౨. ఆమగన్ధసుత్తవణ్ణనా

సామాకచిఙ్గూలకచీనకాని చాతి ఆమగన్ధసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? అనుప్పన్నే భగవతి ఆమగన్ధో నామ బ్రాహ్మణో పఞ్చహి మాణవకసతేహి సద్ధిం తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తం పవిసిత్వా పబ్బతన్తరే అస్సమం కారాపేత్వా వనమూలఫలాహారో హుత్వా తత్థ పటివసతి, న కదాచి మచ్ఛమంసం ఖాదతి. అథ తేసం తాపసానం లోణమ్బిలాదీని అపరిభుఞ్జన్తానం పణ్డురోగో ఉప్పజ్జి. తతో తే ‘‘లోణమ్బిలాదిసేవనత్థాయ మనుస్సపథం గచ్ఛామా’’తి పచ్చన్తగామం సమ్పత్తా. తత్థ మనుస్సా తేసు పసీదిత్వా నిమన్తేత్వా భోజేసుం, కతభత్తకిచ్చానం నేసం మఞ్చపీఠపరిభోగభాజనపాదమక్ఖనాదీని ఉపనేత్వా ‘‘ఏత్థ, భన్తే, వసథ, మా ఉక్కణ్ఠిత్థా’’తి వసనట్ఠానం దస్సేత్వా పక్కమింసు. దుతియదివసేపి నేసం దానం దత్వా పున ఘరపటిపాటియా ఏకేకదివసం దానమదంసు. తాపసా చతుమాసం తత్థ వసిత్వా లోణమ్బిలాదిసేవనాయ థిరభావప్పత్తసరీరా హుత్వా ‘‘మయం, ఆవుసో, గచ్ఛామా’’తి మనుస్సానం ఆరోచేసుం. మనుస్సా తేసం తేలతణ్డులాదీని అదంసు. తే తాని ఆదాయ అత్తనో అస్సమమేవ అగమంసు. తఞ్చ గామం తథేవ సంవచ్ఛరే సంవచ్ఛరే ఆగమింసు. మనుస్సాపి తేసం ఆగమనకాలం విదిత్వా దానత్థాయ తణ్డులాదీని సజ్జేత్వావ అచ్ఛన్తి, ఆగతే చ నే తథేవ సమ్మానేన్తి.

అథ భగవా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో అనుపుబ్బేన సావత్థిం గన్త్వా తత్థ విహరన్తో తేసం తాపసానం ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం దిస్వా తతో నిక్ఖమ్మ భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో చారికం చరమానో అనుపుబ్బేన తం గామం అనుప్పత్తో. మనుస్సా భగవన్తం దిస్వా మహాదానాని అదంసు. భగవా తేసం ధమ్మం దేసేసి. తే తాయ ధమ్మదేసనాయ అప్పేకచ్చే సోతాపన్నా, ఏకచ్చే సకదాగామినో, ఏకచ్చే అనాగామినో అహేసుం, ఏకచ్చే పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణింసు. భగవా పునదేవ సావత్థిం పచ్చాగమాసి. అథ తే తాపసా తం గామం ఆగమింసు. మనుస్సా తాపసే దిస్వా న పుబ్బసదిసం కోతూహలమకంసు. తాపసా తం పుచ్ఛింసు – ‘‘కిం, ఆవుసో, ఇమే మనుస్సా న పుబ్బసదిసా, కిం ను ఖో అయం గామో రాజదణ్డేన ఉపద్దుతో, ఉదాహు దుబ్భిక్ఖేన, ఉదాహు అమ్హేహి సీలాదిగుణేహి సమ్పన్నతరో కోచి పబ్బజితో ఇమం గామమనుప్పత్తో’’తి? తే ఆహంసు – ‘‘న, భన్తే, రాజదణ్డేన, న దుబ్భిక్ఖేనాయం గామో ఉపద్దుతో, అపిచ బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో, సో భగవా బహుజనహితాయ ధమ్మం దేసేన్తో ఇధాగతో’’తి.

తం సుత్వా ఆమగన్ధతాపసో ‘‘బుద్ధోతి, గహపతయో, వదేథా’’తి? ‘‘బుద్ధోతి, భన్తే, వదామా’’తి తిక్ఖత్తుం వత్వా ‘‘ఘోసోపి ఖో ఏసో దుల్లభో లోకస్మిం, యదిదం బుద్ధో’’తి అత్తమనో అత్తమనవాచం నిచ్ఛారేత్వా పుచ్ఛి – ‘‘కిం ను ఖో సో బుద్ధో ఆమగన్ధం భుఞ్జతి, న భుఞ్జతీ’’తి? ‘‘కో, భన్తే, ఆమగన్ధో’’తి? ‘‘ఆమగన్ధో నామ మచ్ఛమంసం, గహపతయో’’తి. ‘‘భగవా, భన్తే, మచ్ఛమంసం పరిభుఞ్జతీ’’తి. తం సుత్వా తాపసో విప్పటిసారీ అహోసి – ‘‘మాహేవ ఖో పన బుద్ధో సియా’’తి. పున చిన్తేసి – ‘‘బుద్ధానం పాతుభావో నామ దుల్లభో, గన్త్వా బుద్ధం దిస్వా పుచ్ఛిత్వా జానిస్సామీ’’తి. తతో యేన భగవా గతో, తం మగ్గం మనుస్సే పుచ్ఛిత్వా వచ్ఛగిద్ధినీ గావీ వియ తురితతురితో సబ్బత్థ ఏకరత్తివాసేన సావత్థిం అనుప్పత్వా జేతవనమేవ పావిసి సద్ధిం సకాయ పరిసాయ. భగవాపి తస్మిం సమయే ధమ్మదేసనత్థాయ ఆసనే నిసిన్నో ఏవ హోతి. తాపసా భగవన్తం ఉపసఙ్కమ్మ తుణ్హీభూతా అనభివాదేత్వావ ఏకమన్తం నిసీదింసు. భగవా ‘‘కచ్చి వో ఇసయో ఖమనీయ’’న్తిఆదినా నయేన తేహి సద్ధిం పటిసమ్మోది. తేపి ‘‘ఖమనీయం, భో గోతమా’’తిఆదిమాహంసు. తతో ఆమగన్ధో భగవన్తం పుచ్ఛి – ‘‘ఆమగన్ధం, భో గోతమ, భుఞ్జసి, న భుఞ్జసీ’’తి? ‘‘కో సో, బ్రాహ్మణ, ఆమగన్ధో నామా’’తి? ‘‘మచ్ఛమంసం, భో గోతమా’’తి. భగవా ‘‘న, బ్రాహ్మణ, మచ్ఛమంసం ఆమగన్ధో. అపిచ ఖో ఆమగన్ధో నామ సబ్బే కిలేసా పాపకా అకుసలా ధమ్మా’’తి వత్వా ‘‘న, బ్రాహ్మణ, ఇదాని త్వమేవ ఆమగన్ధం పుచ్ఛి, అతీతేపి తిస్సో నామ బ్రాహ్మణో కస్సపం భగవన్తం పుచ్ఛి. ఏవఞ్చ సో పుచ్ఛి, ఏవఞ్చస్స భగవా బ్యాకాసీ’’తి తిస్సేన చ బ్రాహ్మణేన కస్సపేన చ భగవతా వుత్తగాథాయో ఏవ ఆనేత్వా తాహి గాథాహి బ్రాహ్మణం సఞ్ఞాపేన్తో ఆహ – ‘‘సామాకచిఙ్గూలకచీనకాని చా’’తి. అయం తావ ఇమస్స సుత్తస్స ఇధ ఉప్పత్తి.

అతీతే పన కస్సపో కిర బోధిసత్తో అట్ఠాసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ పారమియో పూరేత్వా బారాణసియం బ్రహ్మదత్తస్స బ్రాహ్మణస్స ధనవతీ నామ బ్రాహ్మణీ, తస్సా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం అగ్గహేసి. అగ్గసావకోపి తం దివసంయేవ దేవలోకా చవిత్వా అనుపురోహితబ్రాహ్మణస్స పజాపతియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తి. ఏవం తేసం ఏకదివసమేవ పటిసన్ధిగ్గహణఞ్చ గబ్భవుట్ఠానఞ్చ అహోసి, ఏకదివసమేవ ఏతేసం ఏకస్స కస్సపో, ఏకస్స తిస్సోతి నామమకంసు. తే సహపంసుకీళనకా ద్వే సహాయా అనుపుబ్బేన వుడ్ఢిం అగమింసు. తిస్సస్స పితా పుత్తం ఆణాపేసి – ‘‘అయం, తాత, కస్సపో నిక్ఖమ్మ పబ్బజిత్వా బుద్ధో భవిస్సతి, త్వమ్పిస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా భవనిస్సరణం కరేయ్యాసీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా బోధిసత్తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘ఉభోపి, సమ్మ, పబ్బజిస్సామా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణి. తతో వుడ్ఢిం అనుప్పత్తకాలేపి తిస్సో బోధిసత్తం ఆహ – ‘‘ఏహి, సమ్మ, పబ్బజిస్సామా’’తి బోధిసత్తో న నిక్ఖమి. తిస్సో ‘‘న తావస్స ఞాణం పరిపాకం గత’’న్తి సయం నిక్ఖమ్మ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అరఞ్ఞే పబ్బతపాదే అస్సమం కారాపేత్వా వసతి. బోధిసత్తోపి అపరేన సమయేన ఘరే ఠితోయేవ ఆనాపానస్సతిం పరిగ్గహేత్వా చత్తారి ఝానాని అభిఞ్ఞాయో చ ఉప్పాదేత్వా పాసాదేన బోధిమణ్డసమీపం గన్త్వా ‘‘పున పాసాదో యథాఠానేయేవ పతిట్ఠాతూ’’తి అధిట్ఠాసి, సో సకట్ఠానేయేవ పతిట్ఠాసి. అపబ్బజితేన కిర బోధిమణ్డం ఉపగన్తుం న సక్కాతి. సో పబ్బజిత్వా బోధిమణ్డం పత్వా నిసీదిత్వా సత్త దివసే పధానయోగం కత్వా సత్తహి దివసేహి సమ్మాసమ్బోధిం సచ్ఛాకాసి.

తదా ఇసిపతనే వీసతిసహస్సా పబ్బజితా పటివసన్తి. అథ కస్సపో భగవా తే ఆమన్తేత్వా ధమ్మచక్కం పవత్తేసి. సుత్తపరియోసానే సబ్బేవ అరహన్తో అహేసుం. సో సుదం భగవా వీసతిభిక్ఖుసహస్సపరివుతో తత్థేవ ఇసిపతనే వసతి. కికీ చ నం కాసిరాజా చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠాతి. అథేకదివసం బారాణసివాసీ ఏకో పురిసో పబ్బతే చన్దనసారాదీని గవేసన్తో తిస్సస్స తాపసస్స అస్సమం పత్వా తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. తాపసో తం దిస్వా ‘‘కుతో ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘బారాణసితో, భన్తే’’తి. ‘‘కా తత్థ పవత్తీ’’తి? ‘‘తత్థ, భన్తే, కస్సపో నామ సమ్మాసమ్బుద్ధో ఉప్పన్నో’’తి. తాపసో దుల్లభవచనం సుత్వా పీతిసోమనస్సజాతో పుచ్ఛి – ‘‘కిం సో ఆమగన్ధం భుఞ్జతి, న భుఞ్జతీ’’తి? ‘‘కో భన్తే, ఆమగన్ధో’’తి? ‘‘మచ్ఛమంసం ఆవుసో’’తి. ‘‘భగవా, భన్తే, మచ్ఛమంసం భుఞ్జతీ’’తి. తం సుత్వా తాపసో విప్పటిసారీ హుత్వా పున చిన్తేసి – ‘‘గన్త్వా తం పుచ్ఛిస్సామి, సచే ‘ఆమగన్ధం పరిభుఞ్జామీ’తి వక్ఖతి, తతో నం ‘తుమ్హాకం, భన్తే, జాతియా చ కులస్స చ గోత్తస్స చ అననుచ్ఛవికమేత’న్తి నివారేత్వా తస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా భవనిస్సరణం కరిస్సామీ’’తి సల్లహుకం ఉపకరణం గహేత్వా సబ్బత్థ ఏకరత్తివాసేన సాయన్హసమయే బారాణసిం పత్వా ఇసిపతనమేవ పావిసి. భగవాపి తస్మిం సమయే ధమ్మదేసనత్థాయ ఆసనే నిసిన్నోయేవ హోతి. తాపసో భగవన్తం ఉపసఙ్కమ్మ అనభివాదేత్వా తుణ్హీభూతో ఏకమన్తం అట్ఠాసి. భగవా తం దిస్వా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ పటిసమ్మోది. సోపి ‘‘ఖమనీయం, భో కస్సపా’’తిఆదీని వత్వా ఏకమన్తం నిసీదిత్వా భగవన్తం పుచ్ఛి – ‘‘ఆమగన్ధం, భో కస్సప, భుఞ్జసి, న భుఞ్జసీ’’తి? ‘‘నాహం, బ్రాహ్మణ, ఆమగన్ధం భుఞ్జామీ’’తి. ‘‘సాధు, సాధు, భో కస్సప, పరకుణపం అఖాదన్తో సున్దరమకాసి, యుత్తమేతం భోతో కస్సపస్స జాతియా చ కులస్స చ గోత్తస్స చా’’తి. తతో భగవా ‘‘అహం కిలేసే సన్ధాయ ‘ఆమగన్ధం న భుఞ్జామీ’తి వదామి, బ్రాహ్మణో మచ్ఛమంసం పచ్చేతి, యంనూనాహం స్వే గామం పిణ్డాయ అపవిసిత్వా కికీరఞ్ఞో గేహా ఆభతం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జేయ్యం, ఏవం ఆమగన్ధం ఆరబ్భ కథా పవత్తిస్సతి. తతో బ్రాహ్మణం ధమ్మదేసనాయ సఞ్ఞాపేస్సామీ’’తి దుతియదివసే కాలస్సేవ సరీరపరికమ్మం కత్వా గన్ధకుటిం పావిసి. భిక్ఖూ గన్ధకుటిద్వారం పిహితం దిస్వా ‘‘న భగవా అజ్జ భిక్ఖూహి సద్ధిం పవిసితుకామో’’తి ఞత్వా గన్ధకుటిం పదక్ఖిణం కత్వా పిణ్డాయ పవిసింసు.

భగవాపి గన్ధకుటితో నిక్ఖమ్మ పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. తాపసోపి ఖో పత్తసాకం పచిత్వా ఖాదిత్వా భగవతో సన్తికే నిసీది. కికీ కాసిరాజా భిక్ఖూ పిణ్డాయ చరన్తే దిస్వా ‘‘కుహిం భగవా, భన్తే’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘విహారే, మహారాజా’’తి చ సుత్వా నానాబ్యఞ్జనరసమనేకమంసవికతిసమ్పన్నం భోజనం భగవతో పాహేసి. అమచ్చా విహారం నేత్వా భగవతో ఆరోచేత్వా దక్ఖిణోదకం దత్వా పరివిసన్తా పఠమం నానామంసవికతిసమ్పన్నం యాగుం అదంసు, తాపసో దిస్వా ‘‘ఖాదతి ను ఖో నో’’తి చిన్తేన్తో అట్ఠాసి. భగవా తస్స పస్సతోయేవ యాగుం పివన్తో మంసఖణ్డం ముఖే పక్ఖిపి. తాపసో దిస్వా కుద్ధో. పున యాగుపీతస్స నానారసబ్యఞ్జనం భోజనమదంసు, తమ్పి గహేత్వా భుఞ్జన్తం దిస్వా అతివియ కుద్ధో ‘‘మచ్ఛమంసం ఖాదన్తోయేవ ‘న ఖాదామీ’తి భణతీ’’తి. అథ భగవన్తం కతభత్తకిచ్చం హత్థపాదే ధోవిత్వా నిసిన్నం ఉపసఙ్కమ్మ ‘‘భో కస్సప, ముసా త్వం భణసి, నేతం పణ్డితకిచ్చం. ముసావాదో హి గరహితో బుద్ధానం, యేపి తే పబ్బతపాదే వనమూలఫలాదీహి యాపేన్తా ఇసయో వసన్తి, తేపి ముసా న భణన్తీ’’తి వత్వా పున ఇసీనం గుణే గాథాయ వణ్ణేన్తో ఆహ ‘‘సామాకచిఙ్గూలకచీనకాని చా’’తి.

౨౪౨. తత్థ సామాకాతి ధునిత్వా వా సీసాని ఉచ్చినిత్వా వా గయ్హూపగా తిణధఞ్ఞజాతి. తథా చిఙ్గూలకా కణవీరపుప్ఫసణ్ఠానసీసా హోన్తి. చీనకానీతి అటవిపబ్బతపాదేసు అరోపితజాతా చీనముగ్గా. పత్తప్ఫలన్తి యంకిఞ్చి హరితపణ్ణం. మూలఫలన్తి యంకిఞ్చి కన్దమూలం. గవిప్ఫలన్తి యంకిఞ్చి రుక్ఖవల్లిఫలం. మూలగ్గహణేన వా కన్దమూలం, ఫలగ్గహణేన రుక్ఖవల్లిఫలం, గవిప్ఫలగ్గహణేన ఉదకే జాతసిఙ్ఘాతకకసేరుకాదిఫలం వేదితబ్బం. ధమ్మేన లద్ధన్తి దూతేయ్యపహిణగమనాదిమిచ్ఛాజీవం పహాయ వనే ఉఞ్ఛాచరియాయ లద్ధం. సతన్తి సన్తో అరియా. అస్నమానాతి భుఞ్జమానా. న కామకామా అలికం భణన్తీతి తే ఏవం అమమా అపరిగ్గహా ఏతాని సామాకాదీని భుఞ్జమానా ఇసయో యథా త్వం సాదురసాదికే కామే పత్థయన్తో ఆమగన్ధం భుఞ్జన్తోయేవ ‘‘నాహం, బ్రాహ్మణ, ఆమగన్ధం భుఞ్జామీ’’తి భణన్తో అలికం భణసి, తథా న కామకామా అలికం భణన్తి, కామే కామయన్తా ముసా న భణన్తీతి ఇసీనం పసంసాయ భగవతో నిన్దం దీపేతి.

౨౪౩. ఏవం ఇసీనం పసంసాపదేసేన భగవన్తం నిన్దిత్వా ఇదాని అత్తనా అధిప్పేతం నిన్దావత్థుం దస్సేత్వా నిప్పరియాయేనేవ భగవన్తం నిన్దన్తో ఆహ ‘‘యదస్నమానో’’తి తత్థ ద-కారో పదసన్ధికరో. అయం పనత్థో – యం కిఞ్చిదేవ ససమంసం వా తిత్తిరమంసం వా ధోవనచ్ఛేదనాదినా పుబ్బపరికమ్మేన సుకతం, పచనవాసనాదినా పచ్ఛాపరికమ్మేన సునిట్ఠితం, న మాతరా న పితరా, అపిచ ఖో పన ‘‘దక్ఖిణేయ్యో అయ’’న్తి మఞ్ఞమానేహి ధమ్మకామేహి పరేహి దిన్నం, సక్కారకరణేన పయతం పణీతమలఙ్కతం, ఉత్తమరసతాయ ఓజవన్తతాయ థామబలభరణసమత్థతాయ చ పణీతం అస్నమానో ఆహారయమానో, న కేవలఞ్చ యంకిఞ్చి మంసమేవ, అపిచ ఖో పన ఇదమ్పి సాలీనమన్నం విచితకాళకం సాలితణ్డులోదనం పరిభుఞ్జమానో సో భుఞ్జసి, కస్సప, ఆమగన్ధం, సో త్వం యంకిఞ్చి మంసం భుఞ్జమానో ఇదఞ్చ సాలీనమన్నం పరిభుఞ్జమానో భుఞ్జసి, కస్సప, ఆమగన్ధన్తి భగవన్తం గోత్తేన ఆలపతి.

౨౪౪. ఏవం ఆహారతో భగవన్తం నిన్దిత్వా ఇదాని ముసావాదం ఆరోపేత్వా నిన్దన్తో ఆహ ‘‘న ఆమగన్ధో…పే… సుసఙ్ఖతేహీ’’తి. తస్సత్థో – పుబ్బే మయా పుచ్ఛితో సమానో ‘‘న ఆమగన్ధో మమ కప్పతీ’’తి ఇచ్చేవ త్వం భాససి, ఏవం ఏకంసేనేవ త్వం భాససి బ్రహ్మబన్ధు బ్రాహ్మణగుణవిరహితజాతిమత్తబ్రాహ్మణాతి పరిభాసన్తో భణతి. సాలీనమన్నన్తి సాలితణ్డులోదనం. పరిభుఞ్జమానోతి భుఞ్జమానో. సకున్తమంసేహి సుసఙ్ఖతేహీతి తదా భగవతో అభిహటం సకుణమంసం నిద్దిసన్తో భణతి.

ఏవం భణన్తో ఏవ చ భగవతో హేట్ఠా పాదతలా పభుతి యావ ఉపరి కేసగ్గా సరీరముల్లోకేన్తో ద్వత్తింసవరలక్ఖణాసీతిఅనుబ్యఞ్జనసమ్పదం బ్యామప్పభాపరిక్ఖేపఞ్చ దిస్వా ‘‘ఏవరూపో మహాపురిసలక్ఖణాదిపటిమణ్డితకాయో న ముసా భణితుం అరహతి. అయం హిస్స భవన్తరేపి సచ్చవాచానిస్సన్దేనేవ ఉణ్ణా భముకన్తరే జాతా ఓదాతా ముదు తూలసన్నిభా, ఏకేకాని చ లోమకూపేసు లోమాని. స్వాయం కథమిదాని ముసా భణిస్సతి. అద్ధా అఞ్ఞో ఇమస్స ఆమగన్ధో భవిస్సతి, యం సన్ధాయ ఏతదవోచ – ‘నాహం, బ్రాహ్మణ, ఆమగన్ధం భుఞ్జామీ’తి, యంనూనాహం ఏతం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా సఞ్జాతబహుమానో గోత్తేనేవ ఆలపన్తో ఇమం గాథాసేసం ఆహ –

‘‘పుచ్ఛామి తం కస్సప ఏతమత్థం, కథంపకారో తవ ఆమగన్ధో’’తి.

౨౪౫. అథస్స భగవా ఆమగన్ధం విస్సజ్జేతుం ‘‘పాణాతిపాతో’’తి ఏవమాదిమాహ. తత్థ పాణాతిపాతోతి పాణవధో. వధఛేదబన్ధనన్తి ఏత్థ సత్తానం దణ్డాదీహి ఆకోటనం వధో, హత్థపాదాదీనం ఛేదనం ఛేదో, రజ్జుఆదీహి బన్ధో బన్ధనం. థేయ్యం ముసావాదోతి థేయ్యఞ్చ ముసావాదో చ. నికతీతి ‘‘దస్సామి, కరిస్సామీ’’తిఆదినా నయేన ఆసం ఉప్పాదేత్వా నిరాసాకరణం. వఞ్చనానీతి అసువణ్ణం సువణ్ణన్తి గాహాపనాదీని. అజ్ఝేనకుత్తన్తి నిరత్థకమనేకగన్థపరియాపుణనం. పరదారసేవనాతి పరపరిగ్గహితాసు చారిత్తాపజ్జనం. ఏసామగన్ధో న హి మంసభోజనన్తి ఏస పాణాతిపాతాదిఅకుసలధమ్మసముదాచారో ఆమగన్ధో విస్సగన్ధో కుణపగన్ధో. కిం కారణా? అమనుఞ్ఞత్తా కిలేసఅసుచిమిస్సకత్తా సబ్భి జిగుచ్ఛితత్తా పరమదుగ్గన్ధభావావహత్తా చ. యే హి ఉస్సన్నకిలేసా సత్తా, తే తేహి అతిదుగ్గన్ధా హోన్తి, నిక్కిలేసానం మతసరీరమ్పి దుగ్గన్ధం న హోతి, తస్మా ఏసామగన్ధో. మంసభోజనం పన అదిట్ఠమసుతమపరిసఙ్కితఞ్చ అనవజ్జం, తస్మా న హి మంసభోజనం ఆమగన్ధోతి.

౨౪౬. ఏవం ధమ్మాధిట్ఠానాయ దేసనాయ ఏకేన నయేన ఆమగన్ధం విస్సజ్జేత్వా ఇదాని యస్మా తే తే సత్తా తేహి తేహి ఆమగన్ధేహి సమన్నాగతా, న ఏకో ఏవ సబ్బేహి, న చ సబ్బే ఏకేనేవ, తస్మా నేసం తే తే ఆమగన్ధే పకాసేతుం ‘‘యే ఇధ కామేసు అసఞ్ఞతా జనా’’తిఆదినా నయేన పుగ్గలాధిట్ఠానాయ తావ దేసనాయ ఆమగన్ధే విస్సజ్జేన్తో ద్వే గాథాయో అభాసి.

తత్థ యే ఇధ కామేసు అసఞ్ఞతా జనాతి యే కేచి ఇధ లోకే కామపటిసేవనసఙ్ఖాతేసు కామేసు మాతిమాతుచ్ఛాదీసుపి మరియాదావిరహేన భిన్నసంవరతాయ అసంయతా పుథుజ్జనా. రసేసు గిద్ధాతి జివ్హావిఞ్ఞేయ్యేసు రసేసు గిద్ధా గధితా ముచ్ఛితా అజ్ఝోసన్నా అనాదీనవదస్సావినో అనిస్సరణపఞ్ఞా రసే పరిభుఞ్జన్తి. అసుచిభావమస్సితాతి తాయ రసగిద్ధియా రసపటిలాభత్థాయ నానప్పకారమిచ్ఛాజీవసఙ్ఖాతఅసుచిభావమిస్సితా. నత్థికదిట్ఠీతి ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదిదసవత్థుకమిచ్ఛాదిట్ఠిసమన్నాగతా. విసమాతి విసమేన కాయకమ్మాదినా సమన్నాగతా. దురన్నయాతి దువిఞ్ఞాపయా సన్దిట్ఠిపరామాసీఆధానగ్గాహీదుప్పటినిస్సగ్గితాసమన్నాగతా. ఏసామగన్ధోతి ఏస ఏతాయ గాథాయ పుగ్గలే అధిట్ఠాయ నిద్దిట్ఠో ‘‘కామేసు అసంయతతా రసగిద్ధతా ఆజీవవిపత్తినత్థికదిట్ఠికాయదుచ్చరితాదివిసమతా దురన్నయభావతా’’తి అపరోపి పుబ్బే వుత్తేనేవత్థేన ఛబ్బిధో ఆమగన్ధో వేదితబ్బో. న హి మంసభోజనన్తి మంసభోజనం పన యథావుత్తేనేవత్థేన న ఆమగన్ధోతి.

౨౪౭. దుతియగాథాయపి యే లూఖసాతి యే లూఖా నిరసా, అత్తకిలమథానుయుత్తాతి అత్థో. దారుణాతి కక్ఖళా దోవచస్సతాయుత్తా. పిట్ఠిమంసికాతి పురతో మధురం భణిత్వా పరమ్ముఖే అవణ్ణభాసినో. ఏతే హి అభిముఖం ఓలోకేతుమసక్కోన్తా పరమ్ముఖానం పిట్ఠిమంసఖాదకా వియ హోన్తి, తేన ‘‘పిట్ఠిమంసికా’’తి వుచ్చన్తి. మిత్తద్దునోతి మిత్తదూహకా, దారధనజీవితేసు విస్సాసమాపన్నానం మిత్తానం తత్థ మిచ్ఛాపటిపజ్జనకాతి వుత్తం హోతి. నిక్కరుణాతి కరుణావిరహితా సత్తానం అనత్థకామా. అతిమానినోతి ‘‘ఇధేకచ్చో జాతియా వా…పే… అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వత్థునా పరే అతిమఞ్ఞతి, యో ఏవరూపో మానో కేతుకమ్యతా చిత్తస్సా’’తి (విభ. ౮౮౦) ఏవం వుత్తేన అతిమానేన సమన్నాగతా. అదానసీలాతి అదానపకతికా, అదానాధిముత్తా అసంవిభాగరతాతి అత్థో. న చ దేన్తి కస్సచీతి తాయ చ పన అదానసీలతాయ యాచితాపి సన్తా కస్సచి కిఞ్చి న దేన్తి, అదిన్నపుబ్బకకులే మనుస్ససదిసా నిజ్ఝామతణ్హికపేతపరాయణా హోన్తి. కేచి పన ‘‘ఆదానసీలా’’తిపి పఠన్తి, కేవలం గహణసీలా, కస్సచి పన కిఞ్చి న దేన్తీతి. ఏసామగన్ధో న హి మంసభోజనన్తి ఏస ఏతాయ గాథాయ పుగ్గలే అధిట్ఠాయ నిద్దిట్ఠో ‘‘లూఖతా, దారుణతా, పిట్ఠిమంసికతా, మిత్తదూభితా, నిక్కరుణతా, అతిమానితా, అదానసీలతా, అదాన’’న్తి అపరోపి పుబ్బే వుత్తేనేవత్థేన అట్ఠవిధో ఆమగన్ధో వేదితబ్బో, న హి మంసభోజనన్తి.

౨౪౮. ఏవం పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ ద్వే గాథాయో వత్వా పున తస్స తాపసస్స ఆసయానుపరివత్తనం విదిత్వా ధమ్మాధిట్ఠానాయేవ దేసనాయ ఏకం గాథం అభాసి. తత్థ కోధో ఉరగసుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. మదోతి ‘‘జాతిమదో, గోత్తమదో, ఆరోగ్యమదో’’తిఆదినా (విభ. ౮౩౨) నయేన విభఙ్గే వుత్తప్పభేదో చిత్తస్స మజ్జనభావో. థమ్భోతి థద్ధభావో. పచ్చుపట్ఠాపనాతి పచ్చనీకట్ఠాపనా, ధమ్మేన నయేన వుత్తస్స పటివిరుజ్ఝిత్వా ఠానం. మాయాతి ‘‘ఇధేకచ్చో కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా’’తిఆదినా (విభ. ౮౯౪) నయేన విభఙ్గే విభత్తా కతపాపపటిచ్ఛాదనతా. ఉసూయాతి పరలాభసక్కారాదీసు ఇస్సా. భస్ససముస్సయోతి సముస్సితం భస్సం, అత్తుక్కంసనతాతి వుత్తం హోతి. మానాతిమానోతి ‘‘ఇధేకచ్చో జాతియా వా…పే… అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వత్థునా పుబ్బకాలం పరేహి సదిసం అత్తానం దహతి, అపరకాలం అత్తానం సేయ్యం దహతి, పరే హీనే దహతి, యో ఏవరూపో మానో…పే… కేతుకమ్యతా చిత్తస్సా’’తి (విభ. ౮౮౦) విభఙ్గే విభత్తో. అసబ్భి సన్థవోతి అసప్పురిసేహి సన్థవో. ఏసామగన్ధో న హి మంసభోజనన్తి ఏస కోధాది నవవిధో అకుసలరాసి పుబ్బే వుత్తేనేవత్థేన ఆమగన్ధోతి వేదితబ్బో, న హి మంసభోజనన్తి.

౨౪౯. ఏవం ధమ్మాధిట్ఠానాయ దేసనాయ నవవిధం ఆమగన్ధం దస్సేత్వా పునపి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ ఆమగన్ధే విస్సజ్జేన్తో తిస్సో గాథాయో అభాసి. తత్థ యే పాపసీలాతి యే పాపసమాచారతాయ ‘‘పాపసీలా’’తి లోకే పాకటా. ఇణఘాతసూచకాతి వసలసుత్తే వుత్తనయేన ఇణం గహేత్వా తస్స అప్పదానేన ఇణఘాతా, పేసుఞ్ఞేన సూచకా చ. వోహారకూటా ఇధ పాటిరూపికాతి ధమ్మట్టట్ఠానే ఠితా లఞ్జం గహేత్వా సామికే పరాజేన్తా కూటేన వోహారేన సమన్నాగతత్తా వోహారకూటా, ధమ్మట్ఠపటిరూపకత్తా పాటిరూపికా. అథ వా ఇధాతి సాసనే. పాటిరూపికాతి దుస్సీలా. తే హి యస్మా నేసం ఇరియాపథసమ్పదాదీహి సీలవన్తపటిరూపం అత్థి, తస్మా పటిరూపా, పటిరూపా ఏవ పాటిరూపికా. నరాధమా యేధ కరోన్తి కిబ్బిసన్తి యే ఇధ లోకే నరాధమా మాతాపితూసు బుద్ధపచ్చేకబుద్ధాదీసు చ మిచ్ఛాపటిపత్తిసఞ్ఞితం కిబ్బిసం కరోన్తి. ఏసామగన్ధో న హి మంసభోజనన్తి ఏస ఏతాయ గాథాయ పుగ్గలే అధిట్ఠాయ నిద్దిట్ఠో ‘‘పాపసీలతా, ఇణఘాతతా, సూచకతా, వోహారకూటతా, పాటిరూపికతా, కిబ్బిసకారితా’’తి అపరోపి పుబ్బే వుత్తేనేవత్థేన ఛబ్బిధో ఆమగన్ధో వేదితబ్బో, న హి మంసభోజనన్తి.

౨౫౦. యే ఇధ పాణేసు అసఞ్ఞతా జనాతి యే జనా ఇధలోకే పాణేసు యథాకామచారితాయ సతమ్పి సహస్సమ్పి మారేత్వా అనుద్దయామత్తస్సాపి అకరణేన అసంయతా. పరేసమాదాయ విహేసముయ్యుతాతి పరేసం సన్తకం ఆదాయ ధనం వా జీవితం వా తతో ‘‘మా ఏవం కరోథా’’తి యాచన్తానం వా నివారేన్తానం వా పాణిలేడ్డుదణ్డాదీహి విహేసం ఉయ్యుతా. పరే వా సత్తే సమాదాయ ‘‘అజ్జ దస, అజ్జ వీస’’న్తి ఏవం సమాదియిత్వా తేసం వధబన్ధనాదీహి విహేసముయ్యుతా. దుస్సీలలుద్దాతి నిస్సీలా చ దురాచారత్తా, లుద్దా చ కురూరకమ్మన్తా లోహితపాణితాయ, మచ్ఛఘాతకమిగబన్ధకసాకుణికాదయో ఇధాధిప్పేతా. ఫరుసాతి ఫరుసవాచా. అనాదరాతి ‘‘ఇదాని న కరిస్సామ, విరమిస్సామ ఏవరూపా’’తి ఏవం ఆదరవిరహితా. ఏసామగన్ధో న హి మంసభోజనన్తి ఏస ఏతాయ గాథాయ పుగ్గలే అధిట్ఠాయ నిద్దిట్ఠో ‘‘పాణాతిపాతో వధఛేదబన్ధన’’న్తిఆదినా నయేన పుబ్బే వుత్తో చ అవుత్తో చ ‘‘పాణేసు అసంయతతా పరేసం విహేసతా దుస్సీలతా లుద్దతా ఫరుసతా అనాదరో’’తి ఛబ్బిధో ఆమగన్ధో వేదితబ్బో, న హి మంసభోజనన్తి. పుబ్బే వుత్తమ్పి హి సోతూనం సోతుకామతాయ అవధారణతాయ దళ్హీకరణతాయాతి ఏవమాదీహి కారణేహి పున వుచ్చతి. తేనేవ చ పరతో వక్ఖతి ‘‘ఇచ్చేతమత్థం భగవా పునప్పునం, అక్ఖాసి నం వేదయి మన్తపారగూ’’తి.

౨౫౧. ఏతేసు గిద్ధా విరుద్ధాతిపాతినోతి ఏతేసు పాణేసు గేధేన గిద్ధా, దోసేన విరుద్ధా, మోహేన ఆదీనవం అపస్సన్తా పునప్పునం అజ్ఝాచారప్పత్తియా అతిపాతినో, ఏతేసు వా ‘‘పాణాతిపాతో వధఛేదబన్ధన’’న్తిఆదినా నయేన వుత్తేసు పాపకమ్మేసు యథాసమ్భవం యే గేధవిరోధాతిపాతసఙ్ఖాతా రాగదోసమోహా, తేహి గిద్ధా విరుద్ధా అతిపాతినో చ. నిచ్చుయ్యుతాతి అకుసలకరణే నిచ్చం ఉయ్యుతా, కదాచి పటిసఙ్ఖాయ అప్పటివిరతా. పేచ్చాతి అస్మా లోకా పరం గన్త్వా. తమం వజన్తి యే, పతన్తి సత్తా నిరయం అవంసిరాతి యే లోకన్తరికన్ధకారసఙ్ఖాతం నీచకులతాదిభేదం వా తమం వజన్తి, యే చ పతన్తి సత్తా అవీచిఆదిభేదం నిరయం అవంసిరా అధోగతసీసా. ఏసామగన్ధోతి తేసం సత్తానం తమవజననిరయపతనహేతు ఏస గేధవిరోధాతిపాతభేదో సబ్బామగన్ధమూలభూతో యథావుత్తేనత్థేన తివిధో ఆమగన్ధో. న హి మంసభోజనన్తి మంసభోజనం పన న ఆమగన్ధోతి.

౨౫౨. ఏవం భగవా పరమత్థతో ఆమగన్ధం విస్సజ్జేత్వా దుగ్గతిమగ్గభావఞ్చస్స పకాసేత్వా ఇదాని యస్మిం మచ్ఛమంసభోజనే తాపసో ఆమగన్ధసఞ్ఞీ దుగ్గతిమగ్గసఞ్ఞీ చ హుత్వా తస్స అభోజనేన సుద్ధికామో హుత్వా తం న భుఞ్జతి, తస్స చ అఞ్ఞస్స చ తథావిధస్స సోధేతుం అసమత్థభావం దస్సేన్తో ‘‘న మచ్ఛమంస’’న్తి ఇమం ఛప్పదం గాథమాహ. తత్థ సబ్బపదాని అన్తిమపాదేన యోజేతబ్బాని – న మచ్ఛమంసం సోధేతి మచ్చం అవితిణ్ణకఙ్ఖం, న ఆహుతియఞ్ఞముతూపసేవనా సోధేతి మచ్చం అవితిణ్ణకఙ్ఖన్తి ఏవం. ఏత్థ చ న మచ్ఛమంసన్తి అఖాదియమానం మచ్ఛమంసం న సోధేతి, తథా అనాసకత్తన్తి ఏవం పోరాణా వణ్ణేన్తి. ఏవం పన సున్దరతరం సియా ‘‘న మచ్ఛమంసానం అనాసకత్తం న మచ్ఛమంసానానాసకత్తం, మచ్ఛమంసానం అనాసకత్తం న సోధేతి, మచ్చ’’న్తి అథాపి సియా, ఏవం సన్తే అనాసకత్తం ఓహీయతీతి? తఞ్చ న, అమరతపేన సఙ్గహితత్తా. ‘‘యే వాపి లోకే అమరా బహూ తపా’’తి ఏత్థ హి సబ్బోపి వుత్తావసేసో అత్తకిలమథో సఙ్గహం గచ్ఛతీతి. నగ్గియన్తి అచేలకత్తం. ముణ్డియన్తి ముణ్డభావో. జటాజల్లన్తి జటా చ రజోజల్లఞ్చ. ఖరాజినానీతి ఖరాని అజినచమ్మాని. అగ్గిహుత్తస్సుపసేవనాతి అగ్గిపారిచారియా. అమరాతి అమరభావపత్థనతాయ పవత్తకాయకిలేసా. బహూతి ఉక్కుటికప్పధానాదిభేదతో అనేకే. తపాతి సరీరసన్తాపా. మన్తాతి వేదా. ఆహుతీతి అగ్గిహోమకమ్మం. యఞ్ఞముతూపసేవనాతి అస్సమేధాదియఞ్ఞా చ ఉతూపసేవనా చ. ఉతూపసేవనా నామ గిమ్హే ఆతపట్ఠానసేవనా, వస్సే రుక్ఖమూలసేవనా, హేమన్తే జలప్పవేససేవనా. న సోధేన్తి మచ్చం అవితిణ్ణకఙ్ఖన్తి కిలేససుద్ధియా వా భవసుద్ధియా వా అవితిణ్ణవిచికిచ్ఛం మచ్చం న సోధేన్తి. కఙ్ఖామలే హి సతి న విసుద్ధో హోతి, త్వఞ్చ సకఙ్ఖోయేవాతి. ఏత్థ చ ‘‘అవితిణ్ణకఙ్ఖ’’న్తి ఏతం ‘‘న మచ్ఛమంస’’న్తిఆదీని సుత్వా ‘‘కిం ను ఖో మచ్ఛమంసానం అభోజనాదినా సియా విసుద్ధిమగ్గో’’తి తాపసస్స కఙ్ఖాయ ఉప్పన్నాయ భగవతా వుత్తం సియాతి నో అధిప్పాయో. యా చస్స ‘‘సో మచ్ఛమంసం భుఞ్జతీ’’తి సుత్వావ బుద్ధే కఙ్ఖా ఉప్పన్నా, తం సన్ధాయేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౨౫౩. ఏవం మచ్ఛమంసానాసకత్తాదీనం సోధేతుం అసమత్థభావం దస్సేత్వా ఇదాని సోధేతుం సమత్థే ధమ్మే దస్సేన్తో ‘‘సోతేసు గుత్తో’’తి ఇమం గాథమాహ. తత్థ సోతేసూతి ఛసు ఇన్ద్రియేసు. గుత్తోతి ఇన్ద్రియసంవరగుత్తియా సమన్నాగతో. ఏత్తావతా ఇన్ద్రియసంవరపరివారసీలం దస్సేతి. విదితిన్ద్రియో చరేతి ఞాతపరిఞ్ఞాయ ఛళిన్ద్రియాని విదిత్వా పాకటాని కత్వా చరేయ్య, విహరేయ్యాతి వుత్తం హోతి. ఏత్తావతా విసుద్ధసీలస్స నామరూపపరిచ్ఛేదం దస్సేతి. ధమ్మే ఠితోతి అరియమగ్గేన అభిసమేతబ్బచతుసచ్చధమ్మే ఠితో. ఏతేన సోతాపత్తిభూమిం దస్సేతి. అజ్జవమద్దవే రతోతి ఉజుభావే చ ముదుభావే చ రతో. ఏతేన సకదాగామిభూమిం దస్సేతి. సకదాగామీ హి కాయవఙ్కాదికరానం చిత్తథద్ధభావకరానఞ్చ రాగదోసానం తనుభావా అజ్జవమద్దవే రతో హోతి. సఙ్గాతిగోతి రాగదోససఙ్గాతిగో. ఏతేన అనాగామిభూమిం దస్సేతి. సబ్బదుక్ఖప్పహీనోతి సబ్బస్స వట్టదుక్ఖస్స హేతుప్పహానేన పహీనసబ్బదుక్ఖో. ఏతేన అరహత్తభూమిం దస్సేతి. న లిప్పతి దిట్ఠసుతేసు ధీరోతి సో ఏవం అనుపుబ్బేన అరహత్తం పత్తో ధితిసమ్పదాయ ధీరో దిట్ఠసుతేసు ధమ్మేసు కేనచి కిలేసేన న లిప్పతి. న కేవలఞ్చ దిట్ఠసుతేసు, ముతవిఞ్ఞాతేసు చ న లిప్పతి, అఞ్ఞదత్థు పరమవిసుద్ధిప్పత్తో హోతీతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి.

౨౫౪-౫. ఇతో పరం ‘‘ఇచ్చేతమత్థ’’న్తి ద్వే గాథా సఙ్గీతికారేహి వుత్తా. తాసమత్థో – ఇతి భగవా కస్సపో ఏతమత్థం పునప్పునం అనేకాహి గాథాహి ధమ్మాధిట్ఠానాయ పుగ్గలాధిట్ఠానాయ చ దేసనాయ యావ తాపసో అఞ్ఞాసి, తావ సో అక్ఖాసి కథేసి విత్థారేసి. నం వేదయి మన్తపారగూతి సోపి తఞ్చ అత్థం మన్తపారగూ, వేదపారగూ, తిస్సో బ్రాహ్మణో వేదయి అఞ్ఞాసి. కిం కారణా? యస్మా అత్థతో చ పదతో చ దేసనానయతో చ చిత్రాహి గాథాహి మునీ పకాసయి. కీదిసో? నిరామగన్ధో అసితో దురన్నయో, ఆమగన్ధకిలేసాభావా నిరామగన్ధో, తణ్హాదిట్ఠినిస్సయాభావా అసితో, బాహిరదిట్ఠివసేన ‘‘ఇదం సేయ్యో ఇదం వర’’న్తి కేనచి నేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా దురన్నయో. ఏవం పకాసితవతో చస్స సుత్వాన బుద్ధస్స సుభాసితం పదం సుకథితం ధమ్మదేసనం సుత్వా నిరామగన్ధం నిక్కిలేసయోగం, సబ్బదుక్ఖప్పనూదనం సబ్బవట్టదుక్ఖప్పనూదనం, నీచమనో నీచచిత్తో హుత్వా వన్ది తథాగతస్స, తిస్సో బ్రాహ్మణో తథాగతస్స పాదే పఞ్చపతిట్ఠితం కత్వా వన్ది. తత్థేవ పబ్బజ్జమరోచయిత్థాతి తత్థేవ చ నం ఆసనే నిసిన్నం కస్సపం భగవన్తం తిస్సో తాపసో పబ్బజ్జమరోచయిత్థ, అయాచీతి వుత్తం హోతి. తం భగవా ‘‘ఏహి భిక్ఖూ’’తి ఆహ. సో తఙ్ఖణంయేవ అట్ఠపరిక్ఖారయుత్తో హుత్వా ఆకాసేనాగన్త్వా వస్ససతికత్థేరో వియ భగవన్తం వన్దిత్వా కతిపాహేనేవ సావకపారమిఞాణం పటివిజ్ఝిత్వా తిస్సో నామ అగ్గసావకో అహోసి, పున దుతియో భారద్వాజో నామ. ఏవం తస్స భగవతో తిస్సభారద్వాజం నామ సావకయుగం అహోసి.

అమ్హాకం పన భగవా యా చ తిస్సేన బ్రాహ్మణేన ఆదితో తిస్సో గాథా వుత్తా, యా చ కస్సపేన భగవతా మజ్ఝే నవ, యా చ తదా సఙ్గీతికారేహి అన్తే ద్వే, తా సబ్బాపి చుద్దస గాథా ఆనేత్వా పరిపుణ్ణం కత్వా ఇమం ఆమగన్ధసుత్తం ఆచరియప్పముఖానం పఞ్చన్నం తాపససతానం ఆమగన్ధం బ్యాకాసి. తం సుత్వా సో బ్రాహ్మణో తథేవ నీచమనో హుత్వా భగవతో పాదే వన్దిత్వా పబ్బజ్జం యాచి సద్ధిం పరిసాయ. ‘‘ఏథ భిక్ఖవో’’తి భగవా అవోచ. తే తథేవ ఏహిభిక్ఖుభావం పత్వా ఆకాసేనాగన్త్వా భగవన్తం వన్దిత్వా కతిపాహేనేవ సబ్బేవ అగ్గఫలే అరహత్తే పతిట్ఠహింసూతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ ఆమగన్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.