౬. సభియసుత్తవణ్ణనా

ఏవం మే సుతన్తి సభియసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? అయమేవ యాస్స నిదానే వుత్తా. అత్థవణ్ణనాక్కమేపి చస్స పుబ్బసదిసం పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. యం పన అపుబ్బం, తం ఉత్తానత్థాని పదాని పరిహరన్తా వణ్ణయిస్సామ. వేళువనే కలన్దకనివాపేతి వేళువనన్తి తస్స ఉయ్యానస్స నామం. తం కిర వేళూహి చ పరిక్ఖిత్తం అహోసి అట్ఠారసహత్థేన చ పాకారేన, గోపురద్వారట్టాలకయుత్తం నీలోభాసం మనోరమం, తేన ‘‘వేళువన’’న్తి వుచ్చతి. కలన్దకానఞ్చేత్థ నివాపం అదంసు, తేన ‘‘కలన్దకనివాపో’’తి వుచ్చతి. కలన్దకా నామ కాళకా వుచ్చన్తి. పుబ్బే కిర అఞ్ఞతరో రాజా తత్థ ఉయ్యానకీళనత్థం ఆగతో సురామదేన మత్తో దివాసేయ్యం సుపి. పరిజనోపిస్స ‘‘సుత్తో రాజా’’తి పుప్ఫఫలాదీహి పలోభియమానో ఇతో చితో చ పక్కామి. అథ సురాగన్ధేన అఞ్ఞతరస్మా సుసిరరుక్ఖా కణ్హసప్పో నిక్ఖమిత్వా రఞ్ఞో అభిముఖో ఆగచ్ఛతి. తం దిస్వా రుక్ఖదేవతా ‘‘రఞ్ఞో జీవితం దస్సామీ’’తి కాళకవేసేన ఆగన్త్వా కణ్ణమూలే సద్దమకాసి. రాజా పటిబుజ్ఝి, కణ్హసప్పో నివత్తో. సో తం దిస్వా ‘‘ఇమాయ మమ కాళకాయ జీవితం దిన్న’’న్తి కాళకానం తత్థ నివాపం పట్ఠపేసి, అభయఘోసనఞ్చ ఘోసాపేసి. తస్మా తం తతో పభుతి ‘‘కలన్దకనివాపో’’తి సఙ్ఖం గతం.

సభియస్స పరిబ్బాజకస్సాతి సభియోతి తస్స నామం, పరిబ్బాజకోతి బాహిర పబ్బజ్జం ఉపాదాయ వుచ్చతి. పురాణసాలోహితాయ దేవతాయాతి న మాతా న పితా, అపిచ ఖో పనస్స మాతా వియ పితా వియ చ హితజ్ఝాసయత్తా సో దేవపుత్తో ‘‘పురాణసాలోహితా దేవతా’’తి వుత్తో. పరినిబ్బుతే కిర కస్సపే భగవతి పతిట్ఠితే సువణ్ణచేతియే తయో కులపుత్తా సమ్ముఖసావకానం సన్తికే పబ్బజిత్వా చరియానురూపాని కమ్మట్ఠానాని గహేత్వా పచ్చన్తజనపదం గన్త్వా అరఞ్ఞాయతనే సమణధమ్మం కరోన్తి, అన్తరన్తరా చ చేతియవన్దనత్థాయ ధమ్మస్సవనత్థాయ చ నగరం గచ్ఛన్తి. అపరేన చ సమయేన తావతకమ్పి అరఞ్ఞే విప్పవాసం అరోచయమానా తత్థేవ అప్పమత్తా విహరింసు, ఏవం విహరన్తాపి న చ కిఞ్చి విసేసం అధిగమింసు. తతో నేసం అహోసి – ‘‘మయం పిణ్డాయ గచ్ఛన్తా జీవితే సాపేక్ఖా హోమ, జీవితే సాపేక్ఖేన చ న సక్కా లోకుత్తరధమ్మో అధిగన్తుం, పుథుజ్జనకాలకిరియాపి దుక్ఖా, హన్ద మయం నిస్సేణిం బన్ధిత్వా పబ్బతం అభిరుయ్హ కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖా సమణధమ్మం కరోమా’’తి. తే తథా అకంసు.

అథ నేసం మహాథేరో ఉపనిస్సయసమ్పన్నత్తా తదహేవ ఛళభిఞ్ఞాపరివారం అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. సో ఇద్ధియా హిమవన్తం గన్త్వా అనోతత్తే ముఖం ధోవిత్వా ఉత్తరకురూసు పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చో పున అఞ్ఞమ్పి పదేసం గన్త్వా పత్తం పూరేత్వా అనోతత్తఉదకఞ్చ నాగలతాదన్తపోణఞ్చ గహేత్వా తేసం సన్తికం ఆగన్త్వా ఆహ – ‘‘పస్సథావుసో మమానుభావం, అయం ఉత్తరకురుతో పిణ్డపాతో, ఇదం హిమవన్తతో ఉదకదన్తపోణం ఆభతం, ఇమం భుఞ్జిత్వా సమణధమ్మం కరోథ, ఏవాహం తుమ్హే సదా ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి. తే తం సుత్వా ఆహంసు – ‘‘తుమ్హే, భన్తే, కతకిచ్చా, తుమ్హేహి సహ సల్లాపమత్తమ్పి అమ్హాకం పపఞ్చో, మా దాని తుమ్హే పున అమ్హాకం సన్తికం ఆగమిత్థా’’తి. సో కేనచి పరియాయేన తే సమ్పటిచ్ఛాపేతుం అసక్కోన్తో పక్కామి.

తతో తేసం ఏకో ద్వీహతీహచ్చయేన పఞ్చాభిఞ్ఞో అనాగామీ అహోసి. సోపి తథేవ అకాసి, ఇతరేన చ పటిక్ఖిత్తో తథేవ అగమాసి. సో తం పటిక్ఖిపిత్వా వాయమన్తో పబ్బతం ఆరుహనదివసతో సత్తమే దివసే కిఞ్చి విసేసం అనధిగన్త్వావ కాలకతో దేవలోకే నిబ్బత్తి. ఖీణాసవత్థేరోపి తం దివసమేవ పరినిబ్బాయి, అనాగామీ సుద్ధావాసేసు ఉప్పజ్జి. దేవపుత్తో ఛసు కామావచరదేవలోకేసు అనులోమపటిలోమేన దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా అమ్హాకం భగవతో కాలే దేవలోకా చవిత్వా అఞ్ఞతరిస్సా పరిబ్బాజికాయ కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం అగ్గహేసి. సా కిర అఞ్ఞతరస్స ఖత్తియస్స ధీతా, తం మాతాపితరో ‘‘అమ్హాకం ధీతా సమయన్తరం జానాతూ’’తి ఏకస్స పరిబ్బాజకస్స నియ్యాతేసుం. తస్సేకో అన్తేవాసికో పరిబ్బాజకో తాయ సద్ధిం విప్పటిపజ్జి. సా తేన గబ్భం గణ్హి. తం గబ్భినిం దిస్వా పరిబ్బాజికా నిక్కడ్ఢింసు. సా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తీ అన్తరామగ్గే సభాయం విజాయి, తేనస్స ‘‘సభియో’’త్వేవ నామం అకాసి. సోపి సభియో వడ్ఢిత్వా పరిబ్బాజకపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా నానాసత్థాని ఉగ్గహేత్వా మహావాదీ హుత్వా వాదక్ఖిత్తతాయ సకలజమ్బుదీపే విచరన్తో అత్తనో సదిసం వాదిం అదిస్వా నగరద్వారే అస్సమం కారాపేత్వా ఖత్తియకుమారాదయో సిప్పం సిక్ఖాపేన్తో తత్థ వసతి.

అథ భగవా పవత్తితవరధమ్మచక్కో అనుపుబ్బేన రాజగహం ఆగన్త్వా వేళువనే విహరతి కలన్దకనివాపే. సభియో పన బుద్ధుప్పాదం న జానాతి. అథ సో సుద్ధావాసబ్రహ్మా సమాపత్తితో వుట్ఠాయ ‘‘ఇమాహం విసేసం కస్సానుభావేన పత్తో’’తి ఆవజ్జేన్తో కస్సపస్స భగవతో సాసనే సమణధమ్మకిరియం తే చ సహాయే అనుస్సరిత్వా ‘‘తేసు ఏకో పరినిబ్బుతో, ఏకో ఇదాని కత్థా’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘దేవలోకా చవిత్వా జమ్బుదీపే ఉప్పన్నో బుద్ధుప్పాదమ్పి న జానాతీ’’తి ఞత్వా ‘‘హన్ద నం బుద్ధుపసేవనాయ నియోజేమీ’’తి వీసతి పఞ్హే అభిసఙ్ఖరిత్వా రత్తిభాగే తస్స అస్సమమాగమ్మ ఆకాసే ఠత్వా ‘‘సభియ, సభియా’’తి పక్కోసి. సో నిద్దాయమానో తిక్ఖత్తుం తం సద్దం సుత్వా నిక్ఖమ్మ ఓభాసం దిస్వా పఞ్జలికో అట్ఠాసి. తతో తం బ్రహ్మా ఆహ – ‘‘అహం సభియ తవత్థాయ వీసతి పఞ్హే ఆహరిం, తే త్వం ఉగ్గణ్హ. యో చ తే సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఇమే పఞ్హే పుట్ఠో బ్యాకరోతి, తస్స సన్తికే బ్రహ్మచరియం చరేయ్యాసీ’’తి. ఇమం దేవపుత్తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘పురాణసాలోహితాయ దేవతాయ పఞ్హా ఉద్దిట్ఠా హోన్తీ’’తి. ఉద్దిట్ఠాతి ఉద్దేసమత్తేనేవ వుత్తా, న విభఙ్గేన.

ఏవం వుత్తే చ నే సభియో ఏకవచనేనేవ పదపటిపాటియా ఉగ్గహేసి. అథ సో బ్రహ్మా జానన్తోపి తస్స బుద్ధుప్పాదం నాచిక్ఖి. ‘‘అత్థం గవేసమానో పరిబ్బాజకో సయమేవ సత్థారం ఞస్సతి. ఇతో బహిద్ధా చ సమణబ్రాహ్మణానం తుచ్ఛభావ’’న్తి ఇమినా పనాధిప్పాయేన ఏవమాహ – ‘‘యో తే సభియ…పే… చరేయ్యాసీ’’తి. థేరగాథాసు పన చతుక్కనిపాతే సభియత్థేరాపదానం వణ్ణేన్తా భణన్తి ‘‘సా చస్స మాతా అత్తనో విప్పటిపత్తిం చిన్తేత్వా తం జిగుచ్ఛమానా ఝానం ఉప్పాదేత్వా బ్రహ్మలోకే ఉప్పన్నా, తాయ బ్రహ్మదేవతాయ తే పఞ్హా ఉద్దిట్ఠా’’తి.

యే తేతి ఇదాని వత్తబ్బానం ఉద్దేసపచ్చుద్దేసో. సమణబ్రాహ్మణాతి పబ్బజ్జూపగమనేన లోకసమ్ముతియా చ సమణా చేవ బ్రాహ్మణా చ. సఙ్ఘినోతి గణవన్తో. గణినోతి సత్థారో, ‘‘సబ్బఞ్ఞునో మయ’’న్తి ఏవం పటిఞ్ఞాతారో. గణాచరియాతి ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదివసేన పబ్బజితగహట్ఠగణస్స ఆచరియా. ఞాతాతి అభిఞ్ఞాతా, విస్సుతా పాకటాతి వుత్తం హోతి. యసస్సినోతి లాభపరివారసమ్పన్నా. తిత్థకరాతి తేసం దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జన్తేహి ఓతరితబ్బానం ఓగాహితబ్బానం దిట్ఠితిత్థానం కత్తారో. సాధుసమ్మతా బహుజనస్సాతి ‘‘సాధవో ఏతే సన్తో సప్పురిసా’’తి ఏవం బహుజనస్స సమ్మతా.

సేయ్యథిదన్తి కతమే తేతి చే-ఇచ్చేతస్మిం అత్థే నిపాతో. పూరణోతి నామం, కస్సపోతి గోత్తం. సో కిర జాతియా దాసో, దాససతం పూరేన్తో జాతో. తేనస్స ‘‘పూరణో’’తి నామమకంసు. పలాయిత్వా పన నగ్గేసు పబ్బజిత్వా ‘‘కస్సపో అహ’’న్తి గోత్తం ఉద్దిసి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్చ పచ్చఞ్ఞాసి. మక్ఖలీతి నామం, గోసాలాయ జాతత్తా గోసాలోతిపి వుచ్చతి. సోపి కిర జాతియా దాసో ఏవ, పలాయిత్వా పబ్బజి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్చ పచ్చఞ్ఞాసి. అజితోతి నామం, అప్పిచ్ఛతాయ కేసకమ్బలం ధారేతి, తేన కేసకమ్బలోతిపి వుచ్చతి, సోపి సబ్బఞ్ఞుతం పచ్చఞ్ఞాసి. పకుధోతి నామం, కచ్చాయనోతి గోత్తం. అప్పిచ్ఛవసేన ఉదకే జీవసఞ్ఞాయ చ న్హానముఖధోవనాది పటిక్ఖిత్తో, సోపి సబ్బఞ్ఞుతం పచ్చఞ్ఞాసి. సఞ్చయోతి నామం, బేలట్ఠో పనస్స పితా, తస్మా బేలట్ఠపుత్తోతి వుచ్చతి, సోపి సబ్బఞ్ఞుతం పచ్చఞ్ఞాసి. నిగణ్ఠోతి పబ్బజ్జానామేన, నాటపుత్తోతి పితునామేన వుచ్చతి. నాటోతి కిర నామస్స పితా, తస్స పుత్తోతి నాటపుత్తో, సోపి సబ్బఞ్ఞుతం పచ్చఞ్ఞాసి. సబ్బేపి పఞ్చసతపఞ్చసతసిస్సపరివారా అహేసుం. తేతి తే ఛ సత్థారో. తే పఞ్హేతి తే వీసతి పఞ్హే. తేతి తే ఛ సత్థారో. న సమ్పాయన్తీతి న సమ్పాదేన్తి. కోపన్తి చిత్తచేతసికానం ఆవిలభావం. దోసన్తి పదుట్ఠచిత్తతం, తదుభయమ్పేతం మన్దతిక్ఖభేదస్స కోధస్సేవాధివచనం. అప్పచ్చయన్తి అప్పతీతతా, దోమనస్సన్తి వుత్తం హోతి. పాతుకరోన్తీతి కాయవచీవికారేన పకాసేన్తి, పాకటం కరోన్తి.

హీనాయాతి గహట్ఠభావాయ. గహట్ఠభావో హి పబ్బజ్జం ఉపనిధాయ సీలాదిగుణహీనతో హీనకామసుఖపటిసేవనతో వా ‘‘హీనో’’తి వుచ్చతి. ఉచ్చా పబ్బజ్జా. ఆవత్తిత్వాతి ఓసక్కిత్వా. కామే పరిభుఞ్జేయ్యన్తి కామే పటిసేవేయ్యం. ఇతి కిరస్స సబ్బఞ్ఞుపటిఞ్ఞానమ్పి పబ్బజితానం తుచ్ఛకత్తం దిస్వా అహోసి. ఉప్పన్నపరివితక్కవసేనేవ చ ఆగన్త్వా పునప్పునం వీమంసమానస్స అథ ఖో సభియస్స పరిబ్బాజకస్స ఏతదహోసి – ‘‘అయమ్పి ఖో సమణో’’తి చ ‘‘యేపి ఖో తే భోన్తో’’తి చ ‘‘సమణో ఖో దహరోతి న ఉఞ్ఞాతబ్బో’’తి చాతి ఏవమాది. తత్థ జిణ్ణాతిఆదీని పదాని వుత్తనయానేవ. థేరాతి అత్తనో సమణధమ్మే థిరభావప్పత్తా. రత్తఞ్ఞూతి రతనఞ్ఞూ, ‘‘నిబ్బానరతనం జానామ మయ’’న్తి ఏవం సకాయ పటిఞ్ఞాయ లోకేనాపి సమ్మతా, బహురత్తివిదూ వా. చిరం పబ్బజితానం ఏతేసన్తి చిరపబ్బజితా. న ఉఞ్ఞాతబ్బోతి న అవజానితబ్బో, న నీచం కత్వా జానితబ్బోతి వుత్తం హోతి. న పరిభోతబ్బోతి న పరిభవితబ్బో, ‘‘కిమేస ఞస్సతీ’’తి ఏవం న గహేతబ్బోతి వుత్తం హోతి.

౫౧౬. కఙ్ఖీ వేచికిచ్ఛీతి సభియో భగవతా సద్ధిం సమ్మోదమానో ఏవం భగవతో రూపసమ్పత్తిదమూపసమసూచితం సబ్బఞ్ఞుతం సమ్భావయమానో విగతుద్ధచ్చో హుత్వా ఆహ – ‘‘కఙ్ఖీ వేచికిచ్ఛీ’’తి. తత్థ ‘‘లభేయ్యం ను ఖో ఇమేసం బ్యాకరణ’’న్తి ఏవం పఞ్హానం బ్యాకరణకఙ్ఖాయ కఙ్ఖీ. ‘‘కో ను ఖో ఇమస్సిమస్స చ పఞ్హస్స అత్థో’’తి ఏవం విచికిచ్ఛాయ వేచికిచ్ఛీ. దుబ్బలవిచికిచ్ఛాయ వా తేసం పఞ్హానం అత్థే కఙ్ఖనతో కఙ్ఖీ, బలవతియా విచినన్తో కిచ్ఛతియేవ, న సక్కోతి సన్నిట్ఠాతున్తి వేచికిచ్ఛీ. అభికఙ్ఖమానోతి అతివియ పత్థయమానో. తేసన్తకరోతి తేసం పఞ్హానం అన్తకరో. భవన్తోవ ఏవం భవాహీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పఞ్హే మే పుట్ఠో…పే… బ్యాకరోహి మే’’తి. తత్థ పఞ్హే మేతి పఞ్హే మయా. పుట్ఠోతి పుచ్ఛితో. అనుపుబ్బన్తి పఞ్హపటిపాటియా అనుధమ్మన్తి అత్థానురూపం పాళిం ఆరోపేన్తో. బ్యాకరోహి మేతి మయ్హం బ్యాకరోహి.

౫౧౭. దూరతోతి సో కిర ఇతో చితో చాహిణ్డన్తో సత్తయోజనసతమగ్గతో ఆగతో. తేనాహ – భగవా ‘‘దూరతో ఆగతోసీ’’తి, కస్సపస్స భగవతో వా సాసనతో ఆగతత్తా ‘‘దూరతో ఆగతోసీ’’తి నం ఆహ.

౫౧౮. పుచ్ఛ మన్తి ఇమాయ పనస్స గాథాయ సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేతి. తత్థ మనసిచ్ఛసీతి మనసా ఇచ్ఛసి.

యం వతాహన్తి యం వత అహం. అత్తమనోతి పీతిపామోజ్జసోమనస్సేహి ఫుటచిత్తో. ఉదగ్గోతి కాయేన చిత్తేన చ అబ్భున్నతో. ఇదం పన పదం న సబ్బపాఠేసు అత్థి. ఇదాని యేహి ధమ్మేహి అత్తమనో, తే దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘పముదితో పీతిసోమనస్సజాతో’’తి.

౫౧౯. కిం పత్తినన్తి కిం పత్తం కిమధిగతం. సోరతన్తి సువూపసన్తం. ‘‘సురత’’న్తిపి పాఠో, సుట్ఠు ఉపరతన్తి అత్థో. దన్తన్తి దమితం. బుద్ధోతి విబుద్ధో, బుద్ధబోద్ధబ్బో వా. ఏవం సభియో ఏకేకాయ గాథాయ చత్తారో చత్తారో కత్వా పఞ్చహి గాథాహి వీసతి పఞ్హే పుచ్ఛి. భగవా పనస్స ఏకమేకం పఞ్హం ఏకమేకాయ గాథాయ కత్వా అరహత్తనికూటేనేవ వీసతియా గాథాహి బ్యాకాసి.

౫౨౦. తత్థ యస్మా భిన్నకిలేసో పరమత్థభిక్ఖు, సో చ నిబ్బానప్పత్తో హోతి, తస్మా అస్స ‘‘కిం పత్తినమాహు భిక్ఖున’’న్తి ఇమం పఞ్హం బ్యాకరోన్తో ‘‘పజ్జేనా’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యో అత్తనా భావితేన మగ్గేన పరినిబ్బానగతో కిలేసపరినిబ్బానం పత్తో, పరినిబ్బానగతత్తా ఏవ చ వితిణ్ణకఙ్ఖో విపత్తిసమ్పత్తిహానిబుద్ధిఉచ్ఛేదసస్సతఅపుఞ్ఞపుఞ్ఞభేదం విభవఞ్చ భవఞ్చ విప్పహాయ, మగ్గవాసం వుసితవా ఖీణపునబ్భవోతి చ ఏతేసం థుతివచనానం అరహో, సో భిక్ఖూతి.

౫౨౧. యస్మా పన విప్పటిపత్తితో సుట్ఠు ఉపరతభావేన నానప్పకారకిలేసవూపసమేన చ సోరతో హోతి, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘సబ్బత్థ ఉపేక్ఖకో’’తిఆదినా నయేన దుతియపఞ్హబ్యాకరణమాహ. తస్సత్థో – యో సబ్బత్థ రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా నేవ సుమనో హోతి, న దుమ్మనో’’తి ఏవం పవత్తాయ ఛళఙ్గుపేక్ఖాయ ఉపేక్ఖకో, వేపుల్లప్పత్తాయ సతియా సతిమా, న సో హింసతి నేవ హింసతి కఞ్చి తసథావరాదిభేదం సత్తం సబ్బలోకే సబ్బస్మిమ్పి లోకే, తిణ్ణోఘత్తా తిణ్ణో, సమితపాపత్తా సమణో, ఆవిలసఙ్కప్పప్పహానా అనావిలో. యస్స చిమే రాగదోసమోహమానదిట్ఠికిలేసదుచ్చరితసఙ్ఖాతా సత్తుస్సదా కేచి ఓళారికా వా సుఖుమా వా న సన్తి, సో ఇమాయ ఉపేక్ఖావిహారితాయ సతివేపుల్లతాయ అహింసకతాయ చ విప్పటిపత్తితో సుట్ఠు ఉపరతభావేన ఇమినా ఓఘాదినానప్పకారకిలేసవూపసమేన చ సోరతోతి.

౫౨౨. యస్మా చ భావితిన్ద్రియో నిబ్భయో నిబ్బికారో దన్తో హోతి, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘యస్సిన్ద్రియానీ’’తి గాథాయ తతియపఞ్హం బ్యాకాసి. తస్సత్థో – యస్స చక్ఖాదీని ఛళిన్ద్రియాని గోచరభావనాయ అనిచ్చాదితిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా వాసనాభావనాయ సతిసమ్పజఞ్ఞగన్ధం గాహాపేత్వా చ భావితాని, తాని చ ఖో యథా అజ్ఝత్తం గోచరభావనాయ, ఏవం పన బహిద్ధా చ సబ్బలోకేతి యత్థ యత్థ ఇన్ద్రియానం వేకల్లతా వేకల్లతాయ వా సమ్భవో, తత్థ తత్థ నాభిజ్ఝాదివసేన భావితానీతి ఏవం నిబ్బిజ్ఝ ఞత్వా పటివిజ్ఝిత్వా ఇమం పరఞ్చ లోకం సకసన్తతిక్ఖన్ధలోకం పరసన్తతిక్ఖన్ధలోకఞ్చ అదన్ధమరణం మరితుకామో కాలం కఙ్ఖతి, జీవితక్ఖయకాలం ఆగమేతి పతిమానేతి, న భాయతి మరణస్స. యథాహ థేరో –

‘‘మరణే మే భయం నత్థి, నికన్తి నత్థి జీవితే’’; (థేరగా. ౨౦);

‘‘నాభికఙ్ఖామి మరణం, నాభికఙ్ఖామి జీవితం;

కాలఞ్చ పటికఙ్ఖామి, నిబ్బిసం భతకో యథా’’తి. (థేరగా. ౬౦౬);

భావితో స దన్తోతి ఏవం భావితిన్ద్రియో సో దన్తోతి.

౫౨౩. యస్మా పన బుద్ధో నామ బుద్ధిసమ్పన్నో కిలేసనిద్దా విబుద్ధో చ, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘కప్పానీ’’తి గాథాయ చతుత్థపఞ్హం బ్యాకాసి. తత్థ కప్పానీతి తణ్హాదిట్ఠియో. తా హి తథా తథా వికప్పనతో ‘‘కప్పానీ’’తి వుచ్చన్తి. విచేయ్యాతి అనిచ్చాదిభావేన సమ్మసిత్వా. కేవలానీతి సకలాని. సంసారన్తి యో చాయం –

‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;

అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, సంసారోతి పవుచ్చతీ’’తి. –

ఏవం ఖన్ధాదిపటిపాటిసఙ్ఖాతో సంసారో, తం సంసారఞ్చ కేవలం విచేయ్య. ఏత్తావతా ఖన్ధానం మూలభూతేసు కమ్మకిలేసేసు ఖన్ధేసు చాతి ఏవం తీసుపి వట్టేసు విపస్సనం ఆహ. దుభయం చుతూపపాతన్తి సత్తానం చుతిం ఉపపాతన్తి ఇమఞ్చ ఉభయం విచేయ్య ఞత్వాతి అత్థో. ఏతేన చుతూపపాతఞాణం ఆహ. విగతరజమనఙ్గణం విసుద్ధన్తి రాగాదిరజానం విగమా అఙ్గణానం అభావా మలానఞ్చ విగమా విగతరజమనఙ్గణం విసుద్ధం. పత్తం జాతిఖయన్తి నిబ్బానం పత్తం. తమాహు బుద్ధన్తి తం ఇమాయ లోకుత్తరవిపస్సనాయ చుతూపపాతఞాణభేదాయ బుద్ధియా సమ్పన్నత్తా ఇమాయ చ విగతరజాదితాయ కిలేసనిద్దా విబుద్ధత్తా తాయ పటిపదాయ జాతిక్ఖయం పత్తం బుద్ధమాహు.

అథ వా కప్పాని విచేయ్య కేవలానీతి ‘‘అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే అముత్రాసి’’న్తిఆదినా (ఇతివు. ౯౯; పారా. ౧౨) నయేన విచినిత్వాతి అత్థో. ఏతేన పఠమవిజ్జమాహ. సంసారం దుభయం చుతూపపాతన్తి సత్తానం చుతిం ఉపపాతన్తి ఇమఞ్చ ఉభయం సంసారం ‘‘ఇమే వత భోన్తో సత్తా’’తిఆదినా నయేన విచినిత్వాతి అత్థో. ఏతేన దుతియవిజ్జమాహ. అవసేసేన తతియవిజ్జమాహ. ఆసవక్ఖయఞాణేన హి విగతరజాదితా చ నిబ్బానప్పత్తి చ హోతీతి. తమాహు బుద్ధన్తి ఏవం విజ్జత్తయభేదబుద్ధిసమ్పన్నం తం బుద్ధమాహూతి.

౫౨౫. ఏవం పఠమగాథాయ వుత్తపఞ్హే విస్సజ్జేత్వా దుతియగాథాయ వుత్తపఞ్హేసుపి యస్మా బ్రహ్మభావం సేట్ఠభావం పత్తో పరమత్థబ్రాహ్మణో బాహితసబ్బపాపో హోతి, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘బాహిత్వా’’తి గాథాయ పఠమం పఞ్హం బ్యాకాసి. తస్సత్థో – యో చతుత్థమగ్గేన బాహిత్వా సబ్బపాపకాని ఠితత్తో, ఠితో ఇచ్చేవ వుత్తం హోతి. బాహితపాపత్తా ఏవ చ విమలో, విమలభావం బ్రహ్మభావం సేట్ఠభావం పత్తో, పటిప్పస్సద్ధసమాధివిక్ఖేపకరకిలేసమలేన అగ్గఫలసమాధినా సాధుసమాహితో, సంసారహేతుసమతిక్కమేన సంసారమతిచ్చ పరినిట్ఠితకిచ్చతాయ కేవలీ, సో తణ్హాదిట్ఠీహి అనిస్సితత్తా అసితో, లోకధమ్మేహి నిబ్బికారత్తా ‘‘తాదీ’’తి చ పవుచ్చతి. ఏవం థుతిరహో స బ్రహ్మా సో బ్రాహ్మణోతి.

౫౨౬. యస్మా పన సమితపాపతాయ సమణో, న్హాతపాపతాయ న్హాతకో, ఆగూనం అకరణేన చ నాగోతి పవుచ్చతి, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో తతో అపరాహి తీహి గాథాహి తయో పఞ్హే బ్యాకాసి. తత్థ సమితావీతి అరియమగ్గేన కిలేసే సమేత్వా ఠితో. సమణో పవుచ్చతే తథత్తాతి తథారూపో సమణో పవుచ్చతీతి. ఏత్తావతా పఞ్హో బ్యాకతో హోతి, సేసం తస్మిం సమణే సభియస్స బహుమానజననత్థం థుతివచనం. యో హి సమితావీ, సో పుఞ్ఞపాపానం అపటిసన్ధికరణేన పహాయ పుఞ్ఞపాపం రజానం విగమేన విరజో, అనిచ్చాదివసేన ఞత్వా ఇమం పరఞ్చ లోకం జాతిమరణం ఉపాతివత్తో తాది చ హోతి.

౫౨౭. నిన్హాయ…పే… న్హాతకోతి ఏత్థ పన యో అజ్ఝత్తబహిద్ధాసఙ్ఖాతే సబ్బస్మిమ్పి ఆయతనలోకే అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణవసేన ఉప్పత్తిరహాని సబ్బపాపకాని మగ్గఞాణేన నిన్హాయ ధోవిత్వా తాయ నిన్హాతపాపకతాయ తణ్హాదిట్ఠికప్పేహి కప్పియేసు దేవమనుస్సేసు కప్పం న ఏతి, తం న్హాతకమాహూతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.

౫౨౮. చతుత్థగాథాయపి ఆగుం న కరోతి కిఞ్చి లోకేతి యో లోకే అప్పమత్తకమ్పి పాపసఙ్ఖాతం ఆగుం న కరోతి, నాగో పవుచ్చతే తథత్తాతి. ఏత్తావతా పఞ్హో బ్యాకతో హోతి, సేసం పుబ్బనయేనేవ థుతివచనం. యో హి మగ్గేన పహీనఆగుత్తా ఆగుం న కరోతి, సో కామయోగాదికే సబ్బయోగే దససఞ్ఞోజనభేదాని చ సబ్బబన్ధనాని విసజ్జ జహిత్వా సబ్బత్థ ఖన్ధాదీసు కేనచి సఙ్గేన న సజ్జతి, ద్వీహి చ విముత్తీహి విముత్తో, తాది చ హోతీతి.

౫౩౦. ఏవం దుతియగాథాయ వుత్తపఞ్హే విస్సజ్జేత్వా తతియగాథాయ వుత్తపఞ్హేసుపి యస్మా ‘‘ఖేత్తానీ’’తి ఆయతనాని వుచ్చన్తి. యథాహ – ‘‘చక్ఖుపేతం చక్ఖాయతనంపేతం…పే… ఖేత్తమ్పేతం వత్థుపేత’’న్తి (ధ. స. ౫౯౬-౫౯౮). తాని విజేయ్య విజేత్వా అభిభవిత్వా, విచేయ్య వా అనిచ్చాదిభావేన విచినిత్వా ఉపపరిక్ఖిత్వా కేవలాని అనవసేసాని, విసేసతో పన సఙ్గహేతుభూతం దిబ్బం మానుసకఞ్చ బ్రహ్మఖేత్తం, యం దిబ్బం ద్వాదసాయతనభేదం తథా మానుసకఞ్చ, యఞ్చ బ్రహ్మఖేత్తం ఛళాయతనే చక్ఖాయతనాదిద్వాదసాయతనభేదం, తం సబ్బమ్పి విజేయ్య విచేయ్య వా. యతో యదేతం సబ్బేసం ఖేత్తానం మూలబన్ధనం అవిజ్జాభవతణ్హాది, తస్మా సబ్బఖేత్తమూలబన్ధనా పముత్తో. ఏవమేతేసం ఖేత్తానం విజితత్తా విచినితత్తా వా ఖేత్తజినో నామ హోతి, తస్మా ‘‘ఖేత్తానీ’’తి ఇమాయ గాథాయ పఠమపఞ్హం బ్యాకాసి. తత్థ కేచి ‘‘కమ్మం ఖేత్తం, విఞ్ఞాణం బీజం, తణ్హా స్నేహో’’తి (అ. ని. ౩.౭౭) వచనతో కమ్మాని ఖేత్తానీతి వదన్తి. దిబ్బం మానుసకఞ్చ బ్రహ్మఖేత్తన్తి ఏత్థ చ దేవూపగం కమ్మం దిబ్బం, మనుస్సూపగం కమ్మం మానుసకం, బ్రహ్మూపగం కమ్మం బ్రహ్మఖేత్తన్తి వణ్ణయన్తి. సేసం వుత్తనయమేవ.

౫౩౧. యస్మా పన సకట్ఠేన కోససదిసత్తా ‘‘కోసానీ’’తి కమ్మాని వుచ్చన్తి, తేసఞ్చ లుననా సముచ్ఛేదనా కుసలో హోతి, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘కోసానీ’’తి గాథాయ దుతియపఞ్హం బ్యాకాసి. తస్సత్థో – లోకియలోకుత్తరవిపస్సనాయ విసయతో కిచ్చతో చ అనిచ్చాదిభావేన కుసలాకుసలకమ్మసఙ్ఖాతాని కోసాని విచేయ్య కేవలాని, విసేసతో పన సఙ్గహేతుభూతం అట్ఠకామావచరకుసలచేతనాభేదం దిబ్బం మానుసకఞ్చ నవమహగ్గతకుసలచేతనాభేదఞ్చ బ్రహ్మకోసం విచేయ్య. తతో ఇమాయ మగ్గభావనాయ అవిజ్జాభవతణ్హాదిభేదా సబ్బకోసానం మూలబన్ధనా పముత్తో, ఏవమేతేసం కోసానం లుననా ‘‘కుసలో’’తి పవుచ్చతి, తథత్తా తాదీ చ హోతీతి. అథ వా సత్తానం ధమ్మానఞ్చ నివాసట్ఠేన అసికోససదిసత్తా ‘‘కోసానీ’’తి తయో భవా ద్వాదసాయతనాని చ వేదితబ్బాని. ఏవమేత్థ యోజనా కాతబ్బా.

౫౩౨. యస్మా చ న కేవలం పణ్డతీతి ఇమినావ ‘‘పణ్డితో’’తి వుచ్చతి, అపిచ ఖో పన పణ్డరాని ఇతో ఉపగతో పవిచయపఞ్ఞాయ అల్లీనోతిపి ‘‘పణ్డితో’’తి వుచ్చతి, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘దుభయానీ’’తి గాథాయ తతియపఞ్హం బ్యాకాసి. తస్సత్థో – అజ్ఝత్తం బహిద్ధా చాతి ఏవం ఉభయాని అనిచ్చాదిభావేన విచేయ్య. పణ్డరానీతి ఆయతనాని. తాని హి పకతిపరిసుద్ధత్తా రుళ్హియా చ ఏవం వుచ్చన్తి, తాని విచేయ్య ఇమాయ పటిపత్తియా నిద్ధన్తమలత్తా సుద్ధిపఞ్ఞో పణ్డితోతి పవుచ్చతి తథత్తా, యస్మా తాని పణ్డరాని పఞ్ఞాయ ఇతో హోతి, సేసమస్స థుతివచనం. సో హి పాపపుఞ్ఞసఙ్ఖాతం కణ్హసుక్కం ఉపాతివత్తో తాదీ చ హోతి, తస్మా ఏవం థుతో.

౫౩౩. యస్మా పన ‘‘మోనం వుచ్చతి ఞాణం, యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… సమ్మాదిట్ఠి, తేన ఞాణేన సమన్నాగతో మునీ’’తి వుత్తం, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అసతఞ్చా’’తి గాథాయ చతుత్థపఞ్హం బ్యాకాసి. తస్సత్థో – య్వాయం అకుసలకుసలప్పభేదో అసతఞ్చ సతఞ్చ ధమ్మో, తం అజ్ఝత్తం బహిద్ధాతి ఇమస్మిం సబ్బలోకే పవిచయఞాణేన అసతఞ్చ సతఞ్చ ఞత్వా ధమ్మం తస్స ఞాతత్తా ఏవ రాగాదిభేదతో సత్తవిధం సఙ్గం తణ్హాదిట్ఠిభేదతో దువిధం జాలఞ్చ అతిచ్చ అతిక్కమిత్వా ఠితో. సో తేన మోనసఙ్ఖాతేన పవిచయఞాణేన సమన్నాగతత్తా ముని. దేవమనుస్సేహి పూజనీయోతి ఇదం పనస్స థుతివచనం. సో హి ఖీణాసవమునిత్తా దేవమనుస్సానం పూజారహో హోతి, తస్మా ఏవం థుతో.

౫౩౫. ఏవం తతియగాథాయ వుత్తపఞ్హే విస్సజ్జేత్వా చతుత్థగాథాయ వుత్తపఞ్హేసుపి యస్మా యో చతూహి మగ్గఞాణవేదేహి కిలేసక్ఖయం కరోన్తో గతో, సో పరమత్థతో వేదగూ నామ హోతి. యో చ సబ్బసమణబ్రాహ్మణానం సత్థసఞ్ఞితాని వేదాని, తాయేవ మగ్గభావనాయ కిచ్చతో అనిచ్చాదివసేన విచేయ్య. తత్థ ఛన్దరాగప్పహానేన తమేవ సబ్బం వేదమతిచ్చ యా వేదపచ్చయా వా అఞ్ఞథా వా ఉప్పజ్జన్తి వేదనా, తాసు సబ్బవేదనాసు వీతరాగో హోతి, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఇదం పత్తిన’’న్తి అవత్వా ‘‘వేదానీ’’తి గాథాయ పఠమపఞ్హం బ్యాకాసి. యస్మా వా యో పవిచయపఞ్ఞాయ వేదాని విచేయ్య, తత్థ ఛన్దరాగప్పహానేన సబ్బం వేదమతిచ్చ వత్తతి, సో సత్థసఞ్ఞితాని వేదాని గతో ఞాతో అతిక్కన్తో చ హోతి. యో వేదనాసు వీతరాగో, సోపి వేదనాసఞ్ఞితాని వేదాని గతో అతిక్కన్తో చ హోతి. వేదాని గతోతిపి వేదగూ, తస్మా తమ్పి అత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఇదం పత్తిన’’న్తి అవత్వా ఇమాయ గాథాయ పఠమపఞ్హం బ్యాకాసి.

౫౩౬. యస్మా పన దుతియపఞ్హే ‘‘అనువిదితో’’తి అనుబుద్ధో వుచ్చతి, సో చ అనువిచ్చ పపఞ్చనామరూపం అజ్ఝత్తం అత్తనో సన్తానే తణ్హామానదిట్ఠిభేదం పపఞ్చం తప్పచ్చయా నామరూపఞ్చ అనిచ్చానుపస్సనాదీహి అనువిచ్చ అనువిదిత్వా, న కేవలఞ్చ అజ్ఝత్తం, బహిద్ధా చ రోగమూలం, పరసన్తానే చ ఇమస్స నామరూపరోగస్స మూలం అవిజ్జాభవతణ్హాదిం, తమేవ వా పపఞ్చం అనువిచ్చ తాయ భావనాయ సబ్బేసం రోగానం మూలబన్ధనా, సబ్బస్మా వా రోగానం మూలబన్ధనా, అవిజ్జాభవతణ్హాదిభేదా, తస్మా ఏవ వా పపఞ్చా పముత్తో హోతి, తస్మా తం దస్సేన్తో ‘‘అనువిచ్చా’’తి గాథాయ దుతియపఞ్హం బ్యాకాసి.

౫౩౭. ‘‘కథఞ్చ వీరియవా’’తి ఏత్థ పన యస్మా యో అరియమగ్గేన సబ్బపాపకేహి విరతో, తథా విరతత్తా చ ఆయతిం అపటిసన్ధితాయ నిరయదుక్ఖం అతిచ్చ ఠితో వీరియవాసో వీరియనికేతో, సో ఖీణాసవో ‘‘వీరియవా’’తి వత్తబ్బతం అరహతి, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘విరతో’’తి గాథాయ తతియపఞ్హం బ్యాకాసి. పధానవా ధీరో తాదీతి ఇమాని పనస్స థుతివచనాని. సో హి పధానవా మగ్గఝానపధానేన, ధీరో కిలేసారివిద్ధంసనసమత్థతాయ, తాదీ నిబ్బికారతాయ, తస్మా ఏవం థుతో. సేసం యోజేత్వా వత్తబ్బం.

౫౩౮. ‘‘ఆజానియో కిన్తి నామ హోతీ’’తి ఏత్థ పన యస్మా పహీనసబ్బవఙ్కదోసో కారణాకారణఞ్ఞూ అస్సో వా హత్థీ వా ‘‘ఆజానియో హోతీ’’తి లోకే వుచ్చతి, న చ తస్స సబ్బసో తే దోసా పహీనా ఏవ, ఖీణాసవస్స పన తే పహీనా, తస్మా సో ‘‘ఆజానియో’’తి పరమత్థతో వత్తబ్బతం అరహతీతి దస్సేన్తో ‘‘యస్సా’’తి గాథాయ చతుత్థపఞ్హం బ్యాకాసి. తస్సత్థో – అజ్ఝత్తం బహిద్ధా చాతి ఏవం అజ్ఝత్తబహిద్ధాసఞ్ఞోజనసఙ్ఖాతాని యస్స అస్సు లునాని బన్ధనాని పఞ్ఞాసత్థేన ఛిన్నాని పదాలితాని. సఙ్గమూలన్తి యాని తేసు తేసు వత్థూసు సఙ్గస్స సజ్జనాయ అనతిక్కమనాయ మూలం హోన్తి, అథ వా యస్స అస్సు లునాని రాగాదీని బన్ధనాని యాని అజ్ఝత్తం బహిద్ధా చ సఙ్గమూలాని హోన్తి, సో సబ్బస్మా సఙ్గానం మూలభూతా సబ్బసఙ్గానం వా మూలభూతా బన్ధనా పముత్తో ‘‘ఆజానియో’’తి వుచ్చతి, తథత్తా తాది చ హోతీతి.

౫౪౦. ఏవం చతుత్థగాథాయ వుత్తపఞ్హే విస్సజ్జేత్వా పఞ్చమగాథాయ వుత్తపఞ్హేసుపి యస్మా యం ఛన్దజ్ఝేనమత్తేన అక్ఖరచిన్తకా సోత్తియం వణ్ణయన్తి, వోహారమత్తసోత్తియో సో. అరియో పన బాహుసచ్చేన నిస్సుతపాపతాయ చ పరమత్థసోత్తియో హోతి, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఇదం పత్తిన’’న్తి అవత్వా ‘‘సుత్వా’’తి గాథాయ పఠమపఞ్హం బ్యాకాసి. తస్సత్థో – యో ఇమస్మిం లోకే సుతమయపఞ్ఞాకిచ్చవసేన సుత్వా కాతబ్బకిచ్చవసేన వా సుత్వా విపస్సనూపగం సబ్బధమ్మం అనిచ్చాదివసేన అభిఞ్ఞాయ సావజ్జానవజ్జం యదత్థి కిఞ్చి, ఇమాయ పటిపదాయ కిలేసే కిలేసట్ఠానియే చ ధమ్మే అభిభవిత్వా అభిభూతి సఙ్ఖం గతో, తం సుత్వా సబ్బధమ్మం అభిఞ్ఞాయ లోకే సావజ్జానవజ్జం యదత్థి కిఞ్చి, అభిభుం సుతవత్తా సోత్తియోతి ఆహు. యస్మా చ యో అకథంకథీ కిలేసబన్ధనేహి విముత్తో, రాగాదీహి ఈఘేహి అనీఘో చ హోతి సబ్బధి సబ్బేసు ధమ్మేసు ఖన్ధాయతనాదీసు, తస్మా తం అకథంకథిం విముత్తం అనీఘం సబ్బధి నిస్సుతపాపకత్తాపి ‘‘సోత్తియో’’తి ఆహూతి.

౫౪౧. యస్మా పన హితకామేన జనేన అరణీయతో అరియో హోతి, అభిగమనీయతోతి అత్థో. తస్మా యేహి గుణేహి సో అరణీయో హోతి, తే దస్సేన్తా ‘‘ఛేత్వా’’తి గాథాయ దుతియపఞ్హం బ్యాకాసి. తస్సత్థో – చత్తారి ఆసవాని ద్వే చ ఆలయాని పఞ్ఞాసత్థేన ఛేత్వా విద్వా విఞ్ఞూ విభావీ చతుమగ్గఞాణీ సో పునబ్భవవసేన న ఉపేతి గబ్భసేయ్యం, కఞ్చి యోనిం న ఉపగచ్ఛతి, కామాదిభేదఞ్చ సఞ్ఞం తివిధం. కామగుణసఙ్ఖాతఞ్చ పఙ్కం పనుజ్జ పనుదిత్వా తణ్హాదిట్ఠికప్పానం అఞ్ఞతరమ్పి కప్పం న ఏతి, ఏవం ఆసవచ్ఛేదాదిగుణసమన్నాగతం తమాహు అరియోతి. యస్మా వా పాపకేహి ఆరకత్తా అరియో హోతి అనయే చ అనిరీయనా, తస్మా తమ్పి అత్థం దస్సేన్తో ఇమాయ గాథాయ దుతియపఞ్హం బ్యాకాసి. ఆసవాదయో హి పాపకా ధమ్మా అనయసమ్మతా, తే చానేన ఛిన్నా పనున్నా, న చ తేహి కమ్పతి, ఇచ్చస్స తే ఆరకా హోన్తి, న చ తేసు ఇరీయతి తస్మా ఆరకాస్స హోన్తి పాపకా ధమ్మాతి ఇమినాపత్థేన. అనయే న ఇరీయతీతి ఇమినాపత్థేన తమాహు అరియోతి చ ఏవమ్పేత్థ యోజనా వేదితబ్బా. ‘‘విద్వా సో న ఉపేతి గబ్భసేయ్య’’న్తి ఇదం పన ఇమస్మిం అత్థవికప్పే థుతివచనమేవ హోతి.

౫౪౨. ‘‘కథం చరణవా’’తి ఏత్థ పన యస్మా చరణేహి పత్తబ్బం పత్తో ‘‘చరణవా’’తి వత్తబ్బతం అరహతి, తస్మా తం దస్సేన్తో ‘‘యో ఇధా’’తి గాథాయ తతియపఞ్హం బ్యాకాసి. తత్థ యో ఇధాతి యో ఇమస్మిం సాసనే. చరణేసూతి సీలాదీసు హేమవతసుత్తే (సు. ని. ౧౫౩ ఆదయో) వుత్తపన్నరసధమ్మేసు. నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనం. పత్తిపత్తోతి పత్తబ్బం పత్తో. యో చరణనిమిత్తం చరణహేతు చరణపచ్చయా పత్తబ్బం అరహత్తం పత్తోతి వుత్తం హోతి. చరణవా సోతి సో ఇమాయ చరణేహి పత్తబ్బపత్తియా చరణవా హోతీతి. ఏత్తావతా పఞ్హో బ్యాకతో హోతి, సేసమస్స థుతివచనం. యో హి చరణేహి పత్తిపత్తో, సో కుసలో చ హోతి ఛేకో, సబ్బదా చ ఆజానాతి నిబ్బానధమ్మం, నిచ్చం నిబ్బాననిన్నచిత్తతాయ సబ్బత్థ చ ఖన్ధాదీసు న సజ్జతి. ద్వీహి చ విముత్తీహి విముత్తచిత్తో హోతి, పటిఘా యస్స న సన్తీతి.

౫౪౩. యస్మా పన కమ్మాదీనం పరిబ్బాజనేన పరిబ్బాజకో నామ హోతి, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘దుక్ఖవేపక్క’’న్తి గాథాయ చతుత్థపఞ్హం బ్యాకాసి. తత్థ విపాకో ఏవ వేపక్కం, దుక్ఖం వేపక్కమస్సాతి దుక్ఖవేపక్కం. పవత్తిదుక్ఖజననతో సబ్బమ్పి తేధాతుకకమ్మం వుచ్చతి. ఉద్ధన్తి అతీతం. అధోతి అనాగతం. తిరియం వాపి మజ్ఝేతి పచ్చుప్పన్నం. తఞ్హి న ఉద్ధం న అధో, తిరియం ఉభిన్నఞ్చ అన్తరా, తేన ‘‘మజ్ఝే’’తి వుత్తం. పరిబ్బాజయిత్వాతి నిక్ఖామేత్వా నిద్ధమేత్వా. పరిఞ్ఞచారీతి పఞ్ఞాయ పరిచ్ఛిన్దిత్వా చరన్తో. అయం తావ అపుబ్బపదవణ్ణనా. అయం పన అధిప్పాయయోజనా – యో తియద్ధపరియాపన్నమ్పి దుక్ఖజనకం యదత్థి కిఞ్చి కమ్మం, తం సబ్బమ్పి అరియమగ్గేన తణ్హావిజ్జాసినేహే సోసేన్తో అపటిసన్ధిజనకభావకరణేన పరిబ్బాజయిత్వా తథా పరిబ్బాజితత్తా ఏవ చ తం కమ్మం పరిఞ్ఞాయ చరణతో పరిఞ్ఞచారీ. న కేవలఞ్చ కమ్మమేవ, మాయం మానమథోపి లోభకోధం ఇమేపి ధమ్మే పహానపరిఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞచారీ, పరియన్తమకాసి నామరూపం, నామరూపస్స చ పరియన్తమకాసి పరిబ్బాజేసి ఇచ్చేవత్థో. ఇమేసం కమ్మాదీనం పరిబ్బాజనేన తం పరిబ్బాజకమాహు. పత్తిపత్తన్తి ఇదం పనస్స థుతివచనం.

౫౪౪. ఏవం పఞ్హబ్యాకరణేన తుట్ఠస్స పన సభియస్స ‘‘యాని చ తీణీ’’తిఆదీసు అభిత్థవనగాథాసు ఓసరణానీతి ఓగహణాని తిత్థాని, దిట్ఠియోతి అత్థో. తాని యస్మా సక్కాయదిట్ఠియా సహ బ్రహ్మజాలే వుత్తద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతాని గహేత్వా తేసట్ఠి హోన్తి, యస్మా చ తాని అఞ్ఞతిత్థియసమణానం పవాదభూతాని సత్థాని సితాని ఉపదిసితబ్బవసేన, న ఉప్పత్తివసేన. ఉప్పత్తివసేన పన యదేతం ‘‘ఇత్థీ పురిసో’’తి సఞ్ఞక్ఖరం వోహారనామం, యా చాయం మిచ్ఛాపరివితక్కానుస్సవాదివసేన ‘‘ఏవరూపేన అత్తనా భవితబ్బ’’న్తి బాలానం విపరీతసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, తదుభయనిస్సితాని తేసం వసేన ఉప్పజ్జన్తి, న అత్తపచ్చక్ఖాని. తాని చ భగవా వినేయ్య వినయిత్వా ఓఘతమగా ఓఘతమం ఓఘన్ధకారం అగా అతిక్కన్తో. ‘‘ఓఘన్తమగా’’తిపి పాఠో, ఓఘానం అన్తం అగా, తస్మా ఆహ ‘‘యాని చ తీణి…పే… తమగా’’తి.

౫౪౫. తతో పరం వట్టదుక్ఖస్స అన్తం పారఞ్చ నిబ్బానం తప్పత్తియా దుక్ఖాభావతో తప్పటిపక్ఖతో చ తం సన్ధాయాహ, ‘‘అన్తగూసి పారగూ దుక్ఖస్సా’’తి. అథ వా పారగూ భగవా నిబ్బానం గతత్తా, తం ఆలపన్తో ఆహ, ‘‘పారగూ అన్తగూసి దుక్ఖస్సా’’తి అయమేత్థ సమ్బన్ధో. సమ్మా చ బుద్ధో సామఞ్చ బుద్ధోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో. తం మఞ్ఞేతి తమేవ మఞ్ఞామి, న అఞ్ఞన్తి అచ్చాదరేన భణతి. జుతిమాతి పరేసమ్పి అన్ధకారవిధమనేన జుతిసమ్పన్నో. ముతిమాతి అపరప్పచ్చయఞేయ్యఞాణసమత్థాయ ముతియా పఞ్ఞాయ సమ్పన్నో. పహూతపఞ్ఞోతి అనన్తపఞ్ఞో. ఇధ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమధిప్పేతం. దుక్ఖస్సన్తకరాతి ఆమన్తేన్తో ఆహ. అతారేసి మన్తి కఙ్ఖాతో మం తారేసి.

౫౪౬-౯. యం మేతిఆదిగాథాయ నమక్కారకరణం భణతి. తత్థ కఙ్ఖిత్తన్తి వీసతిపఞ్హనిస్సితం అత్థం సన్ధాయాహ. సో హి తేన కఙ్ఖితో అహోసి. మోనపథేసూతి ఞాణపథేసు. వినళీకతాతి విగతనళా కతా, ఉచ్ఛిన్నాతి వుత్తం హోతి. నాగ నాగస్సాతి ఏకం ఆమన్తనవచనం, ఏకస్స ‘‘భాసతో అనుమోదన్తీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. ‘‘ధమ్మదేసన’’న్తి పాఠసేసో. సబ్బే దేవాతి ఆకాసట్ఠా చ భూమట్ఠా చ. నారదపబ్బతాతి తేపి కిర ద్వే దేవగణా పఞ్ఞవన్తో, తేపి అనుమోదన్తీతి సబ్బం పసాదేన చ నమక్కారకరణం భణతి.

౫౫౦-౫౩. అనుమోదనారహం బ్యాకరణసమ్పదం సుత్వా ‘‘నమో తే’’తి అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ఆహ. పురిసాజఞ్ఞాతి పురిసేసు జాతిసమ్పన్నం. పటిపుగ్గలోతి పటిభాగో పుగ్గలో తువం బుద్ధో చతుసచ్చపటివేధేన, సత్థా అనుసాసనియా సత్థవాహతాయ చ, మారాభిభూ చతుమారాభిభవేన, ముని బుద్ధముని. ఉపధీతి ఖన్ధకిలేసకామగుణాభిసఙ్ఖారభేదా చత్తారో. వగ్గూతి అభిరూపం. పుఞ్ఞే చాతి లోకియే న లిమ్పసి తేసం అకరణేన, పుబ్బే కతానమ్పి వా ఆయతిం ఫలూపభోగాభావేన. తంనిమిత్తేన వా తణ్హాదిట్ఠిలేపేన. వన్దతి సత్థునోతి ఏవం భణన్తో గోప్ఫకేసు పరిగ్గహేత్వా పఞ్చపతిట్ఠితం వన్ది.

అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బోతి అఞ్ఞతిత్థియో ఏవ. ఆకఙ్ఖతీతి ఇచ్ఛతి. ఆరద్ధచిత్తాతి అభిరాధితచిత్తా. అపిచ మేత్థ పుగ్గలవేమత్తతా విదితాతి అపిచ మయా ఏత్థ అఞ్ఞతిత్థియానం పరివాసే పుగ్గలనానత్తం విదితం, న సబ్బేనేవ పరివసితబ్బన్తి. కేన పన న పరివసితబ్బం? అగ్గియేహి జటిలేహి, సాకియేన జాతియా, లిఙ్గం విజహిత్వా ఆగతేన. అవిజహిత్వా ఆగతోపి చ యో మగ్గఫలపటిలాభాయ హేతుసమ్పన్నో హోతి, తాదిసోవ సభియో పరిబ్బాజకో. తస్మా భగవా ‘‘తవ పన, సభియ, తిత్థియవత్తపూరణత్థాయ పరివాసకారణం నత్థి, అత్థత్థికో త్వం ‘మగ్గఫలపటిలాభాయ హేతుసమ్పన్నో’తి విదితమేతం మయా’’తి తస్స పబ్బజ్జం అనుజానన్తో ఆహ – ‘‘అపిచ మేత్థ పుగ్గలవేమత్తతా విదితా’’తి. సభియో పన అత్తనో ఆదరం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే భన్తే’’తి. తం సబ్బం అఞ్ఞఞ్చ తథారూపం ఉత్తానత్థత్తా పుబ్బే వుత్తనయత్తా చ ఇధ న వణ్ణితం, యతో పుబ్బే వణ్ణితానుసారేన వేదితబ్బన్తి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ సభియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.