసన్తగుణపరిదీపకా పాపభిక్ఖూ’’తి. సో థేరే ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఆవుసో, తుమ్హే పుబ్బే అప్పిచ్ఛా సన్తుట్ఠా పవివిత్తా వియ అహువత్థ, ఇదాని పనత్థ పాపభిక్ఖూ జాతా’’తి వత్వా పత్తచీవరమాదాయ తావదేవ తరమానరూపో నిక్ఖమిత్వా గన్త్వా ‘‘భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేస్సామీ’’తి సావత్థాభిముఖో గన్త్వా అనుపుబ్బేన భగవన్తం ఉపసఙ్కమి. అయమేత్థ కోకాలికో, ఇమినా కారణేన ఉపసఙ్కమి. తేన వుత్తం ‘‘అథ ఖో కోకాలికో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీ’’తిఆది.

భగవా తం తురితతురితం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వావ ఆవజ్జేత్వా అఞ్ఞాసి – ‘‘అగ్గసావకే అక్కోసితుకామో ఆగతో’’తి. ‘‘సక్కా ను ఖో పటిసేధేతు’’న్తి చ ఆవజ్జేన్తో ‘‘న సక్కా, థేరేసు అపరజ్ఝిత్వా ఆగతో, ఏకంసేన పదుమనిరయే ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి అద్దస. ఏవం దిస్వాపి పన ‘‘సారిపుత్తమోగ్గల్లానేపి నామ గరహన్తం సుత్వా న నిసేధేతీ’’తి పరూపవాదమోచనత్థం అరియూపవాదస్స మహాసావజ్జభావదస్సనత్థఞ్చ ‘‘మా హేవ’’న్తిఆదినా నయేన తిక్ఖత్తుం పటిసేధేసి. తత్థ మా హేవన్తి మా ఏవమాహ, మా ఏవం అభణీతి అత్థో. పేసలాతి పియసీలా. సద్ధాయికోతి సద్ధాగమకరో, పసాదావహోతి వుత్తం హోతి. పచ్చయికోతి పచ్చయకరో, ‘‘ఏవమేత’’న్తి సన్నిట్ఠావహోతి వుత్తం హోతి.

అచిరపక్కన్తస్సాతి పక్కన్తస్స సతో న చిరేనేవ సబ్బో కాయో ఫుటో అహోసీతి కేసగ్గమత్తమ్పి ఓకాసం అవజ్జేత్వా సకలసరీరం అట్ఠీని భిన్దిత్వా ఉగ్గతాహి పీళకాహి అజ్ఝోత్థటం అహోసి. తత్థ యస్మా బుద్ధానుభావేన తథారూపం కమ్మం బుద్ధానం సమ్ముఖీభావే విపాకం న దేతి, దస్సనూపచారే పన విజహితమత్తే దేతి, తస్మా తస్స అచిరపక్కన్తస్స పీళకా ఉట్ఠహింసు. తేనేవ వుత్తం ‘‘అచిరపక్కన్తస్స చ కోకాలికస్సా’’తి. అథ కస్మా తత్థేవ న అట్ఠాసీతి చే? కమ్మానుభావేన. ఓకాసకతఞ్హి కమ్మం అవస్సం విపచ్చతి, తం తస్స తత్థ ఠాతుం న దేతి. సో కమ్మానుభావేన చోదియమానో ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి. కళాయమత్తియోతి చణకమత్తియో. బేలువసలాటుకమత్తియోతి తరుణబేలువమత్తియో. పభిజ్జింసూతి భిజ్జింసు. తాసు భిన్నాసు సకలసరీరం పనసపక్కం వియ అహోసి. సో పక్కేన గత్తేన అనయబ్యసనం పత్వా దుక్ఖాభిభూతో జేతవనద్వారకోట్ఠకే సయి. అథ ధమ్మస్సవనత్థం ఆగతాగతా మనుస్సా తం దిస్వా ‘‘ధి కోకాలిక, ధి కోకాలిక, అయుత్తమకాసి, అత్తనోయేవ ముఖం నిస్సాయ అనయబ్యసనం పత్తోసీ’’తి ఆహంసు. తేసం సుత్వా ఆరక్ఖదేవతా ధిక్కారం అకంసు, ఆరక్ఖదేవతానం ఆకాసట్ఠదేవతాతి ఇమినా ఉపాయేన యావ అకనిట్ఠభవనా ఏకధిక్కారో ఉదపాది.

తదా చ తురూ నామ భిక్ఖు కోకాలికస్స ఉపజ్ఝాయో అనాగామిఫలం పత్వా సుద్ధావాసేసు నిబ్బత్తో హోతి. సోపి సమాపత్తియా వుట్ఠితో తం ధిక్కారం సుత్వా ఆగమ్మ కోకాలికం ఓవది సారిపుత్తమోగ్గల్లానేసు చిత్తప్పసాదజననత్థం. సో తస్సాపి వచనం అగ్గహేత్వా అఞ్ఞదత్థు తమేవ అపరాధేత్వా కాలం కత్వా పదుమనిరయే ఉప్పజ్జి. తేనాహ – ‘‘అథ ఖో కోకాలికో భిక్ఖు తేనేవాబాధేన…పే… ఆఘాతేత్వా’’తి.

అథ ఖో బ్రహ్మా సహమ్పతీతి కో అయం బ్రహ్మా, కస్మా చ భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతదవోచాతి? అయం కస్సపస్స భగవతో సాసనే సహకో నామ భిక్ఖు అనాగామీ హుత్వా సుద్ధావాసేసు ఉప్పన్నో, తత్థ నం ‘‘సహమ్పతి బ్రహ్మా’’తి సఞ్జానన్తి. సో పన ‘‘అహం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పదుమనిరయం కిత్తేస్సామి, తతో భగవా భిక్ఖూనం ఆరోచేస్సతి. కథానుసన్ధికుసలా భిక్ఖూ తత్థాయుప్పమాణం పుచ్ఛిస్సన్తి, భగవా ఆచిక్ఖన్తో అరియూపవాదే ఆదీనవం పకాసేస్సతీ’’తి ఇమినా కారణేన భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతదవోచ. భగవా తథేవ అకాసి, అఞ్ఞతరోపి భిక్ఖు పుచ్ఛి. తేన చ పుట్ఠో ‘‘సేయ్యథాపి భిక్ఖూ’’తిఆదిమాహ.

తత్థ వీసతిఖారికోతి మాగధకేన పత్థేన చత్తారో పత్థా కోసలరట్ఠే ఏకో పత్థో హోతి, తేన పత్థేన చత్తారో పత్థా ఆళ్హకం, చత్తారి ఆళ్హకాని దోణం, చతుదోణా మానికా, చతుమానికా ఖారీ, తాయ ఖారియా వీసతిఖారికో. తిలవాహోతి తిలసకటం. అబ్బుదో నిరయోతి అబ్బుదో నామ కోచి పచ్చేకనిరయో నత్థి, అవీచిమ్హియేవ అబ్బుదగణనాయ పచ్చనోకాసో పన ‘‘అబ్బుదో నిరయో’’తి వుత్తో. ఏస నయో నిరబ్బుదాదీసు.

తత్థ వస్సగణనాపి ఏవం వేదితబ్బా – యథేవ హి సతం సతసహస్సాని కోటి హోతి, ఏవం సతం సతసహస్సకోటియో పకోటి నామ హోతి, సతం సతసహస్సపకోటియో కోటిప్పకోటి నామ, సతం సతసహస్సకోటిప్పకోటియో నహుతం, సతం సతసహస్సనహుతాని నిన్నహుతం, సతం సతసహస్సనిన్నహుతాని ఏకం అబ్బుదం, తతో వీసతిగుణం నిరబ్బుదం. ఏస నయో సబ్బత్థ. కేచి పన ‘‘తత్థ తత్థ పరిదేవనానత్తేనపి కమ్మకరణనానత్తేనపి ఇమాని నామాని లద్ధానీ’’తి వదన్తి, అపరే ‘‘సీతనరకా ఏవ ఏతే’’తి.

అథాపరన్తి తదత్థవిసేసత్థదీపకం గాథాబన్ధం సన్ధాయ వుత్తం. పాఠవసేన వుత్తవీసతిగాథాసు హి ఏత్థ ‘‘సతం సహస్సాన’’న్తి అయమేకా ఏవ గాథా వుత్తత్థదీపికా, సేసా విసేసత్థదీపికా ఏవ, అవసానే గాథాద్వయమేవ పన మహాఅట్ఠకథాయం వినిచ్ఛితపాఠే నత్థి. తేనావోచుమ్హ ‘‘వీసతిగాథాసూ’’తి.

౬౬౩. తత్థ కుఠారీతి అత్తచ్ఛేదకట్ఠేన కుఠారిసదిసా ఫరుసవాచా. ఛిన్దతీతి కుసలమూలసఙ్ఖాతం అత్తనో మూలంయేవ నికన్తతి.

౬౬౪. నిన్దియన్తి నిన్దితబ్బం. తం వా నిన్దతి యో పసంసియోతి యో ఉత్తమట్ఠేన పసంసారహో పుగ్గలో, తం వా సో పాపిచ్ఛతాదీని ఆరోపేత్వా గరహతి. విచినాతీతి ఉపచినాతి. కలిన్తి అపరాధం.

౬౬౫. అయం కలీతి అయం అపరాధో. అక్ఖేసూతి జూతకీళనఅక్ఖేసు. సబ్బస్సాపి సహాపి అత్తనాతి సబ్బేన అత్తనో ధనేనపి అత్తనాపి సద్ధిం. సుగతేసూపి సుట్ఠు గతత్తా, సున్దరఞ్చ ఠానం గతత్తా సుగతనామకేసు బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకేసు. మనం పదోసయేతి యో మనం పదూసేయ్య. తస్సాయం మనోపదోసో ఏవ మహత్తరో కలీతి వుత్తం హోతి.

౬౬౬. కస్మా? యస్మా సతం సహస్సానం…పే… పాపకం, యస్మా వస్సగణనాయ ఏత్తకో సో కాలో, యం కాలం అరియగరహీ వాచం మనఞ్చ పణిధాయ పాపకం నిరయం ఉపేతి, తత్థ పచ్చతీతి వుత్తం హోతి. ఇదఞ్హి సఙ్ఖేపేన పదుమనిరయే ఆయుప్పమాణం.

౬౬౭. ఇదాని అపరేనపి నయేన ‘‘అయమేవ మహత్తరో కలి, యో సుగతేసు మనం పదూసయే’’తి ఇమమత్థం విభావేన్తో ‘‘అభూతవాదీ’’తి ఆదిమాహ. తత్థ అభూతవాదీతి అరియూపవాదవసేన అలికవాదీ. నిరయన్తి పదుమాదిం. పేచ్చ సమా భవన్తీతి ఇతో పటిగన్త్వా నిరయూపపత్తియా సమా భవన్తి. పరత్థాతి పరలోకే.

౬౬౮. కిఞ్చ భియ్యో – యో అప్పదుట్ఠస్సాతి. తత్థ మనోపదోసాభావేన అప్పదుట్ఠో, అవిజ్జామలాభావేన సుద్ధో, పాపిచ్ఛాభావేన అనఙ్గణోతి వేదితబ్బో. అప్పదుట్ఠత్తా వా సుద్ధస్స, సుద్ధత్తా అనఙ్గణస్సాతి ఏవమ్పేత్థ యోజేతబ్బం.

౬౬౯. ఏవం సుగతేసు మనోపదోసస్స మహత్తరకలిభావం సాధేత్వా ఇదాని వారితవత్థుగాథా నామ చుద్దస గాథా ఆహ. ఇమా కిర కోకాలికం మీయమానమేవ ఓవదన్తేనాయస్మతా మహామోగ్గల్లానేన వుత్తా, ‘‘మహాబ్రహ్మునా’’తి ఏకే. తాసం ఇమినా సుత్తేన సద్ధిం ఏకసఙ్గహత్థం అయముద్దేసో ‘‘యో లోభగుణే అనుయుత్తో’’తిఆది. తత్థ పఠమగాథాయ తావ ‘‘గుణో’’తి నిద్దిట్ఠత్తా అనేకక్ఖత్తుం పవత్తత్తా వా లోభోయేవ లోభగుణో, తణ్హాయేతం అధివచనం. అవదఞ్ఞూతి అవచనఞ్ఞూ బుద్ధానమ్పి ఓవాదం అగ్గహణేన. మచ్ఛరీతి పఞ్చవిధమచ్ఛరియేన. పేసుణియం అనుయుత్తోతి అగ్గసావకానం భేదకామతాయ. సేసం పాకటమేవ. ఇదం వుత్తం హోతి – యో, ఆవుసో కోకాలిక, తుమ్హాదిసో అనుయుత్తలోభతణ్హాయ లోభగుణే అనుయుత్తో అస్సద్ధో కదరియో అవదఞ్ఞూ మచ్ఛరీ పేసుణియం అనుయుత్తో, సో వచసా పరిభాసతి అఞ్ఞం అభాసనేయ్యమ్పి పుగ్గలం. తేన తం వదామి ‘‘ముఖదుగ్గా’’తి గాథాత్తయం.

౬౭౦. తస్సాయం అనుత్తానపదత్థో – ముఖదుగ్గ ముఖవిసమ, విభూత విగతభూత, అలికవాది, అనరియ అసప్పురిస, భూనహు భూతిహనక, వుడ్ఢినాసక, పురిసన్త అన్తిమపురిస, కలి అలక్ఖిపురిస, అవజాత బుద్ధస్స అవజాతపుత్త.

౬౭౧. రజమాకిరసీతి కిలేసరజం అత్తని పక్ఖిపసి. పపతన్తి సోబ్భం. ‘‘పపాత’’న్తిపి పాఠో, సో ఏవత్థో. ‘‘పపద’’న్తిపి పాఠో, మహానిరయన్తి అత్థో.

౬౭౨. ఏతి హతన్తి ఏత్థ హ-ఇతి నిపాతో, తన్తి తం కుసలాకుసలకమ్మం. అథ వా హతన్తి గతం పటిపన్నం, ఉపచితన్తి అత్థో. సువామీతి సామి తస్స కమ్మస్స కతత్తా. సో హి తం కమ్మం లభతేవ, నాస్స తం నస్సతీతి వుత్తం హోతి. యస్మా చ లభతి, తస్మా దుక్ఖం మన్దో…పే… కిబ్బిసకారీ.

౬౭౩. ఇదాని యం దుక్ఖం మన్దో పస్సతి, తం పకాసేన్తో ‘‘అయోసఙ్కుసమాహతట్ఠాన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పురిమఉపడ్ఢగాథాయ తావ అత్థో – యం తం అయోసఙ్కుసమాహతట్ఠానం సన్ధాయ భగవతా ‘‘తమేనం, భిక్ఖవే, నిరయపాలా పఞ్చవిధబన్ధనం నామ కారణం కరోన్తీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౫౦; అ. ని. ౩.౩౬) వుత్తం, తం ఉపేతి, ఏవం ఉపేన్తో చ తత్థేవ ఆదిత్తాయ లోహపథవియా నిపజ్జాపేత్వా నిరయపాలేహి పఞ్చసు ఠానేసు ఆకోటియమానం తత్తం ఖిలసఙ్ఖాతం తిణ్హధారమయసూలముపేతి, యం సన్ధాయ భగవతా వుత్తం ‘‘తత్తం అయోఖిలం హత్థే గమేన్తీ’’తిఆది. తతో పరా ఉపడ్ఢగాథా అనేకాని వస్ససహస్సాని తత్థ పచ్చిత్వా పక్కావసేసానుభవనత్థం అనుపుబ్బేన ఖారోదకనదీతీరం గతస్స యం తం ‘‘తత్తం అయోగుళం ముఖే పక్ఖిపన్తి, తత్తం తమ్బలోహం ముఖే ఆసిఞ్చన్తీ’’తి వుత్తం, తం సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ అయోతి లోహం. గుళసన్నిభన్తి బేలువసణ్ఠానం. అయోగహణేన చేత్థ తమ్బలోహం, ఇతరేన అయోగుళం వేదితబ్బం. పతిరూపన్తి కతకమ్మానురూపం.

౬౭౪. తతో పరాసు గాథాసు న హి వగ్గూతి ‘‘గణ్హథ, పహరథా’’తిఆదీని వదన్తా నిరయపాలా మధురవాచం న వదన్తి. నాభిజవన్తీతి న సుముఖభావేన అభిముఖా జవన్తి, న సుముఖా ఉపసఙ్కమన్తి, అనయబ్యసనమావహన్తా ఏవ ఉపసఙ్కమన్తీతి వుత్తం హోతి. న తాణముపేన్తీతి తాణం లేణం పటిసరణం హుత్వా న ఉపగచ్ఛన్తి, గణ్హన్తా హనన్తా ఏవ ఉపేన్తీతి వుత్తం హోతి. అఙ్గారే సన్థతే సయన్తీతి అఙ్గారపబ్బతం ఆరోపితా సమానా అనేకాని వస్ససహస్సాని సన్థతే అఙ్గారే సేన్తి. గినిసమ్పజ్జలితన్తి సమన్తతో జలితం సబ్బదిసాసు చ సమ్పజ్జలితం అగ్గిం. పవిసన్తీతి మహానిరయే పక్ఖిత్తా సమానా ఓగాహన్తి. మహానిరయో నామ యో సో ‘‘చతుక్కణ్ణో’’తి (అ. ని. ౩.౩౬) వుత్తో, నం యోజనసతే ఠత్వా పస్సతం అక్ఖీని భిజ్జన్తి.

౬౭౫. జాలేన చ ఓనహియానాతి అయోజాలేన పలివేఠేత్వా మిగలుద్దకా మిగం వియ హనన్తి. ఇదం దేవదూతే అవుత్తకమ్మకారణం. అన్ధంవ తిమిసమాయన్తీతి అన్ధకరణేన అన్ధమేవ బహలన్ధకారత్తా ‘‘తిమిస’’న్తి సఞ్ఞితం ధూమరోరువం నామ నరకం గచ్ఛన్తి. తత్ర కిర నేసం ఖరధూమం ఘాయిత్వా అక్ఖీని భిజ్జన్తి, తేన ‘‘అన్ధంవా’’తి వుత్తం. తం వితతఞ్హి యథా మహికాయోతి తఞ్చ అన్ధతిమిసం మహికాయో వియ వితతం హోతీతి అత్థో. ‘‘విత్థత’’న్తిపి పాఠో. ఇదమ్పి దేవదూతే అవుత్తకమ్మకారణమేవ.

౬౭౬. అథ లోహమయన్తి అయం పన లోహకుమ్భీ పథవిపరియన్తికా చతునహుతాధికాని ద్వేయోజనసతసహస్సాని గమ్భీరా సమతిత్తికా తత్రలోహపూరా హోతి. పచ్చన్తి హి తాసు చిరరత్తన్తి తాసు కుమ్భీసు దీఘరత్తం పచ్చన్తి. అగ్గినిసమాసూతి అగ్గిసమాసు. సముప్పిలవాతేతి సముప్పిలవన్తా, సకిమ్పి ఉద్ధం సకిమ్పి అధో గచ్ఛమానా ఫేణుద్దేహకం పచ్చన్తీతి వుత్తం హోతి. దేవదూతే వుత్తనయేనేవ తం వేదితబ్బం.

౬౭౭. పుబ్బలోహితమిస్సేతి పుబ్బలోహితమిస్సాయ లోహకుమ్భియా. తత్థ కిన్తి తత్థ. యం యం దిసకన్తి దిసం విదిసం. అధిసేతీతి గచ్ఛతి. ‘‘అభిసేతీ’’తిపి పాఠో, తత్థ యం యం దిసం అల్లీయతి అపస్సయతీతి అత్థో. కిలిస్సతీతి బాధీయతి. ‘‘కిలిజ్జతీ’’తిపి పాఠో, పూతి హోతీతి అత్థో. సమ్ఫుసమానోతి తేన పుబ్బలోహితేన ఫుట్ఠో సమానో. ఇదమ్పి దేవదూతే అవుత్తకమ్మకారణం.

౬౭౮. పుళవావసథేతి పుళవానం ఆవాసే. అయమ్పి లోహకుమ్భీయేవ దేవదూతే ‘‘గూథనిరయో’’తి వుత్తా, తత్థ పతితస్స సూచిముఖపాణా ఛవిఆదీని ఛిన్దిత్వా అట్ఠిమిఞ్జం ఖాదన్తి. గన్తుం న హి తీరమపత్థీతి అపగన్తుం న హి తీరం అత్థి. ‘‘తీరవమత్థీ’’తిపి పాఠో, సోయేవత్థో. తీరమేవ ఏత్థ ‘‘తీరవ’’న్తి వుత్తం. సబ్బసమా హి సమన్తకపల్లాతి యస్మా తస్సా కుమ్భియా ఉపరిభాగేపి నికుజ్జితత్తా సబ్బత్థ సమా సమన్తతో కటాహా, తస్మా అపగన్తుం తీరం నత్థీతి వుత్తం హోతి.

౬౭౯. అసిపత్తవనం దేవదూతే వుత్తనయమేవ. తఞ్హి దూరతో రమణీయం అమ్బవనం వియ దిస్సతి, అథేత్థ లోభేన నేరయికా పవిసన్తి, తతో నేసం వాతేరితాని పత్తాని పతిత్వా అఙ్గపచ్చఙ్గాని ఛిన్దన్తి. తేనాహ – ‘‘తం పవిసన్తి సముచ్ఛిదగత్తా’’తి. తం పవిసన్తి తతో సుట్ఠు ఛిన్నగత్తా హోన్తీతి. జివ్హం బళిసేన గహేత్వా ఆరజయారజయా విహనన్తీతి తత్థ అసిపత్తవనే వేగేన ధావిత్వా పతితానం ముసావాదీనం నేరయికానం నిరయపాలా జివ్హం బళిసేన నిక్కడ్ఢిత్వా యథా మనుస్సా అల్లచమ్మం భూమియం పత్థరిత్వా ఖిలేహి ఆకోటేన్తి, ఏవం ఆకోటేత్వా ఫరసూహి ఫాలేత్వా ఫాలేత్వా ఏకమేకం కోటిం ఛిన్దేత్వా విహనన్తి, ఛిన్నఛిన్నా కోటి పునప్పునం సముట్ఠాతి. ‘‘ఆరచయారచయా’’తిపి పాఠో, ఆవిఞ్ఛిత్వా ఆవిఞ్ఛిత్వాతి అత్థో. ఏతమ్పి దేవదూతే అవుత్తకమ్మకారణం.

౬౮౦. వేతరణిన్తి దేవదూతే ‘‘మహతీ ఖారోదకా నదీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౬౯) వుత్తనదిం. సా కిర గఙ్గా వియ ఉదకభరితా దిస్సతి. అథేత్థ న్హాయిస్సామ పివిస్సామాతి నేరయికా పతన్తి. తిణ్హధారఖురధారన్తి తిణ్హధారం ఖురధారం, తిక్ఖధారఖురధారవతిన్తి వుత్తం హోతి. తస్సా కిర నదియా ఉద్ధమధో ఉభయతీరేసు చ తిణ్హధారా ఖురా పటిపాటియా ఠపితా వియ తిట్ఠన్తి, తేన సా ‘‘తిణ్హధారా ఖురధారా’’తి వుచ్చతి. తం తిణ్హధారఖురధారం ఉదకాసాయ ఉపేన్తి అల్లీయన్తీతి అత్థో. ఏవం ఉపేన్తా చ పాపకమ్మేన చోదితా తత్థ మన్దా పపతన్తి బాలాతి అత్థో.

౬౮౧. సామా సబలాతి ఏతం పరతో ‘‘సోణా’’తి ఇమినా యోజేతబ్బం. సామవణ్ణా కమ్మాసవణ్ణా చ సోణా ఖాదన్తీతి వుత్తం హోతి. కాకోలగణాతి కణ్హకాకగణా. పటిగిద్ధాతి సుట్ఠు సఞ్జాతగేధా హుత్వా, ‘‘మహాగిజ్ఝా’’తి ఏకే. కులలాతి కులలపక్ఖినో, ‘‘సేనానమేతం నామ’’న్తి ఏకే. వాయసాతి అకణ్హకాకా. ఇదమ్పి దేవదూతే అవుత్తకమ్మకారణం. తత్థ వుత్తానిపి పన కానిచి ఇధ న వుత్తాని, తాని ఏతేసం పురిమపచ్ఛిమభాగత్తా వుత్తానేవ హోన్తీతి వేదితబ్బాని.

౬౮౨. ఇదాని సబ్బమేవేతం నరకవుత్తిం దస్సేత్వా ఓవదన్తో ‘‘కిచ్ఛా వతాయ’’న్తి గాథమాహ. తస్సత్థో – కిచ్ఛా వత అయం ఇధ నరకే నానప్పకారకమ్మకరణభేదా వుత్తి, యం జనో ఫుసతి కిబ్బిసకారీ. తస్మా ఇధ జీవితసేసే జీవితసన్తతియా విజ్జమానాయ ఇధ లోకే ఠితోయేవ సమానో సరణగమనాదికుసలధమ్మానుట్ఠానేన కిచ్చకరో నరో సియా భవేయ్య. కిచ్చకరో భవన్తోపి చ సాతచ్చకారితావసేనేవ భవేయ్య, న పమజ్జే ముహుత్తమ్పి న పమాదమాపజ్జేయ్యాతి అయమేత్థ సముచ్చయవణ్ణనా. యస్మా పన వుత్తావసేసాని పదాని పుబ్బే వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థత్తా చ సువిఞ్ఞేయ్యానేవ, తస్మా అనుపదవణ్ణనా న కతాతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ కోకాలికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.