౮. సల్లసుత్తవణ్ణనా

౫౮౦. అనిమిత్తన్తి సల్లసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? భగవతో కిర ఉపట్ఠాకో ఏకో ఉపాసకో, తస్స పుత్తో కాలమకాసి. సో పుత్తసోకాభిభూతో సత్తాహం నిరాహారో అహోసి. తం అనుకమ్పన్తో భగవా తస్స ఘరం గన్త్వా సోకవినోదనత్థం ఇమం సుత్తమభాసి.

తత్థ అనిమత్తన్తి కిరియాకారనిమిత్తవిరహితం. యథా హి ‘‘యదాహం అక్ఖిం వా నిఖణిస్సామి, భముకం వా ఉక్ఖిపిస్సామి, తేన నిమిత్తేన తం భణ్డం అవహరా’’తిఆదీసు కిరియాకారనిమిత్తమత్థి, న ఏవం జీవితే. న హి సక్కా లద్ధుం ‘‘యావాహం ఇదం వా ఇదం వా కరోమి, తావ త్వం జీవ, మా మీయా’’తి. అనఞ్ఞాతన్తి అతో ఏవ న సక్కా ఏకంసేన అఞ్ఞాతుం ‘‘ఏత్తకం వా ఏత్తకం వా కాలం ఇమినా జీవితబ్బ’’న్తి గతియా ఆయుపరియన్తవసేన వా. యథా హి చాతుమహారాజికాదీనం పరిమితం ఆయు, న తథా మచ్చానం, ఏవమ్పి ఏకంసేన అనఞ్ఞాతం.

కసిరన్తి అనేకపచ్చయపటిబద్ధవుత్తిభావతో కిచ్ఛం న సుఖయాపనీయం. తథా హి తం అస్సాసపటిబద్ధఞ్చ, పస్సాసపటిబద్ధఞ్చ, మహాభూతపటిబద్ధఞ్చ, కబళీకారాహారపటిబద్ధఞ్చ, ఉస్మాపటిబద్ధఞ్చ, విఞ్ఞాణపటిబద్ధఞ్చ. అనస్ససన్తోపి హి న జీవతి అపస్ససన్తోపి. చతూసు చ ధాతూసు కట్ఠముఖాదిఆసీవిసదట్ఠో వియ కాయో పథవీధాతుప్పకోపేన తావ థద్ధో హోతి కలిఙ్గరసదిసో. యథాహ –

‘‘పత్థద్ధో భవతీ కాయో, దట్ఠో కట్ఠముఖేన వా;

పథవీధాతుప్పకోపేన, హోతి కట్ఠముఖేవ సో’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. ౫౮౪);

ఆపోధాతుప్పకోపేన పూతిభావం ఆపజ్జిత్వా పగ్ఘరితపుబ్బమంసలోహితో అట్ఠిచమ్మావసేసో హోతి. యథాహ –

‘‘పూతికో భవతీ కాయో, దట్ఠో పూతిముఖేన వా;

ఆపోధాతుప్పకోపేన, హోతి పూతిముఖేవ సో’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. ౫౮౪);

తేజోధాతుప్పకోపేన అఙ్గారకాసుయం పక్ఖిత్తో వియ సమన్తా పరిడయ్హతి. యథాహ –

‘‘సన్తత్తో భవతీ కాయో, దట్ఠో అగ్గిముఖేన వా;

తేజోధాతుప్పకోపేన, హోతి అగ్గిముఖేవ సో’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. ౫౮౪);

వాయోధాతుప్పకోపేన సఞ్ఛిజ్జమానసన్ధిబన్ధనో పాసాణేహి కోట్టేత్వా సఞ్చుణ్ణియమానట్ఠికో వియ చ హోతి. యథాహ –

‘‘సఞ్ఛిన్నో భవతీ కాయో, దట్ఠో సత్థముఖేన వా;

వాయోధాతుప్పకోపేన, హోతి సత్థముఖేవ సో’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. ౫౮౪);

ధాతుప్పకోపబ్యాపన్నకాయోపి చ న జీవతి. యదా పన తా ధాతుయో అఞ్ఞమఞ్ఞం పతిట్ఠానాదికిచ్చం సాధేన్తాపి సమం వహన్తి, తదా జీవితం పవత్తతి. ఏవం మహాభూతపటిబద్ధఞ్చ జీవితం. దుబ్భిక్ఖాదీసు పన ఆహారుపచ్ఛేదేన సత్తానం జీవితక్ఖయో పాకటో ఏవ. ఏవం కబళీకారాహారపటిబద్ధఞ్చ జీవితం. తథా అసితపీతాదిపరిపాకే కమ్మజతేజే ఖీణే సత్తా జీవితక్ఖయం పాపుణన్తాపి పాకటా ఏవ. ఏవం ఉస్మాపటిబద్ధఞ్చ జీవితం. విఞ్ఞాణే పన నిరుద్ధే నిరుద్ధతో పభుతి సత్తానం న హోతి జీవితన్తి ఏవమ్పి లోకే పాకటమేవ. ఏవం విఞ్ఞాణపటిబద్ధఞ్చ జీవితం. ఏవం అనేకపచ్చయపటిబద్ధవుత్తిభావతో కసిరం వేదితబ్బం.

పరిత్తఞ్చాతి అప్పకం, దేవానం జీవితం ఉపనిధాయ తిణగ్గే ఉస్సావబిన్దుసదిసం, చిత్తక్ఖణతో ఉద్ధం అభావేన వా పరిత్తం. అతిదీఘాయుకోపి హి సత్తో అతీతేన చిత్తేన జీవిత్థ న జీవతి న జీవిస్సతి, అనాగతేన జీవిస్సతి న జీవతి న జీవిత్థ, పచ్చుప్పన్నేన జీవతి న జీవిత్థ న జీవిస్సతి. వుత్తఞ్చేతం –

‘‘జీవితం అత్తభావో చ, సుఖదుక్ఖా చ కేవలా;

ఏకచిత్తసమాయుత్తా, లహుసో వత్తతే ఖణో.

‘‘చుల్లాసీతిసహస్సాని, కప్పా తిట్ఠన్తి యే మరూ;

నత్వేవ తేపి జీవన్తి, ద్వీహి చిత్తేహి సంయుతా’’తి. (మహాని. ౧౦);

తఞ్చ దుక్ఖేన సంయుతన్తి తఞ్చ జీవితం ఏవం అనిమిత్తమనఞ్ఞాతం కసిరం పరిత్తఞ్చ సమానమ్పి సీతుణ్హడంసమకసాదిసమ్ఫస్సఖుప్పిపాసాసఙ్ఖారదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖదుక్ఖదుక్ఖేహి సంయుతం. కిం వుత్తం హోతి? యస్మా ఈదిసం మచ్చానం జీవితం, తస్మా త్వం యావ తం పరిక్ఖయం న గచ్ఛతి, తావ ధమ్మచరియమేవ బ్రూహయ, మా పుత్తమనుసోచాతి.

౫౮౧. అథాపి మఞ్ఞేయ్యాసి ‘‘సబ్బూపకరణేహి పుత్తం అనురక్ఖన్తస్సాపి మే సో మతో, తేన సోచామీ’’తి, ఏవమ్పి మా సోచి. న హి సో ఉపక్కమో అత్థి, యేన జాతా న మియ్యరే, న హి సక్కా కేనచి ఉపక్కమేన జాతా సత్తా మా మరన్తూతి రక్ఖితున్తి వుత్తం హోతి. తతో యస్మా సో ‘‘జరం పత్వా నామ, భన్తే, మరణం అనురూపం, అతిదహరో మే పుత్తో మతో’’తి చిన్తేసి, తస్మా ఆహ ‘‘జరమ్పి పత్వా మరణం, ఏవంధమ్మా హి పాణినో’’తి, జరం పత్వాపి అప్పత్వాపి మరణం, నత్థి ఏత్థ నియమోతి వుత్తం హోతి.

౫౮౨. ఇదాని తమత్థం నిదస్సనేన సాధేన్తో ‘‘ఫలానమివ పక్కాన’’న్తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యథా ఫలానం పక్కానం యస్మా సూరియుగ్గమనతో పభుతి సూరియాతపేన సన్తప్పమానే రుక్ఖే పథవిరసో చ ఆపోరసో చ పత్తతో సాఖం సాఖతో ఖన్ధం ఖన్ధతో మూలన్తి ఏవం అనుక్కమేన మూలతో పథవిమేవ పవిసతి, ఓగమనతో పభుతి పన పథవితో మూలం మూలతో ఖన్ధన్తి ఏవం అనుక్కమేన సాఖాపత్తపల్లవాదీని పున ఆరోహతి, ఏవం ఆరోహన్తో చ పరిపాకగతే ఫలే వణ్టమూలం న పవిసతి. అథ సూరియాతపేన తప్పమానే వణ్టమూలే పరిళాహో ఉప్పజ్జతి. తేన తాని ఫలాని పాతో పాతో నిచ్చకాలం పతన్తి, నేసం పాతో పతనతో భయం హోతి, పతనా భయం హోతీతి అత్థో. ఏవం జాతానం మచ్చానం నిచ్చం మరణతో భయం. పక్కఫలసదిసా హి సత్తాతి.

౫౮౩-౬. కిఞ్చ భియ్యో ‘‘యథాపి కుమ్భకారస్స…పే… జీవిత’’న్తి. తస్మా ‘‘దహరా చ…పే… పరాయణా’’తి ఏవం గణ్హ, ఏవఞ్చ గహేత్వా ‘‘తేసం మచ్చు…పే… ఞాతీ వా పన ఞాతకే’’తి ఏవమ్పి గణ్హ. యస్మా చ న పితా తాయతే పుత్తం, ఞాతీ వా పన ఞాతకే, తస్మా పేక్ఖతంయేవ…పే… నీయతి.

తత్థ అయం యోజనా – పస్సమానానంయేవ ఞాతీనం ‘‘అమ్మ, తాతా’’తిఆదినా నయేన పుథు అనేకప్పకారకం లాలపతంయేవ మచ్చానం ఏకమేకో మచ్చో యథా గో వజ్ఝో ఏవం నీయతి, ఏవం పస్స, ఉపాసక, యావ అతాణో లోకోతి.

౫౮౭. తత్థ యే బుద్ధపచ్చేకబుద్ధాదయో ధితిసమ్పన్నా, తే ‘‘ఏవమబ్భాహతో లోకో మచ్చునా చ జరాయ చ, సో న సక్కా కేనచి పరిత్తాణం కాతు’’న్తి యస్మా జానన్తి, తస్మా ధీరా న సోచన్తి విదిత్వా లోకపరియాయం. ఇమం లోకసభావం ఞత్వా న సోచన్తీతి వుత్తం హోతి.

౫౮౮. త్వం పన యస్స మగ్గం…పే… పరిదేవసి. కిం వుత్తం హోతి? యస్స మాతుకుచ్ఛిం ఆగతస్స ఆగతమగ్గం వా ఇతో చవిత్వా అఞ్ఞత్థ గతస్స గతమగ్గం వా న జానాసి, తస్స ఇమే ఉభో అన్తే అసమ్పస్సం నిరత్థం పరిదేవసి. ధీరా పన తే పస్సన్తా విదిత్వా లోకపరియాయం న సోచన్తీతి.

౫౮౯. ఇదాని ‘‘నిరత్థం పరిదేవసీ’’తి ఏత్థ వుత్తపరిదేవనాయ నిరత్థకభావం సాధేన్తో ‘‘పరిదేవయమానో చే’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఉదబ్బహేతి ఉబ్బహేయ్య ధారేయ్య, అత్తని సఞ్జనేయ్యాతి అత్థో. సమ్మూళ్హో హింసమత్తానన్తి సమ్మూళ్హో హుత్వా అత్తానం బాధేన్తో. కయిరా చే నం విచక్ఖణోతి యది తాదిసో కఞ్చి అత్థం ఉదబ్బహే, విచక్ఖణోపి నం పరిదేవం కరేయ్య.

౫౯౦. న హి రుణ్ణేనాతి ఏత్థాయం యోజనా – న పన కోచి రుణ్ణేన వా సోకేన వా చేతసో సన్తిం పప్పోతి, అపిచ ఖో పన రోదతో సోచతో చ భియ్యో అస్స ఉప్పజ్జతే దుక్ఖం, సరీరఞ్చ దుబ్బణ్ణియాదీహి ఉపహఞ్ఞతీతి.

౫౯౧. న తేన పేతాతి తేన పరిదేవనేన కాలకతా న పాలేన్తి న యాపేన్తి, న తం తేసం ఉపకారాయ హోతి. తస్మా నిరత్థా పరిదేవనాతి.

౫౯౨. న కేవలఞ్చ నిరత్థా, అనత్థమ్పి ఆవహతి. కస్మా? యస్మా సోకమప్పజహం …పే… వసమన్వగూ. తత్థ అనుత్థునన్తోతి అనుసోచన్తో. వసమన్వగూతి వసం గతో.

౫౯౩. ఏవమ్పి నిరత్థకత్తం అనత్థావహత్తఞ్చ సోకస్స దస్సేత్వా ఇదాని సోకవినయత్థం ఓవదన్తో ‘‘అఞ్ఞేపి పస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ గమినేతి గమికే, పరలోకగమనసజ్జే ఠితేతి వుత్తం హోతి. ఫన్దన్తేవిధ పాణినోతి మరణభయేన ఫన్దమానేయేవ ఇధ సత్తే.

౫౯౪. యేన యేనాతి యేనాకారేన మఞ్ఞన్తి ‘‘దీఘాయుకో భవిస్సతి, అరోగో భవిస్సతీ’’తి. తతో తం అఞ్ఞథాయేవ హోతి, సో ఏవం మఞ్ఞితో మరతిపి, రోగీపి హోతి. ఏతాదిసో అయం వినాభావో మఞ్ఞితప్పచ్చనీకేన హోతి, పస్స, ఉపాసక, లోకసభావన్తి ఏవమేత్థ అధిప్పాయయోజనా వేదితబ్బా.

౫౯౬. అరహతో సుత్వాతి ఇమం ఏవరూపం అరహతో ధమ్మదేసనం సుత్వా. నేసో లబ్భా మయా ఇతీతి సో పేతో ‘‘ఇదాని మయా పున జీవతూ’’తి న లబ్భా ఇతి పరిజానన్తో, వినేయ్య పరిదేవితన్తి వుత్తం హోతి.

౫౯౭. కిఞ్చ భియ్యో – ‘‘యథా సరణమాదిత్తం…పే… ధంసయే’’తి. తత్థ ధీరో ధితిసమ్పదాయ, సపఞ్ఞో సాభావికపఞ్ఞాయ, పణ్డితో బాహుసచ్చపఞ్ఞాయ, కుసలో చిన్తకజాతికతాయ వేదితబ్బో. చిన్తామయసుతమయభావనామయపఞ్ఞాహి వా యోజేతబ్బం.

౫౯౮-౯. న కేవలఞ్చ సోకమేవ, పరిదేవం…పే… సల్లమత్తనో. తత్థ పజప్పన్తి తణ్హం. దోమనస్సన్తి చేతసికదుక్ఖం. అబ్బహేతి ఉద్ధరే. సల్లన్తి ఏతమేవ తిప్పకారం దున్నీహరణట్ఠేన అన్తోవిజ్ఝనట్ఠేన చ సల్లం. పుబ్బే వుత్తం సత్తవిధం రాగాదిసల్లం వా. ఏతస్మిఞ్హి అబ్బూళ్హే సల్లే అబ్బూళ్హసల్లో…పే… నిబ్బుతోతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి. తత్థ అసితోతి తణ్హాదిట్ఠీహి అనిస్సితో. పప్పుయ్యాతి పాపుణిత్వా. సేసం ఇధ ఇతో పుబ్బే వుత్తత్తా ఉత్తానత్థమేవ, తస్మా న వణ్ణితం.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ సల్లసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.