౭. సేలసుత్తవణ్ణనా

ఏవం మే సుతన్తి సేలసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? అయమేవ యాస్స నిదానే వుత్తా. అత్థవణ్ణనాక్కమేపి చస్స పుబ్బసదిసం పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. యం పన అపుబ్బం, తం ఉత్తానత్థాని పదాని పరిహరన్తా వణ్ణయిస్సామ. అఙ్గుత్తరాపేసూతి అఙ్గా ఏవ సో జనపదో, గఙ్గాయ పన యా ఉత్తరేన ఆపో, తాసం అవిదూరత్తా ‘‘ఉత్తరాపో’’తిపి వుచ్చతి. కతరగఙ్గాయ ఉత్తరేన యా ఆపోతి? మహామహీగఙ్గాయ.

తత్రాయం తస్సా నదియా ఆవిభావత్థం ఆదితో పభుతి వణ్ణనా – అయం కిర జమ్బుదీపో దససహస్సయోజనపరిమాణో. తత్థ చతుసహస్సయోజనపరిమాణో పదేసో ఉదకేన అజ్ఝోత్థటో ‘‘సముద్దో’’తి సఙ్ఖం గతో. తిసహస్సయోజనపమాణే మనుస్సా వసన్తి. తిసహస్సయోజనపమాణే హిమవా పతిట్ఠితో ఉబ్బేధేన పఞ్చయోజనసతికో చతురాసీతిసహస్సకూటేహి పటిమణ్డితో సమన్తతో సన్దమానపఞ్చసతనదీవిచిత్తో. యత్థ ఆయామవిత్థారేన గమ్భీరతాయ చ పఞ్ఞాసపఞ్ఞాసయోజనా దియడ్ఢయోజనసతపరిమణ్డలా పూరళాససుత్తవణ్ణనాయం వుత్తా అనోతత్తాదయో సత్త మహాసరా పతిట్ఠితా.

తేసు అనోతత్తో సుదస్సనకూటం, చిత్రకూటం, కాళకూటం, గన్ధమాదనకూటం, కేలాసకూటన్తి ఇమేహి పఞ్చహి పబ్బతేహి పరిక్ఖిత్తో. తత్థ సుదస్సనకూటం సువణ్ణమయం ద్వియోజనసతుబ్బేధం అన్తోవఙ్కం కాకముఖసణ్ఠానం తమేవ సరం పటిచ్ఛాదేత్వా ఠితం, చిత్రకూటం సబ్బరతనమయం, కాళకూటం అఞ్జనమయం, గన్ధమాదనకూటం సానుమయం అబ్భన్తరే ముగ్గవణ్ణం నానప్పకారఓసధసఞ్ఛన్నం కాళపక్ఖుపోసథదివసే ఆదిత్తమివ అఙ్గారం జలన్తం తిట్ఠతి, కేలాసకూటం రజతమయం. సబ్బాని సుదస్సనేన సమానుబ్బేధసణ్ఠానాని తమేవ సరం పటిచ్ఛాదేత్వా ఠితాని. సబ్బాని దేవానుభావేన నాగానుభావేన చ వస్సన్తి, నదియో చ తేసు సన్దన్తి. తం సబ్బమ్పి ఉదకం అనోతత్తమేవ పవిసతి. చన్దిమసూరియా దక్ఖిణేన వా ఉత్తరేన వా గచ్ఛన్తా పబ్బతన్తరేన తం ఓభాసేన్తి, ఉజుం గచ్ఛన్తా న ఓభాసేన్తి. తేనేవస్స ‘‘అనోతత్త’’న్తి సఙ్ఖా ఉదపాది.

తత్థ మనోహరసిలాతలాని నిమ్మచ్ఛకచ్ఛపాని ఫలికసదిసనిమ్మలూదకాని నహానతిత్థాని సుప్పటియత్తాని హోన్తి, యేసు బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఖీణాసవా ఇసిగణా చ న్హాయన్తి, దేవయక్ఖాదయో చ ఉయ్యానకీళికం కీళన్తి.

చతూసు చస్స పస్సేసు సీహముఖం, హత్థిముఖం, అస్సముఖం, ఉసభముఖన్తి చత్తారి ముఖాని హోన్తి, యేహి చతస్సో నదియో సన్దన్తి. సీహముఖేన నిక్ఖన్తనదీతీరే సీహా బహుతరా హోన్తి, హత్థిముఖాదీహి హత్థిఅస్సఉసభా. పురత్థిమదిసతో నిక్ఖన్తనదీ అనోతత్తం తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా ఇతరా తిస్సో నదియో అనుపగమ్మ పాచీనహిమవన్తేనేవ అమనుస్సపథం గన్త్వా మహాసముద్దం పవిసతి. పచ్ఛిమదిసతో చ ఉత్తరదిసతో చ నిక్ఖన్తనదియోపి తథేవ పదక్ఖిణం కత్వా పచ్ఛిమహిమవన్తేనేవ ఉత్తరహిమవన్తేనేవ చ అమనుస్సపథం గన్త్వా మహాసముద్దం పవిసన్తి. దక్ఖిణదిసతో నిక్ఖన్తనదీ పన తం తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా దక్ఖిణేన ఉజుకం పాసాణపిట్ఠేనేవ సట్ఠియోజనాని గన్త్వా పబ్బతం పహరిత్వా వుట్ఠాయ పరిణాహేన తిగావుతపమాణా ఉదకధారా హుత్వా ఆకాసేన సట్ఠి యోజనాని గన్త్వా తియగ్గళే నామ పాసాణే పతితా, పాసాణో ఉదకధారావేగేన భిన్నో. తత్ర పఞ్ఞాసయోజనపమాణా తియగ్గళా నామ పోక్ఖరణీ జాతా. పోక్ఖరణియా కూలం భిన్దిత్వా పాసాణం పవిసియ సట్ఠి యోజనాని గతా. తతో ఘనపథవిం భిన్దిత్వా ఉమఙ్గేన సట్ఠి యోజనాని గన్త్వా విఞ్ఝం నామ తిరచ్ఛానపబ్బతం పహరిత్వా హత్థతలే పఞ్చఙ్గులిసదిసా పఞ్చధారా హుత్వా పవత్తతి. సా తిక్ఖత్తుం అనోతత్తం పదక్ఖిణం కత్వా గతట్ఠానే ‘‘ఆవట్టగఙ్గా’’తి వుచ్చతి. ఉజుకం పాసాణపిట్ఠేన సట్ఠి యోజనాని గతట్ఠానే ‘‘కణ్హగఙ్గా’’తి వుచ్చతి. ఆకాసేన సట్ఠి యోజనాని గతట్ఠానే ‘‘ఆకాసగఙ్గా’’తి వుచ్చతి. తియగ్గళపాసాణే పఞ్ఞాసయోజనోకాసే ‘‘తియగ్గళపోక్ఖరణీ’’తి వుచ్చతి. కూలం భిన్దిత్వా పాసాణం పవిసియ సట్ఠి యోజనాని గతట్ఠానే ‘‘బహలగఙ్గా’’తి వుచ్చతి. పథవిం భిన్దిత్వా ఉమఙ్గేన సట్ఠి యోజనాని గతట్ఠానే ‘‘ఉమఙ్గగఙ్గా’’తి వుచ్చతి. విఞ్ఝం నామ తిరచ్ఛానపబ్బతం పహరిత్వా పఞ్చధారా హుత్వా పవత్తట్ఠానే ‘‘గఙ్గా, యమునా, అచిరవతీ, సరభూ, మహీ’’తి పఞ్చధా వుచ్చతి. ఏవమేతా పఞ్చ మహాగఙ్గా హిమవతా సమ్భవన్తి. తాసు యా అయం పఞ్చమీ మహీ నామ, సా ఇధ ‘‘మహామహీగఙ్గా’’తి అధిప్పేతా. తస్సా గఙ్గాయ ఉత్తరేన యా ఆపో, తాసం అవిదూరత్తా సో జనపదో ‘‘అఙ్గుత్తరాపో’’తి వేదితబ్బో. తస్మిం జనపదే అఙ్గుత్తరాపేసు.

చారికం చరమానోతి అద్ధానగమనం కురుమానో. తత్థ భగవతో దువిధా చారికా తురితచారికా, అతురితచారికా చ. తత్థ దూరేపి భబ్బపుగ్గలే దిస్వా సహసా గమనం తురితచారికా. సా మహాకస్సపపచ్చుగ్గమనాదీసు దట్ఠబ్బా. తం పచ్చుగ్గచ్ఛన్తో హి భగవా ముహుత్తేనేవ తిగావుతం అగమాసి, ఆళవకదమనత్థం తింసయోజనం, తథా అఙ్గులిమాలస్సత్థాయ. పుక్కుసాతిస్స పన పఞ్చత్తాలీసయోజనం, మహాకప్పినస్స వీసయోజనసతం, ధనియస్సత్థాయ సత్తయోజనసతం అద్ధానం అగమాసి. అయం తురితచారికా నామ. గామనిగమనగరపటిపాటియా పన పిణ్డపాతచరియాదీహి లోకం అనుగ్గణ్హన్తస్స గమనం అతురితచారికా నామ. అయం ఇధ అధిప్పేతా. ఏవం చారికం చరమానో. మహతాతి సఙ్ఖ్యామహతా గుణమహతా చ. భిక్ఖుసఙ్ఘేనాతి సమణగణేన. అడ్ఢతేళసేహీతి అడ్ఢేన తేళసహి, ద్వాదసహి సతేహి పఞ్ఞాసాయ చ భిక్ఖూహి సద్ధిన్తి వుత్తం హోతి. యేన…పే… తదవసరీతి ఆపణబహులతాయ సో నిగమో ‘‘ఆపణో’’ త్వేవ నామం లభి. తస్మిం కిర వీసతిఆపణముఖసహస్సాని విభత్తాని అహేసుం. యేన దిసాభాగేన మగ్గేన వా సో అఙ్గుత్తరాపానం రట్ఠస్స నిగమో ఓసరితబ్బో, తేన అవసరి తదవసరి అగమాసి, తం నిగమం అనుపాపుణీతి వుత్తం హోతి.

కేణియో జటిలోతి కేణియోతి నామేన, జటిలోతి తాపసో. సో కిర బ్రాహ్మణమహాసాలో, ధనరక్ఖణత్థాయ పన తాపసపబ్బజ్జం సమాదాయ రఞ్ఞో పణ్ణాకారం దత్వా భూమిభాగం గహేత్వా తత్థ అస్సమం కారేత్వా వసతి కులసహస్సస్స నిస్సయో హుత్వా. అస్సమేపి చస్స ఏకో తాలరుక్ఖో దివసే దివసే ఏకం సువణ్ణఫలం ముఞ్చతీతి వదన్తి. సో దివా కాసాయాని ధారేతి జటా చ బన్ధతి, రత్తిం యథాసుఖం పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేతి. సక్యపుత్తోతి ఉచ్చాకులపరిదీపనం. సక్యకులా పబ్బజితోతి సద్ధాయ పబ్బజితభావపరిదీపనం, కేనచి పారిజుఞ్ఞేన అనభిభూతో అపరిక్ఖీణంయేవ తం కులం పహాయ సద్ధాయ పబ్బజితోతి వుత్తం హోతి. తం ఖో పనాతి ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే ఉపయోగవచనం, తస్స ఖో పన భోతో గోతమస్సాతి అత్థో. కల్యాణోతి కల్యాణగుణసమన్నాగతో, సేట్ఠోతి వుత్తం హోతి. కిత్తిసద్దోతి కిత్తియేవ థుతిఘోసో వా.

ఇతిపి సో భగవాతి ఆదిమ్హి పన అయం తావ యోజనా – సో భగవా ఇతిపి అరహం, ఇతిపి సమ్మాసమ్బుద్ధో…పే… ఇతిపి భగవాతి, ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేనాతి వుత్తం హోతి. తత్థ ఆరకత్తా, అరీనం అరానఞ్చ హతత్తా పచ్చయాదీనం అరహత్తా, పాపకరణే రహాభావాతి ఇమేహి తావ కారణేహి సో భగవా అరహన్తి వేదితబ్బో. ఆరకా హి సో సబ్బకిలేసేహి మగ్గేన సవాసనానం కిలేసానం విద్ధంసితత్తాతి ఆరకత్తా అరహం. తే చానేన కిలేసారయో మగ్గేన హతాతి అరీనం హతత్తాపి అరహం. యఞ్చేతం అవిజ్జాభవతణ్హామయనాభి, పుఞ్ఞాదిఅభిసఙ్ఖారానం జరామరణనేమి, ఆసవసముదయమయేన అక్ఖేన విజ్ఝిత్వా తిభవరథే సమాయోజితం అనాదికాలపవత్తం సంసారచక్కం. తస్సానేన బోధిమణ్డే వీరియపాదేహి సీలపథవియం పతిట్ఠాయ సద్ధాహత్థేన కమ్మక్ఖయకరఞాణఫరసుం గహేత్వా సబ్బే అరా హతాతి అరానం హతత్తాతిపి అరహం. అగ్గదక్ఖిణేయ్యత్తా చ చీవరాదిపచ్చయే సక్కారగరుకారాదీని చ అరహతీతి పచ్చయాదీనం అరహత్తాపి అరహం. యథా చ లోకే కేచి పణ్డితమానినో బాలా అసిలోకభయేన రహో పాపం కరోన్తి, ఏవం నాయం కదాచి కరోతీతి పాపకరణే రహాభావతోపి అరహం. హోతి చేత్థ –

‘‘ఆరకత్తా హతత్తా చ, కిలేసారీన సో ముని;

హతసంసారచక్కారో, పచ్చయాదీన చారహో;

న రహో కరోతి పాపాని, అరహం తేన పవుచ్చతీ’’తి.

సమ్మా సామఞ్చ సచ్చానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధో. అతిసయవిసుద్ధాహి విజ్జాహి అబ్భుత్తమేన చరణేన చ సమన్నాగతత్తా విజ్జాచరణసమ్పన్నో. సోభనగమనత్తా సున్దరం ఠానం గతత్తా సుట్ఠు గతత్తా సమ్మా గదత్తా చ సుగతో. సబ్బథాపి విదితలోకత్తా లోకవిదూ. సో హి భగవా సభావతో సముదయతో నిరోధతో నిరోధూపాయతోతి సబ్బథా ఖన్ధాయతనాదిభేదం సఙ్ఖారలోకం అవేది, ‘‘ఏకో లోకో సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా. ద్వే లోకా నామఞ్చ రూపఞ్చ. తయో లోకా తిస్సో వేదనా. చత్తారో లోకా చత్తారో ఆహారా. పఞ్చ లోకా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. ఛ లోకా ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని. సత్త లోకా సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియో. అట్ఠ లోకా అట్ఠ లోకధమ్మా. నవ లోకా నవ సత్తావాసా. దస లోకా దసాయతనాని. ద్వాదస లోకా ద్వాదసాయతనాని. అట్ఠారస లోకా అట్ఠారస ధాతుయో’’తి (పటి. మ. ౧.౧౧౨) ఏవం సబ్బథా సఙ్ఖారలోకం అవేది. సత్తానం ఆసయం జానాతి, అనుసయం జానాతి, చరితం జానాతి, అధిముత్తిం జానాతి, అప్పరజక్ఖే మహారజక్ఖే తిక్ఖిన్ద్రియే ముదిన్ద్రియే స్వాకారే ద్వాకారే సువిఞ్ఞాపయే దువిఞ్ఞాపయే భబ్బే అభబ్బే సత్తే జానాతీతి సబ్బథా సత్తలోకం అవేది. తథా ఏకం చక్కవాళం ఆయామతో విత్థారతో చ యోజనానం ద్వాదస సతసహస్సాని తీణి సహస్సాని అడ్ఢపఞ్చమాని చ సతాని, పరిక్ఖేపతో ఛత్తింస సతసహస్సాని దస సహస్సాని అడ్ఢుడ్ఢాని చ సతాని.

తత్థ –

దువే సతసహస్సాని, చత్తారి నహుతాని చ;

ఏత్తకం బహలత్తేన, సఙ్ఖాతాయం వసున్ధరా.

చత్తారి సతసహస్సాని, అట్ఠేవ నహుతాని చ;

ఏత్తకం బహలత్తేన, జలం వాతే పతిట్ఠితం.

నవ సతసహస్సాని, మాలుతో నభముగ్గతో;

సట్ఠి చేవ సహస్సాని, ఏసా లోకస్స సణ్ఠితి’’.

ఏవం సణ్ఠితే చేత్థ యోజనానం –

చతురాసీతి సహస్సాని, అజ్ఝోగాళ్హో మహణ్ణవే;

అచ్చుగ్గతో తావదేవ, సినేరు పబ్బతుత్తమో.

తతో ఉపడ్ఢుపడ్ఢేన, పమాణేన యథాక్కమం;

అజ్ఝోగాళ్హుగ్గతా దిబ్బా, నానారతనచిత్తితా.

యుగన్ధరో ఈసధరో, కరవీకో సుదస్సనో;

నేమిన్ధరో వినతకో, అస్సకణ్ణో గిరి బ్రహా.

ఏతే సత్త మహాసేలా, సినేరుస్స సమన్తతో;

మహారాజానమావాసా, దేవయక్ఖనిసేవితా.

యోజనానం సతానుచ్చో, హిమవా పఞ్చ పబ్బతో;

యోజనానం సహస్సాని, తీణి ఆయతవిత్థతో.

చతురాసీతిసహస్సేహి, కూటేహి పటిమణ్డితో;

తిపఞ్చయోజనక్ఖన్ధ-పరిక్ఖేపా నగవ్హయా.

పఞ్ఞాసయోజనక్ఖన్ధ-సాఖాయామా సమన్తతో;

సత్తయోజనవిత్థిణ్ణా, తావదేవ చ ఉగ్గతా.

జమ్బూ యస్సానుభావేన, జమ్బుదీపో పకాసితో;

ద్వే అసీతిసహస్సాని, అజ్ఝోగాళ్హో మహణ్ణవే.

అచ్చుగ్గతో తావదేవ, చక్కవాళసిలుచ్చయో;

పరిక్ఖిపిత్వా తం సబ్బం, చక్కవాళమయం ఠితో’’.

తత్థ చన్దమణ్డలం ఏకూనపఞ్ఞాసయోజనం, సూరియమణ్డలం పఞ్ఞాసయోజనం, తావతింసభవనం దససహస్సయోజనం, తథా అసురభవనం అవీచిమహానిరయో జమ్బుదీపో చ. అపరగోయానం సత్తసహస్సయోజనం, తథా పుబ్బవిదేహో, ఉత్తరకురు అట్ఠసహస్సయోజనో. ఏకమేకో చేత్థ మహాదీపో పఞ్చసతపఞ్చసతపరిత్తదీపపరివారో. తం సబ్బమ్పి ఏకం చక్కవాళం ఏకా లోకధాతు. చక్కవాళన్తరేసు లోకన్తరికనిరయా. ఏవం అనన్తాని చక్కవాళాని అనన్తా లోకధాతుయో, అనన్తేన బుద్ధఞాణేన అఞ్ఞాసీతి సబ్బథా ఓకాసలోకం అవేది. ఏవం సో భగవా సబ్బథా. విదితలోకత్తా లోకవిదూతి వేదితబ్బో.

అత్తనో పన గుణేహి విసిట్ఠతరస్స కస్సచి అభావా అనుత్తరో. విచిత్తేహి వినయనూపాయేహి పురిసదమ్మే సారేతీతి పురిసదమ్మసారథి. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి యథారహం అనుసాసతి నిత్థారేతి చాతి సత్థా. దేవమనుస్సగ్గహణం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన భబ్బపుగ్గలపరిగ్గహవసేన చ కతం, నాగాదికేపి పన ఏస లోకియత్థేన అనుసాసతి. యదత్థి నేయ్యం నామ, సబ్బస్స బుద్ధత్తా విమోక్ఖన్తికఞాణవసేన బుద్ధో. యతో పన సో –

‘‘భగ్యవా భగ్గవా యుత్తో, భగేహి చ విభత్తవా;

భత్తవా వన్తగమనో, భవేసు భగవా తతో’’తి.

అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేతాని పదాని విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౪-౧౨౫) వుత్తాని.

సో ఇమం లోకన్తి సో భగవా ఇమం లోకం. ఇదాని వత్తబ్బం నిదస్సేతి. సదేవకన్తిఆదీని కసిభారద్వాజఆళవకసుత్తేసు వుత్తనయానేవ. సయన్తి సామం అపరనేయ్యో హుత్వా. అభిఞ్ఞాతి అభిఞ్ఞాయ. సచ్ఛికత్వాతి పచ్చక్ఖం కత్వా. పవేదేతీతి బోధేతి ఞాపేతి పకాసేతి. సో ధమ్మం దేసేతి…పే… పరియోసానకల్యాణన్తి సో భగవా సత్తేసు కారుఞ్ఞతం పటిచ్చ అనుత్తరం వివేకసుఖం హిత్వాపి ధమ్మం దేసేతి. తఞ్చ ఖో అప్పం వా బహుం వా దేసేన్తో ఆదికల్యాణాదిప్పకారమేవ దేసేతి. కథం? ఏకగాథాపి హి సమన్తభద్దకత్తా ధమ్మస్స పఠమపాదేన ఆదికల్యాణా, దుతియతతియపాదేహి మజ్ఝేకల్యాణా, పచ్ఛిమపాదేన పరియోసానకల్యాణా. ఏకానుసన్ధికం సుత్తం నిదానేన ఆదికల్యాణం, నిగమనేన పరియోసానకల్యాణం, సేసేన మజ్ఝేకల్యాణం. నానానుసన్ధికం పఠమానుసన్ధినా ఆదికల్యాణం, పచ్ఛిమేన పరియోసానకల్యాణం, సేసేహి మజ్ఝేకల్యాణం. సకలోపి సాసనధమ్మో అత్తనో అత్థభూతేన సీలేన ఆదికల్యాణో, సమథవిపస్సనామగ్గఫలేహి మజ్ఝేకల్యాణో, నిబ్బానేన పరియోసానకల్యాణో. సీలసమాధీహి వా ఆదికల్యాణో, విపస్సనామగ్గేహి మజ్ఝేకల్యాణో, ఫలనిబ్బానేహి పరియోసానకల్యాణో. బుద్ధసుబోధితాయ వా ఆదికల్యాణో, ధమ్మసుధమ్మతాయ మజ్ఝేకల్యాణో, సఙ్ఘసుప్పటిపత్తియా పరియోసానకల్యాణో. తం సుత్వా తథత్తాయ పటిపన్నేన అధిగన్తబ్బాయ అభిసమ్బోధియా వా ఆదికల్యాణో, పచ్చేకబోధియా మజ్ఝేకల్యాణో, సావకబోధియా పరియోసానకల్యాణో. సుయ్యమానో చేస నీవరణాదివిక్ఖమ్భనతో సవనేనపి కల్యాణమేవ ఆవహతీతి ఆదికల్యాణో, పటిపజ్జమానో సమథవిపస్సనాసుఖావహనతో పటిపత్తియాపి కల్యాణమేవ ఆవహతీతి మజ్ఝేకల్యాణో, తథా పటిపన్నో చ పటిపత్తిఫలే నిట్ఠితే తాదిభావావహనతో పటిపత్తిఫలేనపి కల్యాణమేవ ఆవహతీతి పరియోసానకల్యాణో. నాథప్పభవత్తా చ పభవసుద్ధియా ఆదికల్యాణో, అత్థసుద్ధియా మజ్ఝేకల్యాణో, కిచ్చసుద్ధియా పరియోసానకల్యాణో. యతో అప్పం వా బహుం వా దేసేన్తో ఆదికల్యాణాదిప్పకారమేవ దేసేతీతి వేదితబ్బో.

సాత్థం సబ్యఞ్జనన్తి ఏవమాదీసు పన యస్మా ఇమం ధమ్మం దేసేన్తో సాసనబ్రహ్మచరియం మగ్గబ్రహ్మచరియఞ్చ పకాసేతి, నానానయేహి దీపేతి, తఞ్చ యథాసమ్భవం అత్థసమ్పత్తియా సాత్థం, బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనం. సఙ్కాసనపకాసనవివరణవిభజనఉత్తానీకరణపఞ్ఞత్తిఅత్థపదసమాయోగతో సాత్థం, అక్ఖరపదబ్యఞ్జనాకారనిరుత్తినిద్దేససమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనం. అత్థగమ్భీరతాపటివేధగమ్భీరతాహి సాత్థం, ధమ్మగమ్భీరతాదేసనాగమ్భీరతాహి సబ్యఞ్జనం. అత్థపటిభానపటిసమ్భిదావిసయతో సాత్థం, ధమ్మనిరుత్తిపటిసమ్భిదావిసయతో సబ్యఞ్జనం. పణ్డితవేదనీయతో సరిక్ఖకజనప్పసాదకన్తి సాత్థం, సద్ధేయ్యతో లోకియజనప్పసాదకన్తి సబ్యఞ్జనం. గమ్భీరాధిప్పాయతో సాత్థం, ఉత్తానపదతో సబ్యఞ్జనం. ఉపనేతబ్బస్సాభావతో సకలపరిపుణ్ణభావేన కేవలపరిపుణ్ణం, అపనేతబ్బస్స అభావతో నిద్దోసభావేన పరిసుద్ధం. సిక్ఖత్తయపరిగ్గహితత్తా బ్రహ్మభూతేహి సేట్ఠేహి చరితబ్బతో తేసఞ్చ చరియభావతో బ్రహ్మచరియం. తస్మా ‘‘సాత్థం సబ్యఞ్జనం…పే… బ్రహ్మచరియం పకాసేతీ’’తి వుచ్చతి.

అపిచ యస్మా సనిదానం సఉప్పత్తికఞ్చ దేసేన్తో ఆదికల్యాణం దేసేతి, వినేయ్యానం అనురూపతో అత్థస్స అవిపరీతతాయ హేతుదాహరణయోగతో చ మజ్ఝేకల్యాణం, సోతూనం సద్ధాపటిలాభేన నిగమనేన చ పరియోసానకల్యాణం. ఏవం దేసేన్తో చ బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. తఞ్చ పటిపత్తియా అధిగమబ్యత్తితో సాత్థం, పరియత్తియా ఆగమబ్యత్తితో సబ్యఞ్జనం, సీలాదిపఞ్చధమ్మక్ఖన్ధయుత్తతో కేవలపరిపుణ్ణం, నిరుపక్కిలేసతో నిత్థరణత్థాయ పవత్తితో లోకామిసనిరపేక్ఖతో చ పరిసుద్ధం, సేట్ఠట్ఠేన బ్రహ్మభూతానం బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకానం చరియతో బ్రహ్మచరియన్తి వుచ్చతి, తస్మాపి ‘‘సో ధమ్మం దేసేతి…పే… బ్రహ్మచరియం పకాసేతీ’’తి వుచ్చతి.

సాధు ఖో పనాతి సున్దరం ఖో పన, అత్థావహం సుఖావహన్తి వుత్తం హోతి. ధమ్మియా కథాయాతి పానకానిసంసపటిసంయుత్తాయ. అయఞ్హి కేణియో సాయన్హసమయే భగవతో ఆగమనం అస్సోసి. ‘‘తుచ్ఛహత్థో భగవన్తం దస్సనాయ గన్తుం లజ్జమానో వికాలభోజనా విరతానమ్పి పానకం కప్పతీ’’తి చిన్తేత్వా పఞ్చహి కాజసతేహి సుసఙ్ఖతం బదరపానం గాహాపేత్వా అగమాసి. యథాహ భేసజ్జక్ఖన్ధకే ‘‘అథ ఖో కేణియస్స జటిలస్స ఏతదహోసి, కిం ను ఖో అహం సమణస్స గోతమస్స హరాపేయ్య’’న్తి (మహావ. ౩౦౦) సబ్బం వేదితబ్బం. తతో నం భగవా యథా సేక్ఖసుత్తే (మ. ని. ౨.౨౨ ఆదయో) సాకియే ఆవసథానిసంసపటిసంయుత్తాయ కథాయ, గోసిఙ్గసాలవనే (మ. ని. ౧.౩౨౫ ఆదయో) తయో కులపుత్తే సామగ్గిరసానిసంసపటిసంయుత్తాయ, రథవినీతే (మ. ని. ౧.౨౫౨ ఆదయో) జాతిభూమకే భిక్ఖూ దసకథావత్థుపటిసంయుత్తాయ, ఏవం తఙ్ఖణానురూపాయ పానకానిసంసపటిసంయుత్తాయ కథాయ పానకదానానిసంసం సన్దస్సేసి, తథారూపానం పుఞ్ఞానం పునపి కత్తబ్బతాయ నియోజేన్తో సమాదపేసి, అబ్భుస్సాహం జనేన్తో సముత్తేజేసి, సన్దిట్ఠికసమ్పరాయికేన ఫలవిసేసేన పహంసేన్తో సమ్పహంసేసి. తేనాహ ‘‘ధమ్మియా కథాయ…పే… సమ్పహంసేసీ’’తి. సో భియ్యోసోమత్తాయ భగవతి పసన్నో భగవన్తం నిమన్తేసి, భగవా చస్స తిక్ఖత్తుం పటిక్ఖిపిత్వా అధివాసేసి. తేనాహ ‘‘అథ ఖో కేణియో జటిలో…పే… అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేనా’’తి.

కిమత్థం పన పటిక్ఖిపి భగవాతి? పునప్పునం యాచనాయ చస్స పుఞ్ఞవుడ్ఢి భవిస్సతి, బహుతరఞ్చ పటియాదేస్సతి, తతో అడ్ఢతేలసానం భిక్ఖుసతానం పటియత్తం అడ్ఢసోళసన్నం పాపుణిస్సతీతి. కుతో అపరాని తీణి సతానీతి చే? అప్పటియత్తేయేవ హి భత్తే సేలో బ్రాహ్మణో తీహి మాణవకసతేహి సద్ధిం పబ్బజిస్సతి, తం దిస్వా భగవా ఏవమాహాతి. మిత్తామచ్చేతి మిత్తే చ కమ్మకరే చ. ఞాతిసాలోహితేతి సమానలోహితే ఏకయోనిసమ్బన్ధే పుత్తధీతాదయో అవసేసబన్ధవే చ. యేనాతి యస్మా. మేతి మయ్హం. కాయవేయ్యావటికన్తి కాయేన వేయ్యావచ్చం. మణ్డలమాళం పటియాదేతీతి సేతవితానమణ్డపం కరోతి.

తిణ్ణం వేదానన్తి ఇరుబ్బేదయజుబ్బేదసామవేదానం. సహ నిఘణ్డునా చ కేటుభేన చ సనిఘణ్డుకేటుభానం. నిఘణ్డూతి నామనిఘణ్డురుక్ఖాదీనం వేవచనప్పకాసకం సత్థం. కేటుభన్తి కిరియాకప్పవికప్పో కవీనం ఉపకారాయ సత్థం. సహ అక్ఖరప్పభేదేన సాక్ఖరప్పభేదానం. అక్ఖరప్పభేదోతి సిక్ఖా చ నిరుత్తి చ. ఇతిహాసపఞ్చమానన్తి అథబ్బనవేదం చతుత్థం కత్వా ‘‘ఇతిహ ఆస ఇతిహ ఆసా’’తి ఈదిసవచనపటిసంయుత్తో పురాణకథాసఙ్ఖాతో ఇతిహాసో పఞ్చమో ఏతేసన్తి ఇతిహాసపఞ్చమా. తేసం ఇతిహాసపఞ్చమానం. పదం తదవసేసఞ్చ బ్యాకరణం అజ్ఝేతి వేదేతి చాతి పదకో వేయ్యాకరణో. లోకాయతే వితణ్డవాదసత్థే మహాపురిసలక్ఖణాధికారే చ ద్వాదససహస్సే మహాపురిసలక్ఖణసత్థే అనూనో పరిపూరకారీతి లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు అనవయో, అవయో న హోతీతి వుత్తం హోతి. అవయో నామ యో తాని అత్థతో చ గన్థతో చ సన్ధారేతుం న సక్కోతి.

జఙ్ఘాయ హితం విహారం జఙ్ఘావిహారం, చిరాసనాదిజనితం పరిస్సమం వినోదేతుం జఙ్ఘాపసారణత్థం అదీఘచారికన్తి వుత్తం హోతి. అనుచఙ్కమమానోతి చఙ్కమమానో ఏవ. అనువిచరమానోతి ఇతో చితో చ చరమానో. కేణియస్స జటిలస్స అస్సమోతి కేణియస్స అస్సమం నివేసనం. ఆవాహోతి కఞ్ఞాగహణం. వివాహోతి కఞ్ఞాదానం. మహాయఞ్ఞోతి మహాయజనం. మాగధోతి మగధానం ఇస్సరో. మహతియా సేనాయ సమన్నాగతత్తా సేనియో. బిమ్బీతి సువణ్ణం, తస్మా సారసువణ్ణసదిసవణ్ణతాయ బిమ్బిసారో. సో మే నిమన్తితోతి సో మయా నిమన్తితో.

అథ బ్రాహ్మణో పుబ్బే కతాధికారత్తా బుద్ధసద్దం సుత్వావ అమతేనేవాభిసిత్తో విమ్హయరూపత్తా ఆహ – ‘‘బుద్ధోతి, భో కేణియ, వదేసీ’’తి. ఇతరో యథాభూతం ఆచిక్ఖన్తో ఆహ – ‘‘బుద్ధోతి, భో సేల, వదామీ’’తి. తతో నం పునపి దళ్హీకరణత్థం పుచ్ఛి, ఇతరోపి తథేవ ఆరోచేసి. అథ కప్పసతసహస్సేహిపి బుద్ధసద్దస్స దుల్లభభావం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘ఘోసోపి ఖో ఏసో దుల్లభో లోకస్మిం యదిదం బుద్ధో’’తి. తత్థ యదిదన్తి నిపాతో, యో ఏసోతి వుత్తం హోతి.

అథ బ్రాహ్మణో బుద్ధసద్దం సుత్వా ‘‘కిం ను ఖో సో సచ్చమేవ బుద్ధో, ఉదాహు నామమత్తమేవస్స బుద్ధో’’తి వీమంసితుకామో చిన్తేసి, అభాసి ఏవ వా ‘‘ఆగతాని ఖో పన…పే… వివట్టచ్ఛదో’’తి. తత్థ ‘‘మన్తేసూ’’తి వేదేసు. ‘‘తథాగతో కిర ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి పటికచ్చేవ సుద్ధావాసదేవా బ్రాహ్మణవేసేన లక్ఖణాని పక్ఖిపిత్వా వేదే వాచేన్తి ‘‘తదనుసారేన మహేసక్ఖా సత్తా తథాగతం జానిస్సన్తీ’’తి. తేన పుబ్బే వేదేసు మహాపురిసలక్ఖణాని ఆగచ్ఛన్తి. పరినిబ్బుతే పన తథాగతే కమేన అన్తరధాయన్తి, తేన ఏతరహి నత్థి. మహాపురిసస్సాతి పణిధిసమాదానఞాణసమాదానకరుణాదిగుణమహతో పురిసస్స. ద్వేవ గతియోతి ద్వే ఏవ నిట్ఠా. కామఞ్చాయం గతిసద్దో ‘‘పఞ్చ ఖో ఇమా, సారిపుత్త, గతియో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౫౩) భవభేదే, ‘‘గతీ మిగానం పవన’’న్తిఆదీసు (పరి. ౩౩౯) నివాసట్ఠానే, ‘‘ఏవం అధిమత్తగతిమన్తో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౬౧) పఞ్ఞాయం, ‘‘గతిగత’’న్తిఆదీసు (చూళవ. ౨౦౪) విసటభావే వత్తతి, ఇధ పన నిట్ఠాయం వేదితబ్బో. తత్థ కిఞ్చాపి యేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతో రాజా హోతి చక్కవత్తి, న తేహి ఏవ బుద్ధో. జాతిసామఞ్ఞతో పన తానియేవ తానీతి వుచ్చన్తి. తస్మా వుత్తం ‘‘యేహి సమన్నాగతస్సా’’తి.

సచే అగారం అజ్ఝావసతీతి యది అగారే వసతి. రాజా హోతి చక్కవత్తీతి చతూహి అచ్ఛరియధమ్మేహి సఙ్గహవత్థూహి చ లోకం రఞ్జనతో రాజా. చక్కరతనం వత్తేతి, చతూహి సమ్పత్తిచక్కేహి, వత్తతి, తేహి చ పరం వత్తేతి, పరహితాయ చ ఇరియాపథచక్కానం వత్తో ఏతస్మిం అత్థీతి చక్కవత్తి. ఏత్థ చ రాజాతి సామఞ్ఞం, చక్కవత్తీతి విసేసనం. ధమ్మేన చరతీతి ధమ్మికో, ఞాయేన సమేన వత్తతీతి అత్థో. ధమ్మేన రజ్జం లభిత్వా రాజా జాతోతి ధమ్మరాజా. పరహితధమ్మకరణేన వా ధమ్మికో, అత్తహితధమ్మకరణేన ధమ్మరాజా. చతురన్తాయ ఇస్సరోతి చాతురన్తో, చతుసముద్దన్తాయ చత్తుబ్బిధదీపవిభూసితాయ చ పథవియా ఇస్సరోతి అత్థో. అజ్ఝత్తం కోధాదిపచ్చత్థికే బహిద్ధా చ సబ్బరాజానో విజేసీతి విజితావీ. జనపదత్థావరియప్పత్తోతి జనపదే ధువభావం థావరభావం పత్తో, న సక్కా కేనచి చాలేతుం, జనపదో వా తమ్హి థావరియప్పత్తో అనుస్సుక్కో సకమ్మనిరతో అచలో అసమ్పవేధీతిపి జనపదత్థావరియప్పత్తో.

సేయ్యథిదన్తి నిపాతో, తస్స ఏతాని కతమానీతి అత్థో. చక్కరతనం…పే… పరిణాయకరతనమేవ సత్తమన్తి తాని సబ్బప్పకారతో రతనసుత్తవణ్ణనాయం వుత్తాని. తేసు అయం చక్కవత్తిరాజా చక్కరతనేన అజితం జినాతి, హత్థిఅస్సరతనేహి విజితే యథాసుఖమనువిచరతి, పరిణాయకరతనేన విజితమనురక్ఖతి, సేసేహి ఉపభోగసుఖమనుభవతి. పఠమేన చస్స ఉస్సాహసత్తియోగో, హత్థిఅస్సగహపతిరతనేహి పభుసత్తియోగో, పరిణాయకరతనేన మన్తసత్తియోగో సుపరిపుణ్ణో హోతి, ఇత్థిమణిరతనేహి చ తివిధసత్తియోగఫలం. సో ఇత్థిమణిరతనేహి భోగసుఖమనుభోతి, సేసేహి ఇస్సరియసుఖం. విసేసతో చస్స పురిమాని తీణి అదోసకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేన సమ్పజ్జన్తి, మజ్ఝిమాని అలోభకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేన, పచ్ఛిమమేకం అమోహకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేనాతి వేదితబ్బం.

పరోసహస్సన్తి అతిరేకసహస్సం. సూరాతి అభీరుకజాతికా. వీరఙ్గరూపాతి దేవపుత్తసదిసకాయా, ఏవం తావేకే. అయం పనేత్థ సభావో వీరాతి ఉత్తమసూరా వుచ్చన్తి, వీరానం అఙ్గం వీరఙ్గం, వీరకారణం వీరియన్తి వుత్తం హోతి. వీరఙ్గం రూపం ఏతేసన్తి వీరఙ్గరూపా, వీరియమయసరీరా వియాతి వుత్తం హోతి. పరసేనప్పమద్దనాతి సచే పటిముఖం తిట్ఠేయ్య పరసేనా, తం పమద్దితుం సమత్థాతి అధిప్పాయో. ధమ్మేనాతి ‘‘పాణో న హన్తబ్బో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౨౪౪; మ. ని. ౩.౨౫౭) పఞ్చసీలధమ్మేన. అరహం హోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే వివట్టచ్ఛదోతి ఏత్థ రాగదోసమోహమానదిట్ఠిఅవిజ్జాదుచ్చరితఛదనేహి సత్తహి పటిచ్ఛన్నే కిలేసన్ధకారే లోకే తం ఛదనం వివట్టేత్వా సమన్తతో సఞ్జాతాలోకో హుత్వా ఠితోతి వివట్టచ్ఛదో. తత్థ పఠమేన పదేన పూజారహతా, దుతియేన తస్సా హేతు యస్మా సమ్మాసమ్బుద్ధోతి. తతియేన బుద్ధత్తహేతు వివట్టచ్ఛదతా వుత్తాతి వేదితబ్బా. అథ వా వివట్టో చ విచ్ఛదో చాతి వివట్టచ్ఛదో, వట్టరహితో ఛదనరహితో చాతి వుత్తం హోతి. తేన అరహం వట్టాభావేన సమ్మాసమ్బుద్ధో ఛదనాభావేనాతి ఏవం పురిమపదద్వయస్సేవ హేతుద్వయం వుత్తం హోతి. దుతియేన వేసారజ్జేన చేత్థ పురిమసిద్ధి, పఠమేన దుతియసిద్ధి, తతియచతుత్థేహి తతియసిద్ధి హోతి. పురిమఞ్చ ధమ్మచక్ఖుం, దుతియం బుద్ధచక్ఖుం, తతియం సమన్తచక్ఖుం సాధేతీతి వేదితబ్బం.

ఇదాని భగవతో సన్తికం గన్తుకామో ఆహ – ‘‘కహం పన భో…పే… సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి. ఏవం వుత్తేతిఆదీసు యేనేసాతి యేన దిసాభాగేన ఏసా. నీలవనరాజీతి నీలవణ్ణరుక్ఖపన్తి. వనం కిర మేఘపన్తిసదిసం. యత్థ భగవా తదా విహాసి, తం నిద్దిసన్తో ఆహ – ‘‘యేనేసా భో, సేల, నీలవనరాజీ’’తి. తత్థ ‘‘సో విహరతీ’’తి అయం పనేత్థ పాఠసేసో, భుమ్మత్థే వా కరణవచనం. పదే పదన్తి పదసమీపే పదం. తేన తురితగమనం పటిసేధేతి. దురాసదా హీతి కారణం ఆహ, యస్మా తే దురాసదా, తస్మా ఏవం భోన్తో ఆగచ్ఛన్తూతి. కిం పన కారణా దురాసదాతి చే? సీహావ ఏకచరా. యథా హి సీహా సహాయకిచ్చాభావతో ఏకచరా, ఏవం తేపి వివేకకామతాయ. ‘‘యదా చాహ’’న్తిఆదినా పన తే మాణవకే ఉపచారం సిక్ఖాపేతి. తత్థ మా ఓపాతేథాతి మా పవేసేథ, మా కథేథాతి వుత్తం హోతి. ఆగమేన్తూతి పటిమానేన్తు, యావ కథా పరియోసానం గచ్ఛతి, తావ తుణ్హీ భవన్తూతి అత్థో.

సమన్నేసీతి గవేసి. యేభుయ్యేనాతి బహుకాని అద్దస, అప్పకాని నాద్దస. తతో యాని న అద్దస, తాని దీపేన్తో ఆహ ‘‘ఠపేత్వా ద్వే’’తి. కఙ్ఖతీతి కఙ్ఖం ఉప్పాదేతి పత్థనం ‘‘అహో వత పస్సేయ్య’’న్తి. విచికిచ్ఛతీతి తతో తతో తాని విచినన్తో కిచ్ఛతి న సక్కోతి దట్ఠుం. నాధిముచ్చతీతి తాయ విచికిచ్ఛాయ సన్నిట్ఠానం న గచ్ఛతి. న సమ్పసీదతీతి తతో ‘‘పరిపుణ్ణలక్ఖణో అయ’’న్తి భగవతి పసాదం నాపజ్జతి. కఙ్ఖాయ వా సుదుబ్బలవిమతి వుత్తా, విచికిచ్ఛాయ మజ్ఝిమా, అనధిముచ్చనతాయ బలవతీ, అసమ్పసాదేన తేహి తీహి ధమ్మేహి చిత్తస్స కాలుస్సియభావో.

కోసోహితేతి వత్థికోసేన పటిచ్ఛన్నే. వత్థగుయ్హేతి అఙ్గజాతే. భగవతో హి వరవారణస్సేవ కోసోహితం వత్థగుయ్హం సువణ్ణవణ్ణం పదుమగబ్భసమానం. తం సో వత్థపటిచ్ఛన్నత్తా అపస్సన్తో అన్తోముఖగతాయ చ జివ్హాయ పహూతభావం అసల్లక్ఖేన్తో తేసు ద్వీసు లక్ఖణేసు కఙ్ఖీ అహోసి విచికిచ్ఛీ. తథారూపన్తి కథం రూపం? కిమేత్థ అమ్హేహి వత్తబ్బం, వుత్తమేతం నాగసేనత్థేరేనేవ మిలిన్దరఞ్ఞా పుట్ఠేన (మి. ప. ౪.౩.౩) –

‘‘దుక్కరం, భన్తే నాగసేన, భగవతా కతన్తి. కిం, మహారాజాతి? మహాజనేన హిరికరణోకాసం బ్రహ్మాయుబ్రాహ్మణస్స చ అన్తేవాసిఉత్తరస్స చ బావరిస్స అన్తేవాసీనం సోళసన్నం బ్రాహ్మణానఞ్చ సేలస్స బ్రాహ్మణస్స అన్తేవాసీనం తిసతమాణవానఞ్చ దస్సేసి, భన్తేతి. న, మహారాజ, భగవా గుయ్హం దస్సేతి, ఛాయం భగవా దస్సేతి, ఇద్ధియా అభిసఙ్ఖరిత్వా నివాసననివత్థం కాయబన్ధనబద్ధం చీవరపారుతం ఛాయారూపకమత్తం దస్సేతి, మహారాజాతి. ఛాయారూపే దిట్ఠే సతి దిట్ఠో ఏవ నను, భన్తేతి. తిట్ఠతేతం, మహారాజ, హదయరూపం దిస్వా బుజ్ఝనకసత్తో భవేయ్య, హదయమంసం నీహరిత్వా దస్సేయ్య సమ్మాసమ్బుద్ధోతి. కల్లోసి, భన్తే, నాగసేనా’’తి (మి. ప. ౪.౩.౩).

నిన్నామేత్వాతి నీహరిత్వా. కణ్ణసోతానుమసనేన చేత్థ దీఘభావో, నాసికాసోతానుమసనేన తనుభావో, నలాటచ్ఛాదనేన పుథులభావో పకాసితోతి వేదితబ్బో. ఆచరియపాచరియానన్తి ఆచరియానఞ్చేవ ఆచరియాచరియానఞ్చ. సకే వణ్ణేతి అత్తనో గుణే.

౫౫౪. పరిపుణ్ణకాయోతి లక్ఖణేహి పరిపుణ్ణతాయ అహీనఙ్గపచ్చఙ్గతాయ చ పరిపుణ్ణసరీరో. సురుచీతి సున్దరసరీరప్పభో. సుజాతోతి ఆరోహపరిణాహసమ్పత్తియా సణ్ఠానసమ్పత్తియా చ సునిబ్బత్తో. చారుదస్సనోతి సుచిరమ్పి పస్సన్తానం అతిత్తిజనకం అప్పటికూలం రమణీయం చారు ఏవ దస్సనం అస్సాతి చారుదస్సనో. కేచి పన భణన్తి ‘‘చారుదస్సనోతి సున్దరనేత్తో’’తి. సువణ్ణవణ్ణోతి సువణ్ణసదిసవణ్ణో. అసీతి భవసి. ఏతం సబ్బపదేహి యోజేతబ్బం. సుసుక్కదాఠోతి సుట్ఠు సుక్కదాఠో. భగవతో హి దాఠాహి చన్దకిరణా వియ అతివియ పణ్డరరంసియో నిచ్ఛరన్తి. తేనాహ – ‘‘సుసుక్కదాఠోసీ’’తి.

౫౫౫. మహాపురిసలక్ఖణాతి పుబ్బే వుత్తబ్యఞ్జనానేవ వచనన్తరేన నిగమేన్తో ఆహ.

౫౫౬. ఇదాని తేసు లక్ఖణేసు అత్తనో అభిరుచితేహి లక్ఖణేహి భగవన్తం థునన్తో ఆహ – ‘‘పసన్ననేత్తో’’తిఆది. భగవా హి పఞ్చవణ్ణపసాదసమ్పత్తియా పసన్ననేత్తో, పరిపుణ్ణచన్దమణ్డలసదిసముఖత్తా సుముఖో, ఆరోహపరిణాహసమ్పత్తియా బ్రహా, బహ్ముజుగత్తతాయ ఉజు, జుతిమన్తతాయ పతాపవా. యమ్పి చేత్థ పుబ్బే వుత్తం, తం ‘‘మజ్ఝే సమణసఙ్ఘస్సా’’తి ఇమినా పరియాయేన థునతా పున వుత్తం. ఈదిసో హి ఏవం విరోచతి. ఏస నయో ఉత్తరగాథాయపి.

౫౫౭-౮. ఉత్తమవణ్ణినోతి ఉత్తమవణ్ణసమ్పన్నస్స. జమ్బుసణ్డస్సాతి జమ్బుదీపస్స. పాకటేన ఇస్సరియం వణ్ణయన్తో ఆహ, అపిచ చక్కవత్తి చతున్నమ్పి దీపానం ఇస్సరో హోతి.

౫౫౯. ఖత్తియాతి జాతిఖత్తియా. భోజాతి భోగియా. రాజానోతి యే కేచి రజ్జం కారేన్తా. అనుయన్తాతి అనుగామినో సేవకా. రాజాభిరాజాతి రాజూనం పూజనియో రాజా హుత్వా, చక్కవత్తీతి అధిప్పాయో. మనుజిన్దోతి మనుస్సాధిపతి పరమిస్సరో హుత్వా.

౫౬౦. ఏవం వుత్తే భగవా ‘‘యే తే భవన్తి అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా, తే సకే వణ్ణే భఞ్ఞమానే అత్తానం పాతుకరోన్తీ’’తి ఇమం సేలస్స మనోరథం పూరేన్తో ఆహ ‘‘రాజాహమస్మీ’’తి. తత్రాయమధిప్పాయో – యం ఖో మం త్వం సేల యాచసి ‘‘రాజా అరహసి భవితుం చక్కవత్తీ’’తి, ఏత్థ అప్పోస్సుక్కో హోతి, రాజాహమస్మి, సతి చ రాజత్తే యథా అఞ్ఞో రాజా సమానోపి యోజనసతం వా అనుసాసతి, ద్వే తీణి వా చత్తారి వా పఞ్చ వా యోజనసతాని యోజనసహస్సం వా చక్కవత్తి హుత్వాపి చతుదీపపరియన్తమత్తం వా, నాహమేవం పరిచ్ఛిన్నవిసయో. అహఞ్హి ధమ్మరాజా అనుత్తరో భవగ్గతో అవీచిపరియన్తం కత్వా తిరియం అప్పమేయ్యా లోకధాతుయో అనుసాసామి. యావతా హి అపదద్విపదాదిభేదా సత్తా, అహం తేసం అగ్గో. న హి మే కోచి సీలేన వా…పే… విముత్తిఞాణదస్సనేన వా పటిభాగో అత్థి. స్వాహం ఏవం ధమ్మరాజా అనుత్తరో అనుత్తరేనేవ చతుసతిపట్ఠానాదిభేదబోధిపక్ఖియసఙ్ఖాతేన ధమ్మేన చక్కం వత్తేమి ‘‘ఇదం పజహథ, ఇదం ఉపసమ్పజ్జ విహరథా’’తిఆదినా ఆణాచక్కం, ‘‘ఇదం ఖో పన, భిక్ఖవే, దుక్ఖం అరియసచ్చ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౪) పరియత్తిధమ్మేన ధమ్మచక్కమేవ వా. చక్కం అప్పటివత్తియన్తి యం చక్కం అప్పటివత్తియం హోతి సమణేన వా…పే… కేనచి లోకస్మిన్తి.

౫౬౧-౨. ఏవం అత్తానం ఆవికరోన్తం భగవన్తం దిస్వా పీతిసోమనస్సజాతో సేలో దళ్హికరణత్థం ‘‘సమ్బుద్ధో పటిజానాసీ’’తి గాథాద్వయమాహ. తత్థ కో ను సేనాపతీతి ధమ్మరఞ్ఞో భోతో, ధమ్మేన పవత్తితస్స ధమ్మచక్కస్స అనుప్పవత్తకో సేనాపతి కోతి పుచ్ఛి.

౫౬౩. తేన చ సమయేన భగవతో దక్ఖిణపస్సే ఆయస్మా సారిపుత్తో నిసిన్నో హోతి సువణ్ణపుఞ్జో వియ సిరియా సోభమానో, తం దస్సేన్తో భగవా ‘‘మయా పవత్తిత’’న్తి గాథమాహ. తత్థ అనుజాతో తథాగతన్తి తథాగతహేతు అనుజాతో, తథాగతేన హేతునా జాతోతి అత్థో.

౫౬౪. ఏవం ‘‘కో ను సేనాపతీ’’తి పఞ్హం బ్యాకరిత్వా యం సేలో ఆహ – ‘‘సమ్బుద్ధో పటిజానాసీ’’తి, తత్ర నం నిక్కఙ్ఖం కాతుకామో ‘‘నాహం పటిఞ్ఞామత్తేనేవ పటిజానామి, అపిచాహం ఇమినా కారణేన బుద్ధో’’తి ఞాపేతుం ‘‘అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తి గాథమాహ. తత్థ అభిఞ్ఞేయ్యన్తి విజ్జా చ విముత్తి చ. మగ్గసచ్చసముదయసచ్చాని పన భావేతబ్బపహాతబ్బాని, హేతువచనేన పన ఫలసిద్ధితో తేసం ఫలాని నిరోధసచ్చదుక్ఖసచ్చానిపి వుత్తానేవ భవన్తి. యతో సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికతం, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిఞ్ఞాతన్తి ఏవమ్పేత్థ వుత్తమేవ హోతి. ఏవం చతుసచ్చభావనాఫలఞ్చ విజ్జావిముత్తిం దస్సేన్తో ‘‘బుజ్ఝితబ్బం బుజ్ఝిత్వా బుద్ధో జాతోస్మీ’’తి యుత్తేన హేతునా బుద్ధత్తం సాధేతి.

౫౬౫-౭. ఏవం నిప్పరియాయేన అత్తానం పాతుకత్వా అత్తని కఙ్ఖావితరణత్థం బ్రాహ్మణం అభిత్థరయమానో ‘‘వినయస్సూ’’తి గాథాత్తయమాహ. తత్థ సల్లకత్తోతి రాగసల్లాదిసత్తసల్లకత్తనో. బ్రహ్మభూతోతి సేట్ఠభూతో. అతితులోతి తులం అతీతో ఉపమం అతీతో, నిరూపమోతి అత్థో. మారసేనప్పమద్దనోతి ‘‘కామా తే పఠమా సేనా’’తిఆదికాయ ‘‘పరే చ అవజానాతీ’’తి (సు. ని. ౪౪౦; మహాని. ౨౮; చూళని. నన్దమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౪౭) ఏవం వుత్తాయ మారపరిససఙ్ఖాతాయ మారసేనాయ పమద్దనో. సబ్బామిత్తేతి ఖన్ధకిలేసాభిసఙ్ఖారమచ్చుదేవపుత్తమారాదికే సబ్బపచ్చత్థికే. వసీకత్వాతి అత్తనో వసే వత్తేత్వా. అకుతోభయోతి కుతోచి అభయో.

౫౬౮-౭౦. ఏవం వుత్తే సేలో బ్రాహ్మణో తావదేవ భగవతి సఞ్జాతప్పసాదో పబ్బజ్జాపేక్ఖో హుత్వా ‘‘ఇమం భవన్తో’’తి గాథాత్తయమాహ యథా తం పరిపాకగతాయ ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా సమ్మా చోదియమానో. తత్థ కణ్హాభిజాతికోతి చణ్డాలాదినీచకులే జాతో.

౫౭౧. తతో తేపి మాణవకా తథేవ పబ్బజ్జాపేక్ఖా హుత్వా ‘‘ఏతఞ్చే రుచ్చతి భోతో’’తి గాథమాహంసు యథా తం తేన సద్ధిం కతాధికారా కులపుత్తా.

౫౭౨. అథ సేలో తేసు మాణవకేసు తుట్ఠచిత్తో తే దస్సేన్తో పబ్బజ్జం యాచమానో ‘‘బ్రాహ్మణా’’తి గాథమాహ.

౫౭౩. తతో భగవా యస్మా సేలో అతీతే పదుముత్తరస్స భగవతో సాసనే తేసంయేవ తిణ్ణం పురిససతానం గణసేట్ఠో హుత్వా తేహి సద్ధిం పరివేణం కారాపేత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని చ కత్వా కమేన దేవమనుస్ససమ్పత్తిం అనుభవమానో పచ్ఛిమే భవే తేసంయేవ ఆచరియో హుత్వా నిబ్బత్తో, తఞ్చ నేసం కమ్మం విముత్తిపరిపాకాయ పరిపక్కం ఏహిభిక్ఖుభావస్స చ ఉపనిస్సయభూతం, తస్మా తే సబ్బేవ ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బాజేన్తో ‘‘స్వాక్ఖాత’’న్తి గాథమాహ. తత్థ సన్దిట్ఠికన్తి పచ్చక్ఖం. అకాలికన్తి మగ్గానన్తరఫలుప్పత్తితో న కాలన్తరే పత్తబ్బఫలం. యత్థాతి యన్నిమిత్తా. మగ్గబ్రహ్మచరియనిమిత్తా హి పబ్బజ్జా అప్పమత్తస్స సతివిప్పవాసవిరహితస్స తీసు సిక్ఖాసు సిక్ఖతో అమోఘా హోతి. తేనాహ – ‘‘స్వాక్ఖాతం…పే… సిక్ఖతో’’తి.

ఏవఞ్చ వత్వా ‘‘ఏథ భిక్ఖవో’’తి భగవా అవోచ. తే సబ్బే పత్తచీవరధరా హుత్వా ఆకాసేనాగమ్మ భగవన్తం అభివాదేసుం. ఏవమిమం తేసం ఏహిభిక్ఖుభావం సన్ధాయ సఙ్గీతికారా ‘‘అలత్థ ఖో సేలో…పే… ఉపసమ్పద’’న్తి ఆహంసు.

భుత్తావిన్తి భుత్తవన్తం. ఓనీతపత్తపాణిన్తి పత్తతో ఓనీతపాణిం, అపనీతహత్థన్తి వుత్తం హోతి. తత్థ ‘‘ఉపగన్త్వా’’తి పాఠసేసో దట్ఠబ్బో. ఇతరథా హి భగవన్తం ఏకమన్తం నిసీదీతి న యుజ్జతి.

౫౭౪. అగ్గిహుత్తముఖాతి భగవా కేణియస్స చిత్తానుకూలవసేన అనుమోదన్తో ఏవమాహ. తత్థ అగ్గిపరిచరియం వినా బ్రాహ్మణానం యఞ్ఞాభావతో ‘‘అగ్గిహుత్తముఖా యఞ్ఞా’’తి వుత్తం. అగ్గిహుత్తసేట్ఠా అగ్గిహుత్తపధానాతి అత్థో. వేదే సజ్ఝాయన్తేహి పఠమం సజ్ఝాయితబ్బతో సావిత్తీ ‘‘ఛన్దసో ముఖ’’న్తి వుత్తా. మనుస్సానం సేట్ఠతో రాజా ‘‘ముఖ’’న్తి వుత్తో. నదీనం ఆధారతో పటిసరణతో చ సాగరో ‘‘ముఖ’’న్తి వుత్తో. చన్దయోగవసేన ‘‘అజ్జ కత్తికా అజ్జ రోహినీ’’తి సఞ్జాననతో ఆలోకకరణతో సోమ్మభావతో చ ‘‘నక్ఖత్తానం ముఖం చన్దో’’తి వుత్తో. తపన్తానం అగ్గత్తా ఆదిచ్చో ‘‘తపతం ముఖ’’న్తి వుత్తో. దక్ఖిణేయ్యానం పన అగ్గత్తా విసేసేన తస్మిం సమయే బుద్ధప్పముఖం సఙ్ఘం సన్ధాయ ‘‘పుఞ్ఞం ఆకఙ్ఖమానానం, సఙ్ఘో వే యజతం ముఖ’’న్తి వుత్తో. తేన సఙ్ఘో పుఞ్ఞస్స ఆయముఖన్తి దస్సేతి.

౫౭౬. యం తం సరణన్తి అఞ్ఞబ్యాకరణగాథమాహ. తస్సత్థో – పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా భగవా, యస్మా మయం ఇతో అట్ఠమే దివసే తం సరణం అగమమ్హ, తస్మా సత్తరత్తేన తవ సాసనే అనుత్తరేన దమథేన దన్తమ్హ. అహో తే సరణస్స ఆనుభావోతి.

౫౭౭-౮. తతో పరం భగవన్తం ద్వీహి గాథాహి థునిత్వా తతియాయ వన్దనం యాచతి –

౫౭౯. ‘‘భిక్ఖవో తిసతా ఇమే, తిట్ఠన్తి పఞ్జలీకతా;

పాదే వీర పసారేహి, నాగా వన్దన్తు సత్థునో’’తి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ సేలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.