౧౧. నాలకసుత్తవణ్ణనా

౬౮౫. ఆనన్దజాతేతి నాలకసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? పదుముత్తరస్స కిర భగవతో సావకం మోనేయ్యపటిపదం పటిపన్నం దిస్వా తథత్తం అభికఙ్ఖమానో తతో పభుతి కప్పసతసహస్సం పారమియో పూరేత్వా అసితస్స ఇసినో భాగినేయ్యో నాలకో నామ తాపసో భగవన్తం ధమ్మచక్కప్పవత్తితదివసతో సత్తమే దివసే ‘‘అఞ్ఞాతమేత’’న్తిఆదీహి ద్వీహి గాథాహి మోనేయ్యపటిపదం పుచ్ఛి. తస్స భగవా ‘‘మోనేయ్యం తే ఉపఞ్ఞిస్స’’న్తిఆదినా నయేన తం బ్యాకాసి. పరినిబ్బుతే పన భగవతి సఙ్గీతిం కరోన్తేనాయస్మతా మహాకస్సపేన ఆయస్మా ఆనన్దో తమేవ మోనేయ్యపటిపదం పుట్ఠో యేన యదా చ సమాదపితో నాలకో భగవన్తం పుచ్ఛి. తం సబ్బం పాకటం కత్వా దస్సేతుకామో ‘‘ఆనన్దజాతే’’తిఆదికా వీసతి వత్థుగాథాయో వత్వా అభాసి. తం సబ్బమ్పి ‘‘నాలకసుత్త’’న్తి వుచ్చతి.

తత్థ ఆనన్దజాతేతి సమిద్ధిజాతే వుద్ధిప్పత్తే. పతీతేతి తుట్ఠే. అథ వా ఆనన్దజాతేతి పముదితే. పతీతేతి సోమనస్సజాతే. సుచివసనేతి అకిలిట్ఠవసనే. దేవానఞ్హి కప్పరుక్ఖనిబ్బత్తాని వసనాని రజం వా మలం వా న గణ్హన్తి. దుస్సం గహేత్వాతి ఇధ దుస్ససదిసత్తా ‘‘దుస్స’’న్తి లద్ధవోహారం దిబ్బవత్థం ఉక్ఖిపిత్వా. అసితో ఇసీతి కణ్హసరీరవణ్ణత్తా ఏవంలద్ధనామో ఇసి. దివావిహారేతి దివావిహారట్ఠానే. సేసం పదతో ఉత్తానమేవ.

సమ్బన్ధతో పన – అయం కిర సుద్ధోదనస్స పితు సీహహనురఞ్ఞో పురోహితో సుద్ధోదనస్సపి అనభిసిత్తకాలే సిప్పాచరియో హుత్వా అభిసిత్తకాలే పురోహితోయేవ అహోసి. తస్స సాయం పాతం రాజుపట్ఠానం ఆగతస్స రాజా దహరకాలే వియ నిపచ్చకారం అకత్వా అఞ్జలికమ్మమత్తమేవ కరోతి. ధమ్మతా కిరేసా పత్తాభిసేకానం సక్యరాజూనం. పురోహితో తేన నిబ్బిజ్జిత్వా ‘‘పబ్బజ్జామహం మహారాజా’’తి ఆహ. రాజా తస్స నిచ్ఛయం ఞత్వా ‘‘తేన హి, ఆచరియ, మమేవ ఉయ్యానే వసితబ్బం, యథా తే అహం అభిణ్హం పస్సేయ్య’’న్తి యాచి. సో ‘‘ఏవం హోతూ’’తి పటిస్సుణిత్వా తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా రఞ్ఞా ఉపట్ఠహియమానో ఉయ్యానేయేవ వసన్తో కసిణపరికమ్మం కత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో పఞ్చాభిఞ్ఞాయో చ నిబ్బత్తేసి. సో తతో పభుతి రాజకులే భత్తకిచ్చం కత్వా హిమవన్తచాతుమహారాజికభవనాదీనం అఞ్ఞతరం గన్త్వా దివావిహారం కరోతి. అథేకదివసం తావతింసభవనం గన్త్వా రతనవిమానం పవిసిత్వా దిబ్బరతనపల్లఙ్కే నిసిన్నో సమాధిసుఖం అనుభవిత్వా సాయన్హసమయం వుట్ఠాయ విమానద్వారే ఠత్వా ఇతో చితో చ విలోకేన్తో సట్ఠియోజనాయ మహావీథియా చేలుక్ఖేపం కత్వా బోధిసత్తగుణపసంసితాని థుతివచనాని వత్వా కీళన్తే సక్కప్పముఖే దేవే అద్దస. తేనాహ ఆయస్మా ఆనన్దో – ‘‘ఆనన్దజాతే…పే… దివావిహారే’’తి.

౬౮౬. తతో సో ఏవం దిస్వాన దేవే…పే… కిం పటిచ్చ. తత్థ ఉదగ్గేతి అబ్భున్నతకాయే. చిత్తిం కరిత్వానాతి ఆదరం కత్వా. కల్యరూపోతి తుట్ఠరూపో. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

౬౮౭. ఇదాని ‘‘యదాపి ఆసీ’’తిఆదిగాథా ఉత్తానసమ్బన్ధా ఏవ. పదత్థో పన పఠమగాథాయ తావ సఙ్గమోతి సఙ్గామో. జయో సురానన్తి దేవానం జయో.

తస్సావిభావత్థం అయమనుపుబ్బికథా వేదితబ్బా – సక్కో కిర మగధరట్ఠే మచలగామవాసీ తేత్తింసమనుస్ససేట్ఠో మఘో నామ మాణవో హుత్వా సత్త వత్తపదాని పూరేత్వా తావతింసభవనే నిబ్బత్తి సద్ధిం పరిసాయ. తతో పుబ్బదేవా ‘‘ఆగన్తుకదేవపుత్తా ఆగతా, సక్కారం నేసం కరిస్సామా’’తి వత్వా దిబ్బపదుమాని ఉపనామేసుం, ఉపడ్ఢరజ్జేన చ నిమన్తేసుం. సక్కో ఉపడ్ఢరజ్జేన అసన్తుట్ఠో సకపరిసం సఞ్ఞాపేత్వా ఏకదివసం సురామదమత్తే తే పాదే గహేత్వా సినేరుపబ్బతపాదే ఖిపి. తేసం సినేరుస్స హేట్ఠిమతలే దససహస్సయోజనం అసురభవనం నిబ్బత్తి పారిచ్ఛత్తకపటిచ్ఛన్నభూతాయ చిత్రపాటలియా ఉపసోభితం. తతో తే సతిం పటిలభిత్వా తావతింసభవనం అపస్సన్తా ‘‘అహో రే నట్ఠా మయం పానమదదోసేన, న దాని మయం సురం పివిమ్హా, అసురం పివిమ్హా, న దానిమ్హా సురా, అసురా దాని జాతమ్హా’’తి. తతో పభుతి ‘‘అసురా’’ఇచ్చేవ ఉప్పన్నసమఞ్ఞా హుత్వా ‘‘హన్ద దాని దేవేహి సద్ధిం సఙ్గామేమా’’తి సినేరుం పరితో ఆరోహింసు. తతో సక్కో అసురే యుద్ధేన అబ్భుగ్గన్త్వా పునపి సముద్దే పక్ఖిపిత్వా చతూసు ద్వారేసు అత్తనా సదిసం ఇన్దపటిమం మాపేత్వా ఠపేసి. తతో అసురా ‘‘అప్పమత్తో వతాయం సక్కో నిచ్చం రక్ఖన్తో తిట్ఠతీ’’తి చిన్తేత్వా పునదేవ నగరం అగమింసు. తతో దేవా అత్తనో జయం ఘోసేన్తా మహావీథియం చేలుక్ఖేపం కరోన్తా నక్ఖత్తం కీళింసు. అథ అసితో అతీతానాగతే చత్తాలీసకప్పే అనుస్సరితుం సమత్థతాయ ‘‘కిం ను ఖో ఇమేహి పుబ్బేపి ఏవం కీళితపుబ్బ’’న్తి ఆవజ్జేన్తో తం దేవాసురసఙ్గామే దేవవిజయం దిస్వా ఆహ –

‘‘యదాపి ఆసీ అసురేహి సఙ్గమో,

జయో సురానం అసురా పరాజితా;

తదాపి నేతాదిసో లోమహంసనో’’తి.

తస్మిమ్పి కాలే ఏతాదిసో లోమహంసనో పమోదో న ఆసి. కిమబ్భుతం దట్ఠు మరూ పమోదితాతి అజ్జ పన కిం అబ్భుతం దిస్వా ఏవం దేవా పముదితాతి.

౬౮౮. దుతియగాథాయ సేళేన్తీతి ముఖేన ఉస్సేళనసద్దం ముఞ్చన్తి. గాయన్తి నానావిధాని గీతాని, వాదయన్తి అట్ఠసట్ఠి తూరియసహస్సాని, ఫోటేన్తీతి అప్ఫోటేన్తి. పుచ్ఛామి వోహన్తి అత్తనా ఆవజ్జేత్వా ఞాతుం సమత్థోపి తేసం వచనం సోతుకామతాయ పుచ్ఛతి. మేరుముద్ధవాసినేతి సినేరుముద్ధని వసన్తే. సినేరుస్స హి హేట్ఠిమతలే దసయోజనసహస్సం అసురభవనం, మజ్ఝిమతలే ద్విసహస్సపరిత్తదీపపరివారా చత్తారో మహాదీపా, ఉపరిమతలే దసయోజనసహస్సం తావతింసభవనం. తస్మా దేవా ‘‘మేరుముద్ధవాసినో’’తి వుచ్చన్తి. మారిసాతి దేవే ఆమన్తేతి, నిదుక్ఖా నిరాబాధాతి వుత్తం హోతి.

౬౮౯. అథస్స తమత్థం ఆరోచేన్తేహి దేవేహి వుత్తాయ తతియగాథాయ బోధిసత్తోతి బుజ్ఝనకసత్తో, సమ్మాసమ్బోధిం గన్తుం అరహో సత్తో రతనవరోతి వరరతనభూతో. తేనమ్హ తుట్ఠాతి తేన కారణేన మయం తుట్ఠా. సో హి బుద్ధత్తం పత్వా తథా ధమ్మం దేసేస్సతి, యథా మయఞ్చ అఞ్ఞే చ దేవగణా సేక్ఖాసేక్ఖభూమిం పాపుణిస్సామ. మనుస్సాపిస్స ధమ్మం సుత్వా యే న సక్ఖిస్సన్తి పరినిబ్బాతుం, తే దానాదీని కత్వా దేవలోకే పరిపూరేస్సన్తీతి అయం కిర నేసం అధిప్పాయో. తత్థ ‘‘తుట్ఠా కల్యరూపా’’తి కిఞ్చాపి ఇదం పదద్వయం అత్థతో అభిన్నం, తథాపి ‘‘కిమబ్భుతం దట్ఠు మరూ పమోదితా, కిం దేవసఙ్ఘో అతిరివ కల్యరూపో’’తి ఇమస్స పఞ్హద్వయస్స విస్సజ్జనత్థం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౬౯౦. ఇదాని యేన అధిప్పాయేన బోధిసత్తే జాతే తుట్ఠా అహేసుం, తం ఆవికరోన్తేహి వుత్తాయ చతుత్థగాథాయ సత్తగ్గహణేన దేవమనుస్సగ్గహణం, పజాగహణేన సేసగతిగ్గహణం. ఏవం ద్వీహి పదేహి పఞ్చసుపి గతీసు సేట్ఠభావం దస్సేతి. తిరచ్ఛానాపి హి సీహాదయో అసన్తాసాదిగుణయుత్తా, తేపి అయమేవ అతిసేతి. తస్మా ‘‘పజానముత్తమో’’తి వుత్తో. దేవమనుస్సేసు పన యే అత్తహితాయ పటిపన్నాదయో చత్తారో పుగ్గలా, తేసు ఉభయహితపటిపన్నో అగ్గపుగ్గలో అయం, నరేసు చ ఉసభసదిసత్తా నరాసభో. తేనస్స థుతిం భణన్తా ఇదమ్పి పదద్వయమాహంసు.

౬౯౧. పఞ్చమగాథాయ తం సద్దన్తి తం దేవేహి వుత్తవచనసద్దం. అవసరీతి ఓతరి. తద భవనన్తి తదా భవనం.

౬౯౨. ఛట్ఠగాథాయ తతోతి అసితస్స వచనతో అనన్తరం. ఉక్కాముఖేవాతి ఉక్కాముఖే ఏవ, మూసాముఖేతి వుత్తం హోతి. సుకుసలసమ్పహట్ఠన్తి సుకుసలేన సువణ్ణకారేన సఙ్ఘట్టితం, సఙ్ఘట్టేన్తేన తాపితన్తి అధిప్పాయో. దద్దల్లమానన్తి విజ్జోతమానం. అసితవ్హయస్సాతి అసితనామస్స దుతియేన నామేన కణ్హదేవిలస్స ఇసినో.

౬౯౩. సత్తమగాథాయ తారాసభం వాతి తారానం ఉసభసదిసం, చన్దన్తి అధిప్పాయో. విసుద్ధన్తి అబ్భాదిఉపక్కిలేసరహితం. సరదరివాతి సరదే ఇవ. ఆనన్దజాతోతి సవనమత్తేనేవ ఉప్పన్నాయ పీతియా పీతిజాతో. అలత్థ పీతిన్తి దిస్వా పునపి పీతిం లభి.

౬౯౪. తతో పరం బోధిసత్తస్స దేవేహి సదా పయుజ్జమానసక్కారదీపనత్థం వుత్తఅట్ఠమగాథాయ అనేకసాఖన్తి అనేకసలాకం. సహస్సమణ్డలన్తి రత్తసువణ్ణమయసహస్సమణ్డలయుత్తం. ఛత్తన్తి దిబ్బసేతచ్ఛత్తం. వీతిపతన్తీతి సరీరం బీజమానా పతనుప్పతనం కరోన్తి.

౬౯౫. నవమగాథాయ జటీతి జటిలో. కణ్హసిరివ్హయోతి కణ్హసద్దేన చ సిరిసద్దేన చ అవ్హయమానో. తం కిర ‘‘సిరికణ్హో’’తిపి అవ్హయన్తి ఆమన్తేన్తి, ఆలపన్తీతి వుత్తం హోతి. పణ్డుకమ్బలేతి రత్తకమ్బలే. అధికారతో చేత్థ ‘‘కుమార’’న్తి వత్తబ్బం, పాఠసేసో వా కాతబ్బో. పురిమగాథాయ చ అహత్థపాసగతం సన్ధాయ ‘‘దిస్వా’’తి వుత్తం. ఇధ పన హత్థపాసగతం పటిగ్గహణత్థం ఉపనీతం, తస్మా పున వచనం ‘‘దిస్వా’’తి. పురిమం వా దస్సనపీతిలాభాపేక్ఖం గాథావసానే ‘‘విపులమలత్థ పీతి’’న్తి వచనతో, ఇదం పటిగ్గహాపేక్ఖం అవసానే ‘‘సుమనో పటిగ్గహే’’తి వచనతో. పురిమఞ్చ కుమారసమ్బన్ధమేవ, ఇదం సేతచ్ఛత్తసమ్బన్ధమ్పి. దిస్వాతి సతసహస్సగ్ఘనకే గన్ధారరత్తకమ్బలే సువణ్ణనిక్ఖం వియ కుమారం ‘‘ఛత్తం మరూ’’తి ఏత్థ వుత్తప్పకారం సేతచ్ఛత్తం ధారియన్తం ముద్ధని దిస్వా. కేచి పన ‘‘ఇదం మానుసకం ఛత్తం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి భణన్తి. యథేవ హి దేవా, ఏవం మనుస్సాపి ఛత్తచామరమోరహత్థతాలవణ్టవాళబీజనిహత్థా మహాపురిసం ఉపగచ్ఛన్తీతి. ఏవం సన్తేపి న తస్స వచనేన కోచిపి అతిసయో అత్థి, తస్మా యథావుత్తమేవ సున్దరం. పటిగ్గహేతి ఉభోహి హత్థేహి పటిగ్గహేసి. ఇసిం కిర వన్దాపేతుం కుమారం ఉపనేసుం. అథస్స పాదా పరివత్తిత్వా ఇసిస్స మత్థకే పతిట్ఠహింసు. సో తమ్పి అచ్ఛరియం దిస్వా ఉదగ్గచిత్తో సుమనో పటిగ్గహేసి.

౬౯౬. దసమగాథాయం జిగీసకోతి జిగీసన్తో మగ్గన్తో పరియేసన్తో, ఉపపరిక్ఖన్తోతి వుత్తం హోతి. లక్ఖణమన్తపారగూతి లక్ఖణానం వేదానఞ్చ పారం గతో. అనుత్తరాయన్తి అనుత్తరో అయం. సో కిర అత్తనో అభిముఖాగతేసు మహాసత్తస్స పాదతలేసు చక్కాని దిస్వా తదనుసారేన సేసలక్ఖణాని జిగీసన్తో సబ్బం లక్ఖణసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘అద్ధాయం బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా ఏవమాహ.

౬౯౭. ఏకాదసాయం అథత్తనో గమనన్తి పటిసన్ధివసేన అరూపగమనం. అకల్యరూపో గళయతి అస్సుకానీతి తం అత్తనో అరూపూపపత్తిం అనుస్సరిత్వా ‘‘న దానాహం అస్స ధమ్మదేసనం సోతుం లచ్ఛామీ’’తి అతుట్ఠరూపో బలవసోకాభిభవేన దోమనస్సజాతో హుత్వా అస్సూని పాతేతి గళయతి. ‘‘గరయతీ’’తిపి పాఠో. యది పనేస రూపభవే చిత్తం నమేయ్య, కిం తత్థ న ఉప్పజ్జేయ్య, యేనేవం రోదతీతి? న న ఉప్పజ్జేయ్య, అకుసలతాయ పనేతం విధిం న జానాతి. ఏవం సన్తేపి దోమనస్సుప్పత్తియేవస్స అయుత్తా సమాపత్తిలాభేన విక్ఖమ్భితత్తాతి చే? న, విక్ఖమ్భితత్తా ఏవ. మగ్గభావనాయ సముచ్ఛిన్నా హి కిలేసా న ఉప్పజ్జన్తి, సమాపత్తిలాభీనం పన బలవపచ్చయేన ఉప్పజ్జన్తి. ఉప్పన్నే కిలేసే పరిహీనజ్ఝానత్తా కుతస్స అరూపగమనన్తి చే? అప్పకసిరేన పునాధిగమతో. సమాపత్తిలాభినో హి ఉప్పన్నే కిలేసే బలవవీతిక్కమం అనాపజ్జన్తా వూపసన్తమత్తేయేవ కిలేసవేగే పున తం విసేసం అప్పకసిరేనేవాధిగచ్ఛన్తి, ‘‘పరిహీనవిసేసా ఇమే’’తిపి దువిఞ్ఞేయ్యా హోన్తి, తాదిసో చ ఏసో. నో చే కుమారే భవిస్సతి అన్తరాయోతి న భవిస్సతి ను ఖో ఇమస్మిం కుమారే అన్తరాయో.

౬౯౮. ద్వాదసాయం న ఓరకాయన్తి అయం ఓరకో పరిత్తో న హోతి. ఉత్తరగాథాయ వత్తబ్బం బుద్ధభావం సన్ధాయాహ.

౬౯౯. తేరసాయం సమ్బోధియగ్గన్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. తఞ్హి అవిపరీతభావేన సమ్మా బుజ్ఝనతో సమ్బోధి, కత్థచి ఆవరణాభావేన సబ్బఞాణుత్తమతో ‘‘అగ్గ’’న్తి వుచ్చతి. ఫుసిస్సతీతి పాపుణిస్సతి. పరమవిసుద్ధదస్సీతి నిబ్బానదస్సీ. తఞ్హి ఏకన్తవిసుద్ధత్తా పరమవిసుద్ధం. విత్థారికస్సాతి విత్థారికం అస్స. బ్రహ్మచరియన్తి సాసనం.

౭౦౦. చుద్దసాయం అథన్తరాతి అన్తరాయేవ అస్స, సమ్బోధిప్పత్తితో ఓరతో ఏవాతి వుత్తం హోతి. న సోస్సన్తి న సుణిస్సం. అసమధురస్సాతి అసమవీరియస్స. అట్టోతి ఆతురో. బ్యసనం గతోతి సుఖవినాసం పత్తో. అఘావీతి దుక్ఖితో, సబ్బం దోమనస్సుప్పాదమేవ సన్ధాయాహ. దోమనస్సేన హి సో ఆతురో. తఞ్చస్స సుఖబ్యసనతో బ్యసనం, సుఖవినాసనతోతి వుత్తం హోతి. తేన చ సో చేతసికఅఘభూతేన అఘావీ.

౭౦౧. పన్నరసాయం విపులం జనేత్వానాతి విపులం జనేత్వా. అయమేవ వా పాఠో. నిగ్గమాతి నిగ్గతో. ఏవం నిగ్గతో చ సో భాగినేయ్యం సయన్తి సకం భాగినేయ్యం, అత్తనో భగినియా పుత్తన్తి వుత్తం హోతి. సమాదపేసీతి అత్తనో అప్పాయుకభావం ఞత్వా కనిట్ఠభగినియా చ పుత్తస్స నాలకస్స మాణవకస్స ఉపచితపుఞ్ఞతం అత్తనో బలేన ఞత్వా ‘‘వుడ్ఢిప్పత్తో పమాదమ్పి ఆపజ్జేయ్యా’’తి నం అనుకమ్పమానో భగినియా ఘరం గన్త్వా ‘‘కహం నాలకో’’తి. ‘‘బహి, భన్తే, కీళతీ’’తి. ‘‘ఆనేథ న’’న్తి ఆణాపేత్వా తఙ్ఖణంయేవ తాపసపబ్బజ్జం పబ్బాజేత్వా సమాదపేసి ఓవది అనుసాసి. కథం? ‘‘బుద్ధోతి ఘోసం…పే… బ్రహ్మచరియ’’న్తి సోళసమగాథమాహ.

౭౦౨. తత్థ యద పరతోతి యదా పరతో. ధమ్మమగ్గన్తి పరమధమ్మస్స నిబ్బానస్స మగ్గం, ధమ్మం వా అగ్గం సహ పటిపదాయ నిబ్బానం. తస్మిన్తి తస్స సన్తికే. బ్రహ్మచరియన్తి సమణధమ్మం.

౭౦౩. సత్తరసాయం తాదినాతి తస్సణ్ఠితేన, తస్మిం సమయే కిలేసవిక్ఖమ్భనే సమాధిలాభే చ సతి విక్ఖమ్భితకిలేసేన సమాహితచిత్తేన చాతి అధిప్పాయో. అనాగతే పరమవిసుద్ధదస్సినాతి ‘‘అయం నాలకో అనాగతే కాలే భగవతో సన్తికే పరమవిసుద్ధం నిబ్బానం పస్సిస్సతీ’’తి ఏవం దిట్ఠత్తా సో ఇసి ఇమినా పరియాయేన ‘‘అనాగతే పరమవిసుద్ధదస్సీ’’తి వుత్తో. తేన అనాగతే పరమవిసుద్ధదస్సినా. ఉపచితపుఞ్ఞసఞ్చయోతి పదుముత్తరతో పభుతి కతపుఞ్ఞసఞ్చయో. పతిక్ఖన్తి ఆగమయమానో. పరివసీతి పబ్బజిత్వా తాపసవేసేన వసి. రక్ఖితిన్ద్రియోతి రక్ఖితసోతిన్ద్రియో హుత్వా. సో కిర తతో పభుతి ఉదకే న నిముజ్జి ‘‘ఉదకం పవిసిత్వా సోతిన్ద్రియం వినాసేయ్య, తతో ధమ్మస్సవనబాహిరో భవేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా.

౭౦౪. అట్ఠారసాయం సుత్వాన ఘోసన్తి సో నాలకో ఏవం పరివసన్తో అనుపుబ్బేన భగవతా సమ్బోధిం పత్వా బారాణసియం ధమ్మచక్కే పవత్తితే తం ‘‘భగవతా ధమ్మచక్కం పవత్తితం, సమ్మాసమ్బుద్ధో వత సో భగవా ఉప్పన్నో’’తిఆదినా నయేన జినవరచక్కవత్తనే పవత్తఘోసం అత్తనో అత్థకామాహి దేవతాహి ఆగన్త్వా ఆరోచితం సుత్వా. గన్త్వాన దిస్వా ఇసినిసభన్తి సత్తాహం దేవతాహి మోనేయ్యకోలాహలే కయిరమానే సత్తమే దివసే ఇసిపతనం గన్త్వా ‘‘నాలకో ఆగమిస్సతి, తస్స ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తి ఇమినా చ అభిసన్ధినా వరబుద్ధాసనే నిసిన్నం దిస్వా నిసభసదిసం ఇసినిసభం భగవన్తం. పసన్నోతి సహ దస్సనేనేవ పసన్నచిత్తో హుత్వా. మోనేయ్యసేట్ఠన్తి ఞాణుత్తమం, మగ్గఞాణన్తి వుత్తం హోతి. సమాగతే అసితావ్హయస్స సాసనేతి అసితస్స ఇసినో ఓవాదకాలే అనుప్పత్తే. తేన హి – ‘‘యదా వివరతి ధమ్మమగ్గం, తదా గన్త్వా సమయం పరిపుచ్ఛమానో చరస్సు తస్మిం భగవతి బ్రహ్మచరియ’’న్తి అనుసిట్ఠో, అయఞ్చ సో కాలో. తేన వుత్తం – ‘‘సమాగతే అసితావ్హయస్స సాసనే’’తి. సేసమేత్థ పాకటమేవ.

అయం తావ వత్థుగాథావణ్ణనా.

౭౦౫. పుచ్ఛాగాథాద్వయే అఞ్ఞాతమేతన్తి విదితం మయా ఏతం. యథాతథన్తి అవిపరీతం. కో అధిప్పాయో? యం అసితో ‘‘సమ్బోధియగ్గం ఫుసిస్సతాయం కుమారో’’తి ఞత్వా ‘‘బుద్ధోతి ఘోసం యద పరతో సుణోసి, సమ్బోధిప్పత్తో వివరతి ధమ్మమగ్గ’’న్తి మం అవచ, తదేతం మయా అసితస్స వచనం అజ్జ భగవన్తం సక్ఖిం దిస్వా ‘‘యథాతథమేవా’’తి అఞ్ఞాతన్తి. తం తన్తి తస్మా తం. సబ్బధమ్మాన పారగున్తి హేమవతసుత్తే వుత్తనయేన ఛహి ఆకారేహి. సబ్బధమ్మానం పారగతం.

౭౦౬. అనగారియుపేతస్సాతి అనగారియం ఉపేతస్స, పబ్బజితస్సాతి అత్థో. భిక్ఖాచరియం జిగీసతోతి అరియేహి ఆచిణ్ణం అనుపక్కిలిట్ఠం భిక్ఖాచరియం పరియేసమానస్స. మోనేయ్యన్తి మునీనం సన్తకం. ఉత్తమం పదన్తి ఉత్తమపటిపదం. సేసమేత్థ పాకటమేవ.

౭౦౭. అథస్స ఏవం పుట్ఠో భగవా ‘‘మోనేయ్యం తే ఉపఞ్ఞిస్స’’న్తిఆదినా నయేన మోనేయ్యపటిపదం బ్యాకాసి. తత్థ ఉపఞ్ఞిస్సన్తి ఉపఞ్ఞాపేయ్యం, వివరేయ్యం పఞ్ఞాపేయ్యన్తి అత్థో. దుక్కరం దురభిసమ్భవన్తి కాతుఞ్చ దుక్ఖం కయిరమానఞ్చ సమ్భవితుం సహితుం దుక్ఖన్తి వుత్తం హోతి. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో – అహం తే మోనేయ్యం పఞ్ఞాపేయ్యం, యది నం కాతుం వా అభిసమ్భోతుం వా సుఖం భవేయ్య, ఏవం పన దుక్కరం దురభిసమ్భవం పుథుజ్జనకాలతో పభుతి కిలిట్ఠచిత్తం అనుప్పాదేత్వా పటిపజ్జితబ్బతో. తథా హి నం ఏకస్స బుద్ధస్స ఏకోవ సావకో కరోతి చ సమ్భోతి చాతి.

ఏవం భగవా మోనేయ్యస్స దుక్కరభావం దురభిసమ్భవతఞ్చ దస్సేన్తో నాలకస్స ఉస్సాహం జనేత్వా తమస్స వత్తుకామో ఆహ ‘‘హన్ద తే నం పవక్ఖామి, సన్థమ్భస్సు దళ్హో భవా’’తి. తత్థ హన్దాతి బ్యవసాయత్థే నిపాతో. తే నం పవక్ఖామీతి తుయ్హం తం మోనేయ్యం పవక్ఖామి. సన్థమ్భస్సూతి దుక్కరకరణసమత్థేన వీరియూపత్థమ్భేన అత్తానం ఉపత్థమ్భయ. దళ్హో భవాతి దురభిసమ్భవసహనసమత్థాయ అసిథిలపరక్కమతాయ థిరో హోతి. కిం వుత్తం హోతి? యస్మా త్వం ఉపచితపుఞ్ఞసమ్భారో, తస్మాహం ఏకన్తబ్యవసితోవ హుత్వా ఏవం దుక్కరం దురభిసమ్భవమ్పి సమానం తుయ్హం తం మోనేయ్యం పవక్ఖామి, సన్థమ్భస్సు దళ్హో భవాతి.

౭౦౮. ఏవం పరమసల్లేఖం మోనేయ్యవత్తం వత్తుకామో నాలకం సన్థమ్భనే దళ్హీభావే చ నియోజేత్వా పఠమం తావ గామూపనిబద్ధకిలేసప్పహానం దస్సేన్తో ‘‘సమానభాగ’’న్తి ఉపడ్ఢగాథమాహ. తత్థ సమానభాగన్తి సమభాగం ఏకసదిసం నిన్నానాకరణం. అక్కుట్ఠవన్దితన్తి అక్కోసఞ్చ వన్దనఞ్చ.

ఇదాని యథా తం సమానభాగం కయిరతి, తం ఉపాయం దస్సేన్తో ‘‘మనోపదోస’’న్తి ఉపడ్ఢగాథమాహ. తస్సత్థో – అక్కుట్ఠో మనోపదోసం రక్ఖేయ్య, వన్దితో సన్తో అనుణ్ణతో చరే, రఞ్ఞాపి వన్దితో సమానో ‘‘మం వన్దతీ’’తి ఉద్ధచ్చం నాపజ్జేయ్య.

౭౦౯. ఇదాని అరఞ్ఞూపనిబద్ధకిలేసప్పహానం దస్సేన్తో ‘‘ఉచ్చావచా’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – అరఞ్ఞసఞ్ఞితే దాయేపి ఇట్ఠానిట్ఠవసేన ఉచ్చావచా నానప్పకారా ఆరమ్మణా నిచ్ఛరన్తి, చక్ఖాదీనం ఆపాథమాగచ్ఛన్తి, తే చ ఖో అగ్గిసిఖూపమా పరిళాహజనకట్ఠేన. యథా వా డయ్హమానే వనే అగ్గిసిఖా నానప్పకారతాయ ఉచ్చావచా నిచ్ఛరన్తి, సధూమాపి, విధూమాపి, నీలాపి, పీతాపి, రత్తాపి, ఖుద్దకాపి, మహన్తాపి, ఏవం సీహబ్యగ్ఘమనుస్సామనుస్సవివిధవిహఙ్గవిరుతపుప్ఫఫలపల్లవాదిభేదవసేన నానప్పకారతాయ దాయే ఉచ్చావచా ఆరమ్మణా నిచ్ఛరన్తి భింసనకాపి, రజనీయాపి, దోసనీయాపి, మోహనీయాపి. తేనాహ – ‘‘ఉచ్చావచా నిచ్ఛరన్తి, దాయే అగ్గిసిఖూపమా’’తి. ఏవం నిచ్ఛరన్తేసు చ ఉచ్చావచేసు ఆరమ్మణేసు యా కాచి ఉయ్యానవనచారికం గతా సమానా పకతియా వా వనచారినియో కట్ఠహారికాదయో రహోగతం దిస్వా హసితలపితరుదితదున్నివత్థాదీహి నారియో మునిం పలోభేన్తి, తా సు తం మా పలోభయుం, తా నారియో తం మా పలోభయుం. యథా న పలోభేన్తి, తథా కరోహీతి వుత్తం హోతి.

౭౧౦-౧౧. ఏవమస్స భగవా గామే చ అరఞ్ఞే చ పటిపత్తివిధిం దస్సేత్వా ఇదాని సీలసంవరం దస్సేన్తో ‘‘విరతో మేథునా ధమ్మా’’తి గాథాద్వయమాహ. తత్థ హిత్వా కామే పరోపరేతి మేథునధమ్మతో అవసేసేపి సున్దరే చ అసున్దరే చ పఞ్చ కామగుణే హిత్వా. తప్పహానేన హి మేథునవిరతి సుసమ్పన్నా హోతి. తేనాహ – ‘‘హిత్వా కామే పరోపరే’’తి. అయమేత్థ అధిప్పాయో. ‘‘అవిరుద్ధో’’తిఆదీని పన పదాని ‘‘న హనేయ్య, న ఘాతయే’’తి ఏత్థ వుత్తాయ పాణాతిపాతావేరమణియా సమ్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తాని. తత్రాయం సఙ్ఖేపవణ్ణనా – పరపక్ఖియేసు పాణేసు అవిరుద్ధో, అత్తపక్ఖియేసు అసారత్తో, సబ్బేపి సతణ్హనిత్తణ్హతాయ తసథావరే పాణే జీవితుకామతాయ అమరితుకామతాయ సుఖకామతాయ దుక్ఖపటికూలతాయ చ ‘‘యథా అహం తథా ఏతే’’తి అత్తసమానతాయ తేసు విరోధం వినేన్తో తేనేవ పకారేన ‘‘యథా ఏతే తథా అహ’’న్తి పరేసం సమానతాయ చ అత్తని అనురోధం వినేన్తో ఏవం ఉభయథాపి అనురోధవిరోధవిప్పహీనో హుత్వా మరణపటికూలతాయ అత్తానం ఉపమం కత్వా పాణేసు యే కేచి తసే వా థావరే వా పాణే న హనేయ్య సాహత్థికాదీహి పయోగేహి, న ఘాతయే ఆణత్తికాదీహీతి.

౭౧౨. ఏవమస్స మేథునవిరతిపాణాతిపాతవిరతిముఖేన సఙ్ఖేపతో పాతిమోక్ఖసంవరసీలం వత్వా ‘‘హిత్వా కామే’’తిఆదీహి ఇన్ద్రియసంవరఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని ఆజీవపారిసుద్ధిం దస్సేన్తో ‘‘హిత్వా ఇచ్ఛఞ్చా’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యాయం తణ్హా ఏకం లద్ధా దుతియం ఇచ్ఛతి, ద్వే లద్ధా తతియం, సతసహస్సం లద్ధా తదుత్తరిమ్పి ఇచ్ఛతీతి ఏవం అప్పటిలద్ధవిసయం ఇచ్ఛనతో ‘‘ఇచ్ఛా’’తి వుచ్చతి, యో చాయం పటిలద్ధవిసయలుబ్భనో లోభో. తం హిత్వా ఇచ్ఛఞ్చ లోభఞ్చ యత్థ సత్తో పుథుజ్జనో, యస్మిం చీవరాదిపచ్చయే తేహి ఇచ్ఛాలోభేహి పుథుజ్జనో సత్తో లగ్గో పటిబద్ధో తిట్ఠతి, తత్థ తం ఉభయమ్పి హిత్వా పచ్చయత్థం ఆజీవపారిసుద్ధిం అవిరోధేన్తో ఞాణచక్ఖునా చక్ఖుమా హుత్వా ఇమం మోనేయ్యపటిపదం పటిపజ్జేయ్య. ఏవఞ్హి పటిపన్నో తరేయ్య నరకం ఇమం, దుప్పూరణట్ఠేన నరకసఞ్ఞితం మిచ్ఛాజీవహేతుభూతం ఇమం పచ్చయతణ్హం తరేయ్య, ఇమాయ వా పటిపదాయ తరేయ్యాతి వుత్తం హోతి.

౭౧౩. ఏవం పచ్చయతణ్హాపహానముఖేన ఆజీవపారిసుద్ధిం దస్సేత్వా ఇదాని భోజనే మత్తఞ్ఞుతాముఖేన పచ్చయపరిభోగసీలం తదనుసారేన చ యావ అరహత్తప్పత్తి, తావ పటిపదం దస్సేన్తో ‘‘ఊనూదరో’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – ధమ్మేన సమేన లద్ధేసు ఇతరీతరచీవరాదీసు పచ్చయేసు ఆహారం తావ ఆహారేన్తో –

‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, అభుత్వా ఉదకం పివే;

అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’తి. (థేరగా. ౯౮౩) –

వుత్తనయేన ఊనఉదరో అస్స, న వాతభరితభస్తా వియ ఉద్ధుమాతుదరో, భత్తసమ్మదపచ్చయా థినమిద్ధం పరిహరేయ్యాతి వుత్తం హోతి. ఊనూదరో హోన్తోపి చ మితాహారో అస్స భోజనే మత్తఞ్ఞూ, ‘‘నేవ దవాయా’’తిఆదినా పచ్చవేక్ఖణేన గుణతో దోసతో చ పరిచ్ఛిన్నాహారో. ఏవం మితాహారో సమానోపి పచ్చయధుతఙ్గపరియత్తిఅధిగమవసేన చతుబ్బిధాయ అప్పిచ్ఛతాయ అప్పిచ్ఛో అస్స. ఏకంసేన హి మోనేయ్యపటిపదం పటిపన్నేన భిక్ఖునా ఏవం అప్పిచ్ఛేన భవితబ్బం. తత్థ ఏకేకస్మిం పచ్చయే తీహి సన్తోసేహి సన్తుస్సనా పచ్చయప్పిచ్ఛతా. ధుతఙ్గధరస్సేవ సతో ‘‘ధుతవాతి మం పరే జానన్తూ’’తి అనిచ్ఛనతా ధుతఙ్గప్పిచ్ఛతా. బహుస్సుతస్సేవ సతో ‘‘బహుస్సుతోతి మం పరే జానన్తూ’’తి అనిచ్ఛనతా పరియత్తిఅప్పిచ్ఛతా మజ్ఝన్తికత్థేరస్స వియ. అధిగమసమ్పన్నస్సేవ సతో ‘‘అధిగతో అయం కుసలం ధమ్మన్తి మం పరే జానన్తూ’’తి అనిచ్ఛనతా అధిగమప్పిచ్ఛతా. సా చ అరహత్తాధిగమతో ఓరం వేదితబ్బా. అరహత్తాధిగమత్థఞ్హి అయం పటిపదాతి. ఏవం అప్పిచ్ఛోపి చ అరహత్తమగ్గేన తణ్హాలోలుప్పం హిత్వా అలోలుపో అస్స. ఏవం అలోలుపో హి సదా ఇచ్ఛాయ నిచ్ఛాతో అనిచ్ఛో హోతి నిబ్బుతో, యాయ ఇచ్ఛాయ ఛాతా హోన్తి సత్తా ఖుప్పిపాసాతురా వియ అతిత్తా, తాయ ఇచ్ఛాయ అనిచ్ఛో హోతి అనిచ్ఛత్తా చ నిచ్ఛాతో హోతి అనాతురో పరమతిత్తిప్పత్తో. ఏవం నిచ్ఛాతత్తా నిబ్బుతో హోతి వూపసన్తసబ్బకిలేసపరిళాహోతి ఏవమేత్థ ఉప్పటిపాటియా యోజనా వేదితబ్బా.

౭౧౪. ఏవం యావ అరహత్తప్పత్తి, తావపటిపదం కథేత్వా ఇదాని తం పటిపదం పటిపన్నస్స భిక్ఖునో అరహత్తప్పత్తినిట్ఠం ధుతఙ్గసమాదానం సేనాసనవత్తఞ్చ కథేన్తో ‘‘స పిణ్డచార’’న్తి గాథాద్వయమాహ. తత్థ స పిణ్డచారం చరిత్వాతి సో భిక్ఖు భిక్ఖం చరిత్వా భత్తకిచ్చం వా కత్వా. వనన్తమభిహారయేతి అపపఞ్చితో గిహిపపఞ్చేన వనం ఏవ గచ్ఛేయ్య. ఉపట్ఠితో రుక్ఖమూలస్మిన్తి రుక్ఖమూలే ఠితో వా హుత్వా. ఆసనూపగతోతి ఆసనం ఉపగతో వా హుత్వా, నిసిన్నోతి వుత్తం హోతి. మునీతి మోనేయ్యపటిపదం పటిపన్నో. ఏత్థ చ ‘‘పిణ్డచారం చరిత్వా’’తి ఇమినా పిణ్డపాతికఙ్గం వుత్తం. యస్మా పన ఉక్కట్ఠపిణ్డపాతికో సపదానచారీ ఏకాసనికో పత్తపిణ్డికో ఖలుపచ్ఛాభత్తికో చ హోతియేవ, తేచీవరికపంసుకూలమ్పి చ సమాదియతేవ, తస్మా ఇమానిపి ఛ వుత్తానేవ హోన్తి. ‘‘వనన్తమభిహారయే’’తి ఇమినా పన ఆరఞ్ఞికఙ్గం వుత్తం, ‘‘ఉపట్ఠితో రుక్ఖమూలస్మి’’న్తి ఇమినా రుక్ఖమూలికఙ్గం, ‘‘ఆసనూపగతో’’తి ఇమినా నేసజ్జికఙ్గం. యథాక్కమం పన ఏతేసం అనులోమత్తా అబ్భోకాసికయథాసన్థతికసోసానికఙ్గాని వుత్తానియేవ హోన్తీతి ఏవమేతాయ గాథాయ తేరస ధుతఙ్గాని నాలకత్థేరస్స కథేసి.

౭౧౫. స ఝానపసుతో ధీరోతి సో అనుప్పన్నస్స ఝానస్స ఉప్పాదనేన ఉప్పన్నస్స ఆవజ్జనసమాపజ్జనాధిట్ఠానవుట్ఠానపచ్చవేక్ఖణేహి చ ఝానేసు పసుతో అనుయుత్తో. ధీరోతి ధితిసమ్పన్నో. వనన్తే రమితో సియాతి వనే అభిరతో సియా, గామన్తసేనాసనే నాభిరమేయ్యాతి వుత్తం హోతి. ఝాయేథ రుక్ఖమూలస్మిం, అత్తానమభితోసయన్తి న కేవలం లోకియజ్ఝానపసుతోయేవ సియా, అపిచ ఖో తస్మింయేవ రుక్ఖమూలే సోతాపత్తిమగ్గాదిసమ్పయుత్తేన లోకుత్తరజ్ఝానేనాపి అత్తానం అతీవ తోసేన్తో ఝాయేథ. పరమస్సాసప్పత్తియా హి లోకుత్తరజ్ఝానేనేవ చిత్తం అతీవ తుస్సతి, న అఞ్ఞేన. తేనాహ – ‘‘అత్తానమభితోసయ’’న్తి. ఏవమిమాయ గాథాయ ఝానపసుతతాయ వనన్తసేనాసనాభిరతిం అరహత్తఞ్చ కథేసి.

౭౧౬. ఇదాని యస్మా ఇమం ధమ్మదేసనం సుత్వా నాలకత్థేరో వనన్తమభిహారేత్వా నిరాహారోపి పటిపదాపూరణే అతీవ ఉస్సుక్కో అహోసి, నిరాహారేన చ సమణధమ్మం కాతుం న సక్కా. తథా కరోన్తస్స హి జీవితం నప్పవత్తతి, కిలేసే పన అనుప్పాదేన్తేన ఆహారో పరియేసితబ్బో, అయమేత్థ ఞాయో. తస్మా తస్స భగవా అపరాపరేసుపి దివసేసు పిణ్డాయ చరితబ్బం, కిలేసా పన న ఉప్పాదేతబ్బాతి దస్సనత్థం అరహత్తప్పత్తినిట్ఠంయేవ భిక్ఖాచారవత్తం కథేన్తో ‘‘తతో రత్యా వివసానే’’తిఆదికా ఛ గాథాయో అభాసి. తత్థ తతోతి ‘‘స పిణ్డచారం చరిత్వా, వనన్తమభిహారయే’’తి ఏత్థ వుత్తపిణ్డచారవనన్తాభిహారతో ఉత్తరిపి. రత్యా వివసానేతి రత్తిసమతిక్కమే, దుతియదివసేతి వుత్తం హోతి. గామన్తమభిహారయేతి ఆభిసమాచారికవత్తం కత్వా యావ భిక్ఖాచారవేలా, తావ వివేకమనుబ్రూహేత్వా గతపచ్చాగతవత్తే వుత్తనయేన కమ్మట్ఠానం మనసి కరోన్తో గామం గచ్ఛేయ్య. అవ్హానం నాభినన్దేయ్యాతి ‘‘భన్తే, అమ్హాకం ఘరే భుఞ్జితబ్బ’’న్తి నిమన్తనం, ‘‘దేతి ను ఖో న దేతి ను ఖో సున్దరం ను ఖో దేతి అసున్దరం ను ఖో దేతీ’’తి ఏవరూపం వితక్కం భోజనఞ్చ పటిపదాపూరకో భిక్ఖు నాభినన్దేయ్య, నప్పటిగ్గణ్హేయ్యాతి వుత్తం హోతి. యది పన బలక్కారేన పత్తం గహేత్వా పూరేత్వా దేన్తి, పరిభుఞ్జిత్వా సమణధమ్మో కాతబ్బో, ధుతఙ్గం న కుప్పతి, తదుపాదాయ పన తం గామం న పవిసితబ్బం. అభిహారఞ్చ గామతోతి సచే గామం పవిట్ఠస్స పాతిసతేహిపి భత్తం అభిహరన్తి, తమ్పి నాభినన్దేయ్య, తతో ఏకసిత్థమ్పి నప్పటిగ్గణ్హేయ్య, అఞ్ఞదత్థు ఘరపటిపాటియా పిణ్డపాతమేవ చరేయ్యాతి.

౭౧౭. న మునీ గామమాగమ్మ, కులేసు సహసా చరేతి సో చ మోనత్థాయ పటిపన్నకో ముని గామం గతో సమానో కులేసు సహసా న చరే, సహసోకితాదిఅననులోమికం గిహిసంసగ్గం న ఆపజ్జేయ్యాతి వుత్తం హోతి. ఘాసేసనం ఛిన్నకథో, న వాచం పయుతం భణేతి ఛిన్నకథో వియ హుత్వా ఓభాసపరికథానిమిత్తవిఞ్ఞత్తిపయుత్తం ఘాసేసనవాచం న భణేయ్య. సచే ఆకఙ్ఖేయ్య, గిలానో సమానో గేలఞ్ఞపటిబాహనత్థాయ భణేయ్య. సేనాసనత్థాయ వా విఞ్ఞత్తిం ఠపేత్వా ఓభాసపరికథానిమిత్తపయుత్తం, అవసేసపచ్చయత్థాయ పన అగిలానో నేవ కిఞ్చి భణేయ్యాతి.

౭౧౮-౯. అలత్థం యదిదన్తి ఇమిస్సా పన గాథాయ అయమత్థో – గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠో అప్పమత్తకేపి కిస్మిఞ్చి లద్ధే ‘‘అలత్థం యం ఇదం సాధూ’’తి చిన్తేత్వా అలద్ధే ‘‘నాలత్థం కుసల’’న్తి తమ్పి ‘‘సున్దర’’న్తి చిన్తేత్వా ఉభయేనేవ లాభాలాభేన సో తాదీ నిబ్బికారో హుత్వా రుక్ఖంవుపనివత్తతి, యథాపి పురిసో ఫలగవేసీ రుక్ఖం ఉపగమ్మ ఫలం లద్ధాపి అలద్ధాపి అననునీతో అప్పటిహతో మజ్ఝత్తోయేవ హుత్వా గచ్ఛతి, ఏవం కులం ఉపగమ్మ లాభం లద్ధాపి అలద్ధాపి మజ్ఝత్తోవ హుత్వా గచ్ఛతీతి. స పత్తపాణీ తి గాథా ఉత్తానత్థావ.

౭౨౦. ఉచ్చావచాతి ఇమిస్సా గాథాయ సమ్బన్ధో – ఏవం భిక్ఖాచారవత్తసమ్పన్నో హుత్వాపి తావతకేనేవ తుట్ఠిం అనాపజ్జిత్వా పటిపదం ఆరోధేయ్య. పటిపత్తిసారఞ్హి సాసనం. సా చాయం ఉచ్చావచా…పే… ముతన్తి. తస్సత్థో – సా చాయం మగ్గపటిపదా ఉత్తమనిహీనభేదతో ఉచ్చావచా బుద్ధసమణేన పకాసితా. సుఖాపటిపదా హి ఖిప్పాభిఞ్ఞా ఉచ్చా, దుక్ఖాపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా అవచా. ఇతరా ద్వే ఏకేనఙ్గేన ఉచ్చా, ఏకేన అవచా. పఠమా ఏవ వా ఉచ్చా, ఇతరా తిస్సోపి అవచా. తాయ చేతాయ ఉచ్చాయ అవచాయ వా పటిపదాయ న పారం దిగుణం యన్తి. ‘‘దుగుణ’’న్తి వా పాఠో, ఏకమగ్గేన ద్విక్ఖత్తుం నిబ్బానం న యన్తీతి అత్థో. కస్మా? యేన మగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తేసం పున అప్పహాతబ్బతో. ఏతేన పరిహానధమ్మాభావం దీపేతి. నయిదం ఏకగుణం ముతన్తి తఞ్చ ఇదం పారం ఏకక్ఖత్తుంయేవ ఫుసనారహమ్పి న హోతి. కస్మా? ఏకేన మగ్గేన సబ్బకిలేసప్పహానాభావతో. ఏతేన ఏకమగ్గేనేవ అరహత్తాభావం దీపేతి.

౭౨౧. ఇదాని పటిపదానిసంసం దస్సేన్తో ‘‘యస్స చ విసతా’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – యస్స చ ఏవం పటిపన్నస్స భిక్ఖునో తాయ పటిపదాయ పహీనత్తా అట్ఠసతతణ్హావిచరితభావేన విసతత్తా విసతా తణ్హా నత్థి, తస్స కిలేససోతచ్ఛేదేన ఛిన్నసోతస్స కుసలాకుసలప్పహానేన కిచ్చాకిచ్చప్పహీనస్స రాగజో వా దోసజో వా అప్పమత్తకోపి పరిళాహో న విజ్జతీతి.

౭౨౨. ఇదాని యస్మా ఇమా గాథాయో సుత్వా నాలకత్థేరస్స చిత్తం ఉదపాది – ‘‘యది ఏత్తకం మోనేయ్యం సుకరం న దుక్కరం, సక్కా అప్పకసిరేన పూరేతు’’న్తి, తస్మాస్స భగవా ‘‘దుక్కరమేవ మోనేయ్య’’న్తి దస్సేన్తో పున ‘‘మోనేయ్యం తే ఉపఞ్ఞిస్స’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఉపఞ్ఞిస్సన్తి ఉపఞ్ఞాపేయ్యం, కథయిస్సన్తి వుత్తం హోతి. ఖురధారా ఉపమా అస్సాతి ఖురధారూపమో. భవేతి భవేయ్య. కో అధిప్పాయో? మోనేయ్యం పటిపన్నో భిక్ఖు ఖురధారం ఉపమం కత్వా పచ్చయేసు వత్తేయ్య. యథా మధుదిద్ధం ఖురధారం లిహన్తో, ఛేదతో, జివ్హం రక్ఖతి, ఏవం ధమ్మేన లద్ధే పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తో చిత్తం కిలేసుప్పత్తితో రక్ఖేయ్యాతి వుత్తం హోతి. పచ్చయా హి పరిసుద్ధేన ఞాయేన లద్ధుఞ్చ అనవజ్జపరిభోగేన పరిభుఞ్జితుఞ్చ న సుఖేన సక్కాతి భగవా పచ్చయనిస్సితమేవ బహుసో భణతి. జివ్హాయ తాలుమాహచ్చ, ఉదరే సఞ్ఞతో సియాతి జివ్హాయ తాలుం ఉప్పీళేత్వాపి రసతణ్హం వినోదేన్తో కిలిట్ఠేన మగ్గేన ఉప్పన్నపచ్చయే అసేవన్తో ఉదరే సంయతో సియా.

౭౨౩. అలీనచిత్తో చ సియాతి నిచ్చం కుసలానం ధమ్మానం భావనాయ అట్ఠితకారితాయ అకుసీతచిత్తో చ భవేయ్య. న చాపి బహు చిన్తయేతి ఞాతిజనపదామరవితక్కవసేన చ బహుం న చిన్తేయ్య. నిరామగన్ధో అసితో, బ్రహ్మచరియపరాయణోతి నిక్కిలేసో చ హుత్వా తణ్హాదిట్ఠీహి కిస్మిఞ్చి భవే అనిస్సితో సిక్ఖాత్తయసకలసాసనబ్రహ్మచరియపరాయణో ఏవ భవేయ్య.

౭౨౪-౫. ఏకాసనస్సాతి వివిత్తాసనస్స. ఆసనముఖేన చేత్థ సబ్బఇరియాపథా వుత్తా. యతో సబ్బఇరియాపథేసు ఏకీభావస్స సిక్ఖేయ్యాతి వుత్తం హోతీతి వేదితబ్బం. ఏకాసనస్సాతి చ సమ్పదానవచనమేతం. సమణూపాసనస్స చాతి సమణేహి ఉపాసితబ్బస్స అట్ఠతింసారమ్మణభావనానుయోగస్స, సమణానం వా ఉపాసనభూతస్స అట్ఠతింసారమ్మణభేదస్సేవ. ఇదమ్పి సమ్పదానవచనమేవ, ఉపాసనత్థన్తి వుత్తం హోతి. ఏత్థ చ ఏకాసనేన కాయవివేకో, సమణూపాసనేన చిత్తవివేకో వుత్తో హోతీతి వేదితబ్బో. ఏకత్తం మోనమక్ఖాతన్తి ఏవమిదం కాయచిత్తవివేకవసేన ‘‘ఏకత్తం మోన’’న్తి అక్ఖాతం. ఏకో చే అభిరమిస్ససీతి ఇదం పన ఉత్తరగాథాపేక్ఖం పదం, ‘‘అథ భాహిసి దసదిసా’’తి ఇమినా అస్స సమ్బన్ధో.

భాహిసీతి భాసిస్ససి పకాసేస్ససి. ఇమం పటిపదం భావేన్తో సబ్బదిసాసు కిత్తియా పాకటో భవిస్ససీతి వుత్తం హోతి. సుత్వా ధీరానన్తిఆదీనం పన చతున్నం పదానం అయమత్థో – యేన చ కిత్తిఘోసేన భాహిసి దసదిసా తం ధీరానం ఝాయీనం కామచాగినం నిఘోసం సుత్వా అథ త్వం తేన ఉద్ధచ్చం అనాపజ్జిత్వా భియ్యో హిరిఞ్చ సద్ధఞ్చ కరేయ్యాసి, తేన ఘోసేన హరాయమానో ‘‘నియ్యానికపటిపదా అయ’’న్తి సద్ధం ఉప్పాదేత్వా ఉత్తరి పటిపత్తిమేవ బ్రూహేయ్యాసి. మామకోతి ఏవఞ్హి సన్తే మమ సావకో హోతీతి.

౭౨౬. తం నదీహీతి యం తం మయా ‘‘హిరిఞ్చ సద్ధఞ్చ భియ్యో కుబ్బేథా’’తి వదతా ‘‘ఉద్ధచ్చం న కాతబ్బ’’న్తి వుత్తం, తం ఇమినా నదీనిదస్సనేనాపి జానాథ, తబ్బిపరియాయఞ్చ సోబ్భేసు చ పదరేసుచ జానాథ. సోబ్భేసూతి మాతికాసు. పదరేసూతి దరీసు. కథం? సణన్తా యన్తి కుసోబ్భా, తుణ్హీ యన్తి మహోదధీతి. కుసోబ్భా హి సోబ్భపదరాదిభేదా సబ్బాపి కున్నదియో సణన్తా సద్దం కరోన్తా ఉద్ధతా హుత్వా యన్తి, గఙ్గాదిభేదా పన మహానదియో తుణ్హీ యన్తి, ఏవం ‘‘మోనేయ్యం పూరేమీ’’తి ఉద్ధతో హోతి అమామకో, మామకో పన హిరిఞ్చ సద్ధఞ్చ ఉప్పాదేత్వా నీచచిత్తోవ హోతి.

౭౨౭-౯. కిఞ్చ భియ్యో – యదూనకం…పే… పణ్డితోతి. తత్థ సియా – సచే అడ్ఢకుమ్భూపమో బాలో సణన్తతాయ, రహదో పూరోవ పణ్డితో సన్తతాయ, అథ కస్మా బుద్ధసమణో ఏవం ధమ్మదేసనాబ్యావటో హుత్వా బహుం భాసతీతి ఇమినా సమ్బన్ధేన ‘‘యం సమణో’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – యం బుద్ధసమణో బహుం భాసతి ఉపేతం అత్థసఞ్హితం, అత్థుపేతం ధమ్ముపేతఞ్చ హితేన చ సంహితం, తం న ఉద్ధచ్చేన, అపిచ ఖో జానం సో ధమ్మం దేసేతి దివసమ్పి దేసేన్తో నిప్పపఞ్చోవ హుత్వా. తస్స హి సబ్బం వచీకమ్మం ఞాణానుపరివత్తి. ఏవం దేసేన్తో చ ‘‘ఇదమస్స హితం ఇదమస్స హిత’’న్తి నానప్పకారతో జానం సో బహు భాసతి, న కేవలం బహుభాణితాయ. అవసానగాథాయ సమ్బన్ధో – ఏవం తావ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సమన్నాగతో బుద్ధసమణో జానం సో ధమ్మం దేసేతి, జానం సో బహు భాసతి. తేన దేసితం పన ధమ్మం నిబ్బేధభాగియేనేవ ఞాణేన యో చ జానం సంయతత్తో, జానం న బహు భాసతి, స ముని మోనమరహతి, స ముని మోనమజ్ఝగాతి. తస్సత్థో – తం ధమ్మం జానన్తో సంయతత్తో గుత్తచిత్తో హుత్వా యం భాసితం సత్తానం హితసుఖావహం న హోతి, తం జానం న బహు భాసతి. సో ఏవంవిధో మోనత్థం పటిపన్నకో ముని మోనేయ్యపటిపదాసఙ్ఖాతం మోనం అరహతి. న కేవలఞ్చ అరహతియేవ, అపిచ ఖో పన స ముని అరహత్తమగ్గఞాణసఙ్ఖాతం మోనం అజ్ఝగా ఇచ్చేవ వేదితబ్బోతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి.

తం సుత్వా నాలకత్థేరో తీసు ఠానేసు అప్పిచ్ఛో అహోసి దస్సనే సవనే పుచ్ఛాయాతి. సో హి దేసనాపరియోసానే పసన్నచిత్తో భగవన్తం వన్దిత్వా వనం పవిట్ఠో, పున ‘‘అహో వతాహం భగవన్తం పస్సేయ్య’’న్తి లోలభావం న జనేసి. అయమస్స దస్సనే అప్పిచ్ఛతా. తథా ‘‘అహో వతాహం పున ధమ్మదేసనం సుణేయ్య’’న్తి లోలభావం న జనేసి. అయమస్స సవనే అప్పిచ్ఛతా. తథా ‘‘అహో వతాహం పున మోనేయ్యపటిపదం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి లోలభావం న జనేసి. అయమస్స పుచ్ఛాయ అప్పిచ్ఛతా.

సో ఏవం అప్పిచ్ఛో సమానో పబ్బతపాదం పవిసిత్వా ఏకవనసణ్డే ద్వే దివసాని న వసి, ఏకరుక్ఖమూలే ద్వే దివసాని న నిసీది, ఏకగామే ద్వే దివసాని పిణ్డాయ న పావిసి. ఇతి వనతో వనం, రుక్ఖతో రుక్ఖం, గామతో గామం ఆహిణ్డన్తో అనురూపపటిపదం పటిపజ్జిత్వా అగ్గఫలే పతిట్ఠాసి. అథ యస్మా మోనేయ్యపటిపదం ఉక్కట్ఠం కత్వా పూరేన్తో భిక్ఖు సత్తేవ మాసాని జీవతి, మజ్ఝిమం కత్వా పూరేన్తో సత్త వస్సాని, మన్దం కత్వా పూరేన్తో సోళస వస్సాని. అయఞ్చ ఉక్కట్ఠం కత్వా పూరేసి, తస్మా సత్త మాసే ఠత్వా అత్తనో ఆయుసఙ్ఖారపరిక్ఖయం ఞత్వా న్హాయిత్వా నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా దిగుణం సఙ్ఘాటిం పారుపిత్వా దసబలాభిముఖో పఞ్చపతిట్ఠితం వన్దిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా హిఙ్గులకపబ్బతం నిస్సాయ ఠితకోవ అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి. తస్స పరినిబ్బుతభావం ఞత్వా భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం తత్థ గన్త్వా సరీరకిచ్చం కత్వా ధాతుయో గాహాపేత్వా చేతియం పతిట్ఠాపేత్వా అగమాసీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ నాలకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.