౨. చూళవగ్గో

౧. రతనసుత్తవణ్ణనా

యానీధ భూతానీతి రతనసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? అతీతే కిర వేసాలియం దుబ్భిక్ఖాదయో ఉపద్దవా ఉప్పజ్జింసు. తేసం వూపసమనత్థాయ లిచ్ఛవయో రాజగహం గన్త్వా, యాచిత్వా, భగవన్తం వేసాలిమానయింసు. ఏవం ఆనీతో భగవా తేసం ఉపద్దవానం వూపసమనత్థాయ ఇదం సుత్తమభాసి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. పోరాణా పనస్స వేసాలివత్థుతో పభుతి ఉప్పత్తిం వణ్ణయన్తి. సా ఏవం వేదితబ్బా – బారాణసిరఞ్ఞో కిర అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి గబ్భో సణ్ఠాసి. సా తం ఞత్వా రఞ్ఞో నివేదేసి. రాజా గబ్భపరిహారం అదాసి. సా సమ్మా పరిహరియమానగబ్భా గబ్భపరిపాకకాలే విజాయనఘరం పావిసి. పుఞ్ఞవతీనం పచ్చూససమయే గబ్భవుట్ఠానం హోతి, సా చ తాసం అఞ్ఞతరా, తేన పచ్చూససమయే అలత్తకపటలబన్ధుజీవకపుప్ఫసదిసం మంసపేసిం విజాయి. తతో ‘‘అఞ్ఞా దేవియో సువణ్ణబిమ్బసదిసే పుత్తే విజాయన్తి, అగ్గమహేసీ మంసపేసిన్తి రఞ్ఞో పురతో మమ అవణ్ణో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి చిన్తేత్వా తేన అవణ్ణభయేన తం మంసపేసిం ఏకస్మిం భాజనే పక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞేన పటికుజ్జిత్వా రాజముద్దికాయ లఞ్ఛేత్వా గఙ్గాయ సోతే పక్ఖిపాపేసి. మనుస్సేహి ఛడ్డితమత్తే దేవతా ఆరక్ఖం సంవిదహింసు. సువణ్ణపట్టికఞ్చేత్థ జాతిహిఙ్గులకేన ‘‘బారాణసిరఞ్ఞో అగ్గమహేసియా పజా’’తి లిఖిత్వా బన్ధింసు. తతో తం భాజనం ఊమిభయాదీహి అనుపద్దుతం గఙ్గాయ సోతేన పాయాసి.

తేన చ సమయేన అఞ్ఞతరో తాపసో గోపాలకులం నిస్సాయ గఙ్గాయ తీరే వసతి. సో పాతోవగఙ్గం ఓతిణ్ణో తం భాజనం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా పంసుకూలసఞ్ఞాయ అగ్గహేసి. తతో తత్థ తం అక్ఖరపట్టికం రాజముద్దికాలఞ్ఛనఞ్చ దిస్వా ముఞ్చిత్వా తం మంసపేసిం అద్దస. దిస్వానస్స ఏతదహోసి – ‘‘సియా గబ్భో, తథా హిస్స దుగ్గన్ధపూతిభావో నత్థీ’’తి తం అస్సమం నేత్వా సుద్ధే ఓకాసే ఠపేసి. అథ అడ్ఢమాసచ్చయేన ద్వే మంసపేసియో అహేసుం. తాపసో దిస్వా సాధుకతరం ఠపేసి. తతో పున అద్ధమాసచ్చయేన ఏకమేకిస్సా పేసియా హత్థపాదసీసానమత్థాయ పఞ్చ పఞ్చ పిళకా ఉట్ఠహింసు. అథ తతో అద్ధమాసచ్చయేన ఏకా మంసపేసి సువణ్ణబిమ్బసదిసో దారకో; ఏకా దారికా అహోసి. తేసు తాపసస్స పుత్తసినేహో ఉప్పజ్జి, అఙ్గుట్ఠతో చస్స ఖీరం నిబ్బత్తి, తతో పభుతి చ ఖీరభత్తం లభతి. సో భత్తం భుఞ్జిత్వా ఖీరం దారకానం ముఖే ఆసిఞ్చతి. తేసం యం యం ఉదరం పవిసతి, తం సబ్బం మణిభాజనగతం వియ దిస్సతి. ఏవం నిచ్ఛవీ అహేసుం. అపరే పన ఆహు – ‘‘సిబ్బిత్వా ఠపితా వియ నేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం లీనా ఛవి అహోసీ’’తి. ఏవం తే నిచ్ఛవితాయ వా లీనచ్ఛవితాయ వా లిచ్ఛవీతి పఞ్ఞాయింసు.

తాపసో దారకే పోసేన్తో ఉస్సూరే గామం పిణ్డాయ పవిసతి, అతిదివా పటిక్కమతి. తస్స తం బ్యాపారం ఞత్వా గోపాలకా ఆహంసు – ‘‘భన్తే, పబ్బజితానం దారకపోసనం పలిబోధో, అమ్హాకం దారకే దేథ, మయం పోసేస్సామ, తుమ్హే అత్తనో కమ్మం కరోథా’’తి. తాపసో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణి. గోపాలకా దుతియదివసే మగ్గం సమం కత్వా, పుప్ఫేహి ఓకిరిత్వా; ధజపటాకా ఉస్సాపేత్వా తూరియేహి వజ్జమానేహి అస్సమం ఆగతా. తాపసో ‘‘మహాపుఞ్ఞా దారకా, అప్పమాదేన వడ్ఢేథ, వడ్ఢేత్వా చ అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆవాహవివాహం కరోథ, పఞ్చగోరసేన రాజానం తోసేత్వా భూమిభాగం గహేత్వా నగరం మాపేథ, తత్ర కుమారం అభిసిఞ్చథా’’తి వత్వా దారకే అదాసి. తే ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా దారకే నేత్వా పోసేసుం.

దారకా వడ్ఢిమన్వాయ కీళన్తా వివాదట్ఠానేసు అఞ్ఞే గోపాలదారకే హత్థేనపి పాదేనపి పహరన్తి, తే రోదన్తి. ‘‘కిస్స రోదథా’’తి చ మాతాపితూహి వుత్తా ‘‘ఇమే నిమ్మాతాపితికా తాపసపోసితా అమ్హే అతీవ పహరన్తీ’’తి వదన్తి. తతో తేసం మాతాపితరో ‘‘ఇమే దారకా అఞ్ఞే దారకే విహేఠేన్తి దుక్ఖాపేన్తి, న ఇమే సఙ్గహేతబ్బా, వజ్జేతబ్బా ఇమే’’తి ఆహంసు. తతో పభుతి కిర సో పదేసో ‘‘వజ్జీ’’తి వుచ్చతి యోజనసతం పరిమాణేన. అథ తం పదేసం గోపాలకా రాజానం తోసేత్వా అగ్గహేసుం. తత్థేవ నగరం మాపేత్వా సోళసవస్సుద్దేసికం కుమారం అభిసిఞ్చిత్వా రాజానం అకంసు. తాయ చస్స దారికాయ సద్ధిం వారేయ్యం కత్వా కతికం అకంసు – ‘‘న బాహిరతో దారికా ఆనేతబ్బా, ఇతో దారికా న కస్సచి దాతబ్బా’’తి. తేసం పఠమసంవాసేన ద్వే దారకా జాతా ధీతా చ పుత్తో చ, ఏవం సోళసక్ఖత్తుం ద్వే ద్వే జాతా. తతో తేసం దారకానం యథాక్కమం వడ్ఢన్తానం ఆరాముయ్యాననివాసనట్ఠానపరివారసమ్పత్తిం గహేతుం అప్పహోన్తం తం నగరం తిక్ఖత్తుం గావుతన్తరేన గావుతన్తరేన పాకారేన పరిక్ఖిపింసు. తస్స పునప్పునం విసాలీకతత్తా వేసాలీత్వేవ నామం జాతం. ఇదం వేసాలీవత్థు.

అయం పన వేసాలీ భగవతో ఉప్పన్నకాలే ఇద్ధా వేపుల్లప్పత్తా అహోసి. తత్థ హి రాజూనంయేవ సత్త సహస్సాని సత్త చ సతాని సత్త చ రాజానో అహేసుం, తథా యువరాజసేనాపతిభణ్డాగారికప్పభుతీనం. యథాహ –

‘‘తేన ఖో పన సమయేన వేసాలీ ఇద్ధా చేవ హోతి ఫీతా చ బహుజనా ఆకిణ్ణమనుస్సా సుభిక్ఖా చ, సత్త చ పాసాదసహస్సాని, సత్త చ పాసాదసతాని, సత్త చ పాసాదా, సత్త చ కూటాగారసహస్సాని, సత్త చ కూటాగారసతాని, సత్త చ కూటాగారాని, సత్త చ ఆరామసహస్సాని, సత్త చ ఆరామసతాని, సత్త చ ఆరామా, సత్త చ పోక్ఖరణిసహస్సాని, సత్త చ పోక్ఖరణిసతాని, సత్త చ పోక్ఖరణియో’’తి (మహావ. ౩౨౬).

సా అపరేన సమయేన దుబ్భిక్ఖా అహోసి దుబ్బుట్ఠికా దుస్సస్సా. పఠమం దుగ్గతమనుస్సా మరన్తి, తే బహిద్ధా ఛడ్డేన్తి. మతమనుస్సానం కుణపగన్ధేన అమనుస్సా నగరం పవిసింసు. తతో బహుతరా మీయన్తి, తాయ పటికూలతాయ చ సత్తానం అహివాతకరోగో ఉప్పజ్జి. ఇతి తీహి దుబ్భిక్ఖఅమనుస్సరోగభయేహి ఉపద్దుతాయ వేసాలియా నగరవాసినో ఉపసఙ్కమిత్వా రాజానమాహంసు – ‘‘మహారాజ, ఇమస్మిం నగరే తివిధం భయముప్పన్నం, ఇతో పుబ్బే యావ సత్తమా రాజకులపరివట్టా ఏవరూపం అనుప్పన్నపుబ్బం, తుమ్హాకం మఞ్ఞే అధమ్మికత్తేన ఏతరహి ఉప్పన్న’’న్తి. రాజా సబ్బే సన్థాగారే సన్నిపాతాపేత్వా, ‘‘మయ్హం అధమ్మికభావం విచినథా’’తి ఆహ. తే సబ్బం పవేణిం విచినన్తా న కిఞ్చి అద్దసంసు.

తతో రఞ్ఞో దోసం అదిస్వా ‘‘ఇదం భయం అమ్హాకం కథం వూపసమేయ్యా’’తి చిన్తేసుం. తత్థ ఏకచ్చే ఛ సత్థారో అపదిసింసు – ‘‘ఏతేహి ఓక్కన్తమత్తే వూపసమిస్సతీ’’తి. ఏకచ్చే ఆహంసు – ‘‘బుద్ధో కిర లోకే ఉప్పన్నో, సో భగవా సబ్బసత్తహితాయ ధమ్మం దేసేతి మహిద్ధికో మహానుభావో, తేన ఓక్కన్తమత్తే సబ్బభయాని వూపసమేయ్యు’’న్తి. తేన తే అత్తమనా హుత్వా ‘‘కహం పన సో భగవా ఏతరహి విహరతి, అమ్హేహి వా పేసితే ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి ఆహంసు. అథాపరే ఆహంసు – ‘‘బుద్ధా నామ అనుకమ్పకా, కిస్స నాగచ్ఛేయ్యుం, సో పన భగవా ఏతరహి రాజగహే విహరతి, రాజా చ బిమ్బిసారో తం ఉపట్ఠహతి, కదాచి సో ఆగన్తుం న దదేయ్యా’’తి. ‘‘తేన హి రాజానం సఞ్ఞాపేత్వా ఆనేస్సామా’’తి ద్వే లిచ్ఛవిరాజానో మహతా బలకాయేన పహూతం పణ్ణాకారం దత్వా రఞ్ఞో సన్తికం పేసేసుం – ‘‘బిమ్బిసారం సఞ్ఞాపేత్వా భగవన్తం ఆనేథా’’తి. తే గన్త్వా రఞ్ఞో పణ్ణాకారం దత్వా తం పవత్తిం నివేదేత్వా ‘‘మహారాజ, భగవన్తం అమ్హాకం నగరం పేసేహీ’’తి ఆహంసు. రాజా న సమ్పటిచ్ఛి – ‘‘తుమ్హే ఏవ జానాథా’’తి ఆహ. తే భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏవమాహంసు – ‘‘భన్తే, అమ్హాకం నగరే తీణి భయాని ఉప్పన్నాని. సచే భగవా ఆగచ్ఛేయ్య, సోత్థి నో భవేయ్యా’’తి. భగవా ఆవజ్జేత్వా ‘‘వేసాలియం రతనసుత్తే వుత్తే సా రక్ఖా కోటిసతసహస్సచక్కవాళాని ఫరిస్సతి, సుత్తపరియోసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో భవిస్సతీ’’తి అధివాసేసి. అథ రాజా బిమ్బిసారో భగవతో అధివాసనం సుత్వా ‘‘భగవతా వేసాలిగమనం అధివాసిత’’న్తి నగరే ఘోసనం కారాపేత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ – ‘‘కిం, భన్తే, సమ్పటిచ్ఛిత్థ వేసాలిగమన’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే, ఆగమేథ, యావ మగ్గం పటియాదేమీ’’తి.

అథ ఖో రాజా బిమ్బిసారో రాజగహస్స చ గఙ్గాయ చ అన్తరా పఞ్చయోజనం భూమిం సమం కత్వా, యోజనే యోజనే విహారం మాపేత్వా, భగవతో గమనకాలం పటివేదేసి. భగవా పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి పరివుతో పాయాసి. రాజా పఞ్చయోజనం మగ్గం పఞ్చవణ్ణేహి పుప్ఫేహి జాణుమత్తం ఓకిరాపేత్వా ధజపటాకాపుణ్ణఘటకదలిఆదీని ఉస్సాపేత్వా భగవతో ద్వే సేతచ్ఛత్తాని, ఏకేకస్స చ భిక్ఖుస్స ఏకమేకం ఉక్ఖిపాపేత్వా సద్ధిం అత్తనో పరివారేన పుప్ఫగన్ధాదీహి పూజం కరోన్తో ఏకేకస్మిం విహారే భగవన్తం వసాపేత్వా మహాదానాని దత్వా పఞ్చహి దివసేహి గఙ్గాతీరం నేసి. తత్థ సబ్బాలఙ్కారేహి నావం అలఙ్కరోన్తో వేసాలికానం సాసనం పేసేసి – ‘‘ఆగతో భగవా, మగ్గం పటియాదేత్వా సబ్బే భగవతో పచ్చుగ్గమనం కరోథా’’తి. తే ‘‘దిగుణం పూజం కరిస్సామా’’తి వేసాలియా చ గఙ్గాయ చ అన్తరా తియోజనం భూమిం సమం కత్వా భగవతో చత్తారి, ఏకేకస్స చ భిక్ఖునో ద్వే ద్వే సేతచ్ఛత్తాని సజ్జేత్వా పూజం కురుమానా గఙ్గాతీరే ఆగన్త్వా అట్ఠంసు.

బిమ్బిసారో ద్వే నావాయో సఙ్ఘాటేత్వా, మణ్డపం కత్వా, పుప్ఫదామాదీహి అలఙ్కరిత్వా తత్థ సబ్బరతనమయం బుద్ధాసనం పఞ్ఞాపేసి. భగవా తస్మిం నిసీది. పఞ్చసతా భిక్ఖూపి నావం అభిరుహిత్వా యథానురూపం నిసీదింసు. రాజా భగవన్తం అనుగచ్ఛన్తో గలప్పమాణం ఉదకం ఓరోహిత్వా ‘‘యావ, భన్తే, భగవా ఆగచ్ఛతి, తావాహం ఇధేవ గఙ్గాతీరే వసిస్సామీ’’తి వత్వా నివత్తో. ఉపరి దేవతా యావ అకనిట్ఠభవనా పూజమకంసు, హేట్ఠా గఙ్గానివాసినో కమ్బలస్సతరాదయో నాగా పూజమకంసు. ఏవం మహతియా పూజాయ భగవా యోజనమత్తం అద్ధానం గఙ్గాయ గన్త్వా వేసాలికానం సీమన్తరం పవిట్ఠో.

తతో లిచ్ఛవిరాజానో తేన బిమ్బిసారేన కతపూజాయ దిగుణం కరోన్తా గలప్పమాణే ఉదకే భగవన్తం పచ్చుగ్గచ్ఛింసు. తేనేవ ఖణేన తేన ముహుత్తేన విజ్జుప్పభావినద్ధన్ధకారవిసటకూటో గళగళాయన్తో చతూసు దిసాసు మహామేఘో వుట్ఠాసి. అథ భగవతా పఠమపాదే గఙ్గాతీరే నిక్ఖిత్తమత్తే పోక్ఖరవస్సం వస్సి. యే తేమేతుకామా, తే ఏవ తేమేన్తి, అతేమేతుకామా న తేమేన్తి. సబ్బత్థ జాణుమత్తం ఊరుమత్తం కటిమత్తం గలప్పమాణం ఉదకం వహతి, సబ్బకుణపాని ఉదకేన గఙ్గం పవేసితాని పరిసుద్ధో భూమిభాగో అహోసి.

లిచ్ఛవిరాజానో భగవన్తం అన్తరా యోజనే యోజనే వాసాపేత్వా మహాదానాని దత్వా తీహి దివసేహి దిగుణం పూజం కరోన్తా వేసాలిం నయింసు. వేసాలిం సమ్పత్తే భగవతి సక్కో దేవానమిన్దో దేవసఙ్ఘపురక్ఖతో ఆగచ్ఛి, మహేసక్ఖానం దేవానం సన్నిపాతేన అమనుస్సా యేభుయ్యేన పలాయింసు. భగవా నగరద్వారే ఠత్వా ఆనన్దత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘ఇమం ఆనన్ద, రతనసుత్తం ఉగ్గహేత్వా బలికమ్మూపకరణాని గహేత్వా లిచ్ఛవికుమారేహి సద్ధిం వేసాలియా తీసు పాకారన్తరేసు విచరన్తో పరిత్తం కరోహీ’’తి రతనసుత్తం అభాసి. ఏవం ‘‘కేన పనేతం సుత్తం, కదా, కత్థ, కస్మా చ వుత్త’’న్తి ఏతేసం పఞ్హానం విస్సజ్జనా విత్థారేన వేసాలివత్థుతో పభుతి పోరాణేహి వణ్ణియతి.

ఏవం భగవతో వేసాలిం అనుప్పత్తదివసేయేవ వేసాలినగరద్వారే తేసం ఉపద్దవానం పటిఘాతత్థాయ వుత్తమిదం రతనసుత్తం ఉగ్గహేత్వా ఆయస్మా ఆనన్దో పరిత్తత్థాయ భాసమానో భగవతో పత్తేన ఉదకం ఆదాయ సబ్బనగరం అబ్భుక్కిరన్తో అనువిచరి. ‘‘యం కిఞ్చీ’’తి వుత్తమత్తేయేవ చ థేరేన యే పుబ్బే అపలాతా సఙ్కారకూటభిత్తిప్పదేసాదినిస్సితా అమనుస్సా, తే చతూహి ద్వారేహి పలాయింసు, ద్వారాని అనోకాసాని అహేసుం. తతో ఏకచ్చే ద్వారేసు ఓకాసం అలభమానా పాకారం భిన్దిత్వా పలాతా. అమనుస్సేసు గతమత్తేసు మనుస్సానం గత్తేసు రోగో వూపసన్తో, తే నిక్ఖమిత్వా సబ్బగన్ధపుప్ఫాదీహి థేరం పూజేసుం. మహాజనో నగరమజ్ఝే సన్థాగారం సబ్బగన్ధేహి లిమ్పిత్వా వితానం కత్వా సబ్బాలఙ్కారేహి అలఙ్కరిత్వా తత్థ బుద్ధాసనం పఞ్ఞాపేత్వా భగవన్తం ఆనేసి.

భగవా సన్థాగారం పవిసిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. భిక్ఖుసఙ్ఘోపి ఖో రాజానో మనుస్సా చ పతిరూపే ఓకాసే నిసీదింసు. సక్కోపి దేవానమిన్దో ద్వీసు దేవలోకేసు దేవపరిసాయ సద్ధిం ఉపనిసీది అఞ్ఞే చ దేవా. ఆనన్దత్థేరోపి సబ్బం వేసాలిం అనువిచరన్తో ఆరక్ఖం కత్వా వేసాలినగరవాసీహి సద్ధిం ఆగన్త్వా ఏకమన్తం నిసీది. తత్థ భగవా సబ్బేసం తదేవ రతనసుత్తం అభాసీతి.

౨౨౪. తత్థ యానీధ భూతానీతి పఠమగాథాయం యానీతి యాదిసాని అప్పేసక్ఖాని వా మహేసక్ఖాని వా. ఇధాతి ఇమస్మిం పదేసే, తస్మిం ఖణే సన్నిపతితట్ఠానం సన్ధాయాహ. భూతానీతి కిఞ్చాపి భూతసద్దో ‘‘భూతస్మిం పాచిత్తియ’’న్తి ఏవమాదీసు (పాచి. ౬౯) విజ్జమానే, ‘‘భూతమిదన్తి, భిక్ఖవే, సమనుపస్సథా’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౧.౪౦౧) ఖన్ధపఞ్చకే, ‘‘చత్తారో ఖో, భిక్ఖు, మహాభూతా హేతూ’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౩.౮౬) చతుబ్బిధే పథవీధాత్వాదిరూపే, ‘‘యో చ కాలఘసో భూతో’’తి ఏవమాదీసు (జా. ౧.౨.౧౯౦) ఖీణాసవే, ‘‘సబ్బేవ నిక్ఖిపిస్సన్తి, భూతా లోకే సముస్సయ’’న్తి ఏవమాదీసు (దీ. ని. ౨.౨౨౦) సబ్బసత్తే, ‘‘భూతగామపాతబ్యతాయా’’తి ఏవమాదీసు (పాచి. ౯౦) రుక్ఖాదికే, ‘‘భూతం భూతతో సఞ్జానాతీ’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౧.౩) చాతుమహారాజికానం హేట్ఠా సత్తనికాయం ఉపాదాయ వత్తతి. ఇధ పన అవిసేసతో అమనుస్సేసు దట్ఠబ్బో.

సమాగతానీతి సన్నిపతితాని. భుమ్మానీతి భూమియం నిబ్బత్తాని. వాతి వికప్పనే. తేన యానీధ భుమ్మాని వా భూతాని సమాగతానీతి ఇమమేకం వికప్పం కత్వా పున దుతియం వికప్పం కాతుం ‘‘యాని వా అన్తలిక్ఖే’’తి ఆహ. అన్తలిక్ఖే వా యాని భూతాని నిబ్బత్తాని, తాని సబ్బాని ఇధ సమాగతానీతి అత్థో. ఏత్థ చ యామతో యావ అకనిట్ఠం, తావ నిబ్బత్తాని భూతాని ఆకాసే పాతుభూతవిమానేసు నిబ్బత్తత్తా ‘‘అన్తలిక్ఖే భూతానీ’’తి వేదితబ్బాని. తతో హేట్ఠా సినేరుతో పభుతి యావ భూమియం రుక్ఖలతాదీసు అధివత్థాని పథవియఞ్చ నిబ్బత్తాని భూతాని, తాని సబ్బాని భూమియం భూమిపటిబద్ధేసు చ రుక్ఖలతాపబ్బతాదీసు నిబ్బత్తత్తా ‘‘భుమ్మాని భూతానీ’’తి వేదితబ్బాని.

ఏవం భగవా సబ్బానేవ అమనుస్సభూతాని ‘‘భుమ్మాని వా యాని వ అన్తలిక్ఖే’’తి ద్వీహి పదేహి వికప్పేత్వా పున ఏకేన పదేన పరిగ్గహేత్వా ‘‘సబ్బేవ భూతా సుమనా భవన్తూ’’తి ఆహ. సబ్బేతి అనవసేసా. ఏవాతి అవధారణే, ఏకమ్పి అనపనేత్వాతి అధిప్పాయో. భూతాతి అమనుస్సా. సుమనా భవన్తూతి సుఖితమనా, పీతిసోమనస్సజాతా భవన్తూతి అత్థో. అథోపీతి కిచ్చన్తరసన్నియోజనత్థం వాక్యోపాదానే నిపాతద్వయం. సక్కచ్చ సుణన్తు భాసితన్తి అట్ఠిం కత్వా, మనసి కత్వా, సబ్బచేతసో సమన్నాహరిత్వా దిబ్బసమ్పత్తిలోకుత్తరసుఖావహం మమ దేసనం సుణన్తు.

ఏవమేత్థ భగవా ‘‘యానీధ భూతాని సమాగతానీ’’తి అనియమితవచనేన భూతాని పరిగ్గహేత్వా పున ‘‘భుమ్మాని వా యాని వ అన్తలిక్ఖే’’తి ద్విధా వికప్పేత్వా తతో ‘‘సబ్బేవ భూతా’’తి పున ఏకజ్ఝం కత్వా ‘‘సుమనా భవన్తూ’’తి ఇమినా వచనేన ఆసయసమ్పత్తియం నియోజేన్తో ‘‘సక్కచ్చ సుణన్తు భాసిత’’న్తి పయోగసమ్పత్తియం, తథా యోనిసోమనసికారసమ్పత్తియం పరతోఘోససమ్పత్తియఞ్చ, తథా అత్తసమ్మాపణిధిసప్పురిసూపనిస్సయసమ్పత్తీసు సమాధిపఞ్ఞాహేతుసమ్పత్తీసు చ నియోజేన్తో గాథం సమాపేసి.

౨౨౫. తస్మా హి భూతాతి దుతియగాథా. తత్థ తస్మాతి కారణవచనం. భూతాతి ఆమన్తనవచనం. నిసామేథాతి సుణాథ. సబ్బేతి అనవసేసా. కిం వుత్తం హోతి? యస్మా తుమ్హే దిబ్బట్ఠానాని తత్థ ఉపభోగసమ్పదఞ్చ పహాయ ధమ్మస్సవనత్థం ఇధ సమాగతా, న నటనచ్చనాదిదస్సనత్థం, తస్మా హి భూతా నిసామేథ సబ్బేతి. అథ వా ‘‘సుమనా భవన్తు సక్కచ్చ సుణన్తూ’’తి వచనేన తేసం సుమనభావం సక్కచ్చం సోతుకమ్యతఞ్చ దిస్వా ఆహ – యస్మా తుమ్హే సుమనభావేన అత్తసమ్మాపణిధియోనిసోమనసికారాసయసుద్ధీహి సక్కచ్చం సోతుకమ్యతాయ సప్పురిసూపనిస్సయపరతోఘోసపదట్ఠానతో పయోగసుద్ధీహి చ యుత్తా, తస్మా హి భూతా నిసామేథ సబ్బేతి. అథ వా యం పురిమగాథాయ అన్తే ‘‘భాసిత’’న్తి వుత్తం, తం కారణభావేన అపదిసన్తో ఆహ – ‘‘యస్మా మమ భాసితం నామ అతిదుల్లభం అట్ఠక్ఖణపరివజ్జితస్స ఖణస్స దుల్లభత్తా, అనేకానిసంసఞ్చ పఞ్ఞాకరుణాగుణేన పవత్తత్తా, తఞ్చాహం వత్తుకామో ‘సుణన్తు భాసిత’న్తి అవోచం. తస్మా హి భూతా నిసామేథ సబ్బే’’తి ఇదం ఇమినా గాథాపదేన వుత్తం హోతి.

ఏవమేతం కారణం నిరోపేన్తో అత్తనో భాసితనిసామనే నియోజేత్వా నిసామేతబ్బం వత్తుమారద్ధో ‘‘మేత్తం కరోథ మానుసియా పజాయా’’తి. తస్సత్థో – యాయం తీహి ఉపద్దవేహి ఉపద్దుతా మానుసీ పజా, తస్సా మానుసియా పజాయ మిత్తభావం హితజ్ఝాసయతం పచ్చుపట్ఠాపేథాతి. కేచి పన ‘‘మానుసియం పజ’’న్తి పఠన్తి, తం భుమ్మత్థాసమ్భవా న యుజ్జతి. యమ్పి చఞ్ఞే అత్థం వణ్ణయన్తి, సోపి న యుజ్జతి. అధిప్పాయో పనేత్థ – నాహం బుద్ధోతి ఇస్సరియబలేన వదామి, అపిచ పన తుమ్హాకఞ్చ ఇమిస్సా చ మానుసియా పజాయ హితత్థం వదామి – ‘‘మేత్తం కరోథ మానుసియా పజాయా’’తి. ఏత్థ చ –

‘‘యే సత్తసణ్డం పథవిం విజేత్వా, రాజిసయో యజమానా అనుపరియగా;

అస్సమేధం పురిసమేధం, సమ్మాపాసం వాజపేయ్యం నిరగ్గళం.

‘‘మేత్తస్స చిత్తస్స సుభావితస్స, కలమ్పి తే నానుభవన్తి సోళసిం.

‘‘ఏకమ్పి చే పాణమదుట్ఠచిత్తో, మేత్తాయతి కుసలీ తేన హోతి;

సబ్బే చ పాణే మనసానుకమ్పీ, పహూతమరియో పకరోతి పుఞ్ఞ’’న్తి. (అ. ని. ౮.౧) –

ఏవమాదీనం సుత్తానం ఏకాదసానిసంసానఞ్చ వసేన యే మేత్తం కరోన్తి, తేసం మేత్తా హితాతి వేదితబ్బా.

‘‘దేవతానుకమ్పితో పోసో, సదా భద్రాని పస్సతీ’’తి. (దీ. ని. ౨.౧౫౩; ఉదా. ౭౬; మహావ. ౨౮౬) –

ఏవమాదీనం వసేన యేసు కరీయతి, తేసమ్పి హితాతి వేదితబ్బా.

ఏవం ఉభయేసమ్పి హితభావం దస్సేన్తో ‘‘మేత్తం కరోథ మానుసియా పజాయా’’తి వత్వా ఇదాని ఉపకారమ్పి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దివా చ రత్తో చ హరన్తి యే బలిం, తస్మా హి నే రక్ఖథ అప్పమత్తా’’తి. తస్సత్థో – యే మనుస్సా చిత్తకమ్మకట్ఠకమ్మాదీహిపి దేవతా కత్వా చేతియరుక్ఖాదీని చ ఉపసఙ్కమిత్వా దేవతా ఉద్దిస్స దివా బలిం కరోన్తి, కాళపక్ఖాదీసు చ రత్తిం బలిం కరోన్తి. సలాకభత్తాదీని వా దత్వా ఆరక్ఖదేవతా ఉపాదాయ యావ బ్రహ్మదేవతానం పత్తిదాననియ్యాతనేన దివా బలిం కరోన్తి, ఛత్తారోపనదీపమాలా సబ్బరత్తికధమ్మస్సవనాదీని కారాపేత్వా పత్తిదాననియ్యాతనేన చ రత్తిం బలిం కరోన్తి, తే కథం న రక్ఖితబ్బా. యతో ఏవం దివా చ రత్తో చ తుమ్హే ఉద్దిస్స కరోన్తి యే బలిం, తస్మా హి నే రక్ఖథ. తస్మా బలికమ్మకారణాపి తే మనుస్సే రక్ఖథ గోపయథ, అహితం తేసం అపనేథ, హితం ఉపనేథ అప్పమత్తా హుత్వా తం కతఞ్ఞుభావం హదయే కత్వా నిచ్చమనుస్సరన్తాతి.

౨౨౬. ఏవం దేవతాసు మనుస్సానం ఉపకారకభావం దస్సేత్వా తేసం ఉపద్దవవూపసమనత్థం బుద్ధాదిగుణప్పకాసనేన చ దేవమనుస్సానం ధమ్మస్సవనత్థం ‘‘యంకిఞ్చి విత్త’’న్తిఆదినా నయేన సచ్చవచనం పయుజ్జితుమారద్ధో. తత్థ యంకిఞ్చీతి అనియమితవసేన అనవసేసం పరియాదియతి యంకిఞ్చి తత్థ తత్థ వోహారూపగం. విత్తన్తి ధనం. తఞ్హి విత్తిం జనేతీతి విత్తం. ఇధ వాతి మనుస్సలోకం నిద్దిసతి, హురం వాతి తతో పరం అవసేసలోకం. తేన చ ఠపేత్వా మనుస్సే సబ్బలోకగ్గహణే పత్తే ‘‘సగ్గేసు వా’’తి పరతో వుత్తత్తా ఠపేత్వా మనుస్సే చ సగ్గే చ అవసేసానం నాగసుపణ్ణాదీనం గహణం వేదితబ్బం. ఏవం ఇమేహి ద్వీహి పదేహి యం మనుస్సానం వోహారూపగం అలఙ్కారపరిభోగూపగఞ్చ జాతరూపరజతముత్తామణివేళురియపవాళలోహితఙ్కమసారగల్లాదికం, యఞ్చ ముత్తామణివాలుకత్థతాయ భూమియా రతనమయవిమానేసు అనేకయోజనసతవిత్థతేసు భవనేసు ఉప్పన్నానం నాగసుపణ్ణాదీనం విత్తం, తం నిద్దిట్ఠం హోతి.

సగ్గేసు వాతి కామావచరరూపావచరదేవలోకేసు. తే హి సోభనేన కమ్మేన అజీయన్తి గమ్మన్తీతి సగ్గా, సుట్ఠు వా అగ్గాతిపి సగ్గా. యన్తి యం సస్సామికం వా అస్సామికం వా. రతనన్తి రతిం నయతి, వహతి, జనయతి, వడ్ఢేతీతి రతనం, యంకిఞ్చి చిత్తీకతం మహగ్ఘం అతులం దుల్లభదస్సనం అనోమసత్తపరిభోగఞ్చ, తస్సేతం అధివచనం. యథాహ –

‘‘చిత్తీకతం మహగ్ఘఞ్చ, అతులం దుల్లభదస్సనం;

అనోమసత్తపరిభోగం, రతనం తేన వుచ్చతీ’’తి.

పణీతన్తి ఉత్తమం, సేట్ఠం, అతప్పకం. ఏవం ఇమినా గాథాపదేన యం సగ్గేసు అనేకయోజనసతప్పమాణసబ్బరతనమయవిమానేసు సుధమ్మవేజయన్తప్పభుతీసు సస్సామికం, యఞ్చ బుద్ధుప్పాదవిరహేన అపాయమేవ పరిపూరేన్తేసు సత్తేసు సుఞ్ఞవిమానపటిబద్ధం అస్సామికం, యం వా పనఞ్ఞమ్పి పథవీమహాసముద్దహిమవన్తాదినిస్సితం అస్సామికం రతనం, తం నిద్దిట్ఠం హోతి.

న నో సమం అత్థి తథాగతేనాతి న-ఇతి పటిసేధే, నో-ఇతి అవధారణే. సమన్తి తుల్యం. అత్థీతి విజ్జతి. తథాగతేనాతి బుద్ధేన. కిం వుత్తం హోతి? యం ఏతం విత్తఞ్చ రతనఞ్చ పకాసితం, ఏత్థ ఏకమ్పి బుద్ధరతనేన సదిసం రతనం నేవత్థి. యమ్పి హి తం చిత్తీకతట్ఠేన రతనం, సేయ్యథిదం – రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స చక్కరతనం మణిరతనఞ్చ, యమ్హి ఉప్పన్నే మహాజనో న అఞ్ఞత్థ చిత్తీకారం కరోతి, న కోచి పుప్ఫగన్ధాదీని గహేత్వా యక్ఖట్ఠానం వా భూతట్ఠానం వా గచ్ఛతి, సబ్బోపి జనో చక్కరతనమణిరతనమేవ చిత్తిం కరోతి పూజేతి, తం తం వరం పత్థేతి, పత్థితపత్థితఞ్చస్స ఏకచ్చం సమిజ్ఝతి, తమ్పి రతనం బుద్ధరతనేన సమం నత్థి. యది హి చిత్తీకతట్ఠేన రతనం, తథాగతోవ రతనం. తథాగతే హి ఉప్పన్నే యే కేచి మహేసక్ఖా దేవమనుస్సా, న తే అఞ్ఞత్ర చిత్తీకారం కరోన్తి, న కఞ్చి అఞ్ఞం పూజేన్తి. తథా హి బ్రహ్మా సహమ్పతి సినేరుమత్తేన రతనదామేన తథాగతం పూజేసి, యథాబలఞ్చ అఞ్ఞే దేవా మనుస్సా చ బిమ్బిసారకోసలరాజఅనాథపిణ్డికాదయో. పరినిబ్బుతమ్పి చ భగవన్తం ఉద్దిస్స ఛన్నవుతికోటిధనం విస్సజ్జేత్వా అసోకమహారాజా సకలజమ్బుదీపే చతురాసీతి విహారసహస్సాని పతిట్ఠాపేసి, కో పన వాదో అఞ్ఞేసం చిత్తీకారానం. అపిచ కస్సఞ్ఞస్స పరినిబ్బుతస్సాపి జాతిబోధిధమ్మచక్కప్పవత్తనపరినిబ్బానట్ఠానాని పటిమాచేతియాదీని వా ఉద్దిస్స ఏవం చిత్తీకారగరుకారో వత్తతి యథా భగవతో. ఏవం చిత్తీకతట్ఠేనాపి తథాగతసమం రతనం నత్థి.

తథా యమ్పి తం మహగ్ఘట్ఠేన రతనం, సేయ్యథిదం – కాసికం వత్థం. యథాహ – ‘‘జిణ్ణమ్పి, భిక్ఖవే, కాసికం వత్థం వణ్ణవన్తఞ్చేవ హోతి సుఖసమ్ఫస్సఞ్చ మహగ్ఘఞ్చా’’తి, తమ్పి బుద్ధరతనేన సమం నత్థి. యది హి మహగ్ఘట్ఠేన రతనం, తథాగతోవ రతనం. తథాగతో హి యేసం పంసుకమ్పి పటిగ్గణ్హాతి, తేసం తం మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసం, సేయ్యథాపి అసోకస్స రఞ్ఞో. ఇదమస్స మహగ్ఘతాయ. ఏవం మహగ్ఘతావచనే చేత్థ దోసాభావసాధకం ఇదం తావ సుత్తపదం వేదితబ్బం –

‘‘యేసం ఖో పన సో పటిగ్గణ్హాతి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం, తేసం తం మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసం. ఇదమస్స మహగ్ఘతాయ వదామి. సేయ్యథాపి తం, భిక్ఖవే, కాసికం వత్థం మహగ్ఘం, తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామీ’’తి (అ. ని. ౩.౧౦౦).

ఏవం మహగ్ఘట్ఠేనాపి తథాగతసమం రతనం నత్థి.

తథా యమ్పి తం అతులట్ఠేన రతనం. సేయ్యథిదం – రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స చక్కరతనం ఉప్పజ్జతి ఇన్దనీలమణిమయనాభి సత్తరతనమయసహస్సారం పవాళమయనేమి, రత్తసువణ్ణమయసన్ధి, యస్స దసన్నం దసన్నం అరానం ఉపరి ఏకం ముణ్డారం హోతి వాతం గహేత్వా సద్దకరణత్థం, యేన కతో సద్దో సుకుసలప్పతాళితపఞ్చఙ్గికతూరియసద్దో వియ హోతి. యస్స నాభియా ఉభోసు పస్సేసు ద్వే సీహముఖాని హోన్తి, అబ్భన్తరం సకటచక్కస్సేవ సుసిరం, తస్స కత్తా వా కారేతా వా నత్థి, కమ్మపచ్చయేన ఉతుతో సముట్ఠాతి. యం రాజా దసవిధం చక్కవత్తివత్తం పూరేత్వా తదహుపోసథే పన్నరసే పుణ్ణమదివసే సీసంన్హాతో ఉపోసథికో ఉపరిపాసాదవరగతో సీలాని సోధేన్తో నిసిన్నో పుణ్ణచన్దం వియ సూరియం వియ చ ఉట్ఠేన్తం పస్సతి, యస్స ద్వాదసయోజనతో సద్దో సుయ్యతి, యోజనతో వణ్ణో దిస్సతి, యం మహాజనేన ‘‘దుతియో మఞ్ఞే చన్దో సూరియో వా ఉట్ఠితో’’తి అతివియ కోతూహలజాతేన దిస్సమానం నగరస్స ఉపరి ఆగన్త్వా రఞ్ఞో అన్తేపురస్స పాచీనపస్సే నాతిఉచ్చం నాతినీచం హుత్వా మహాజనస్స గన్ధపుప్ఫాదీహి పూజేతుం యుత్తట్ఠానే అక్ఖాహతం వియ తిట్ఠతి.

తదేవ అనుబన్ధమానం హత్థిరతనం ఉప్పజ్జతి, సబ్బసేతో రత్తపాదో సత్తప్పతిట్ఠో ఇద్ధిమా వేహాసఙ్గమో ఉపోసథకులా వా ఛద్దన్తకులా వా ఆగచ్ఛతి. ఉపోసథకులా ఆగచ్ఛన్తో హి సబ్బజేట్ఠో ఆగచ్ఛతి, ఛద్దన్తకులా సబ్బకనిట్ఠో సిక్ఖితసిక్ఖో దమథూపేతో. సో ద్వాదసయోజనం పరిసం గహేత్వా సకలజమ్బుదీపం అనుసంయాయిత్వా పురేపాతరాసమేవ సకం రాజధానిం ఆగచ్ఛతి.

తమ్పి అనుబన్ధమానం అస్సరతనం ఉప్పజ్జతి, సబ్బసేతో రత్తపాదో కాకసీసో ముఞ్జకేసో వలాహకస్స రాజకులా ఆగచ్ఛతి. సేసమేత్థ హత్థిరతనసదిసమేవ.

తమ్పి అనుబన్ధమానం మణిరతనం ఉప్పజ్జతి. సో హోతి మణి వేళురియో సుభో జాతిమా అట్ఠంసో సుపరికమ్మకతో ఆయామతో చక్కనాభిసదిసో, వేపుల్లపబ్బతా ఆగచ్ఛతి, సో చతురఙ్గసమన్నాగతేపి అన్ధకారే రఞ్ఞో ధజగ్గతో యోజనం ఓభాసేతి, యస్సోభాసేన మనుస్సా ‘‘దివా’’తి మఞ్ఞమానా కమ్మన్తే పయోజేన్తి, అన్తమసో కున్థకిపిల్లికం ఉపాదాయ పస్సన్తి.

తమ్పి అనుబన్ధమానం ఇత్థిరతనం ఉప్పజ్జతి. పకతిఅగ్గమహేసీ వా హోతి, ఉత్తరకురుతో వా ఆగచ్ఛతి మద్దరాజకులతో వా, అతిదీఘాదిఛదోసవివజ్జితా అతిక్కన్తా మానుసం వణ్ణం అప్పత్తా దిబ్బం వణ్ణం, యస్సా రఞ్ఞో సీతకాలే ఉణ్హాని గత్తాని హోన్తి, ఉణ్హకాలే సీతాని, సతధా ఫోటితతూలపిచునో వియ సమ్ఫస్సో హోతి, కాయతో చన్దనగన్ధో వాయతి, ముఖతో ఉప్పలగన్ధో, పుబ్బుట్ఠాయితాదిఅనేకగుణసమన్నాగతా చ హోతి.

తమ్పి అనుబన్ధమానం గహపతిరతనం ఉప్పజ్జతి రఞ్ఞో పకతికమ్మకరో సేట్ఠి, యస్స చక్కరతనే ఉప్పన్నమత్తే దిబ్బం చక్ఖు పాతుభవతి, యేన సమన్తతో యోజనమత్తే నిధిం పస్సతి సస్సామికమ్పి అస్సామికమ్పి. సో రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా పవారేతి ‘‘అప్పోస్సుక్కో త్వం, దేవ, హోహి, అహం తే ధనేన ధనకరణీయం కరిస్సామీ’’తి.

తమ్పి అనుబన్ధమానం పరిణాయకరతనం ఉప్పజ్జతి రఞ్ఞో పకతిజేట్ఠపుత్తో, చక్కరతనే ఉప్పన్నమత్తే అతిరేకపఞ్ఞావేయ్యత్తియేన సమన్నాగతో హోతి, ద్వాదసయోజనాయ పరిసాయ చేతసా చిత్తం పరిజానిత్వా నిగ్గహపగ్గహసమత్థో హోతి. సో రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా పవారేతి – ‘‘అప్పోస్సుక్కో త్వం, దేవ, హోహి, అహం తే రజ్జం అనుసాసిస్సామీ’’తి. యం వా పనఞ్ఞమ్పి ఏవరూపం అతులట్ఠేన రతనం, యస్స న సక్కా తులయిత్వా తీరయిత్వా అగ్ఘో కాతుం ‘‘సతం వా సహస్సం వా అగ్ఘతి కోటిం వా’’తి. తత్థ ఏకరతనమ్పి బుద్ధరతనేన సమం నత్థి. యది హి అతులట్ఠేన రతనం, తథాగతోవ రతనం. తథాగతో హి న సక్కా సీలతో వా సమాధితో వా పఞ్ఞాదీనం వా అఞ్ఞతరతో కేనచి తులయిత్వా తీరయిత్వా ‘‘ఏత్తకగుణో వా ఇమినా సమో వా సప్పటిభాగో వా’’తి పరిచ్ఛిన్దితుం. ఏవం అతులట్ఠేనాపి తథాగతసమం రతనం నత్థి.

తథా యమ్పి తం దుల్లభదస్సనట్ఠేన రతనం. సేయ్యథిదం – దుల్లభపాతుభావో రాజా చక్కవత్తి చక్కాదీని చ తస్స రతనాని, తమ్పి బుద్ధరతనేన సమం నత్థి. యది హి దుల్లభదస్సనట్ఠేన రతనం, తథాగతోవ రతనం, కుతో చక్కవత్తిఆదీనం రతనత్తం, యాని ఏకస్మింయేవ కప్పే అనేకాని ఉప్పజ్జన్తి. యస్మా పన అసఙ్ఖ్యేయ్యేపి కప్పే తథాగతసుఞ్ఞో లోకో హోతి, తస్మా తథాగతో ఏవ కదాచి కరహచి ఉప్పజ్జనతో దుల్లభదస్సనో. వుత్తం చేతం భగవతా పరినిబ్బానసమయే –

‘‘దేవతా, ఆనన్ద, ఉజ్ఝాయన్తి – ‘దూరా చ వతమ్హ ఆగతా తథాగతం దస్సనాయ, కదాచి కరహచి తథాగతా లోకే ఉప్పజ్జన్తి అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా, అజ్జేవ రత్తియా పచ్ఛిమే యామే తథాగతస్స పరినిబ్బానం భవిస్సతి, అయఞ్చ మహేసక్ఖో భిక్ఖు భగవతో పురతో ఠితో ఓవారేన్తో, న మయం లభామ పచ్ఛిమే కాలే తథాగతం దస్సనాయా’’’తి (దీ. ని. ౨.౨౦౦).

ఏవం దుల్లభదస్సనట్ఠేనపి తథాగతసమం రతనం నత్థి.

తథా యమ్పి తం అనోమసత్తపరిభోగట్ఠేన రతనం. సేయ్యథిదం – రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స చక్కరతనాది. తఞ్హి కోటిసతసహస్సధనానమ్పి సత్తభూమికపాసాదవరతలే వసన్తానమ్పి చణ్డాలవేననేసాదరథకారపుక్కుసాదీనం నీచకులికానం ఓమకపురిసానం సుపినన్తేపి పరిభోగత్థాయ న నిబ్బత్తతి. ఉభతో సుజాతస్స పన రఞ్ఞో ఖత్తియస్సేవ పరిపూరితదసవిధచక్కవత్తివత్తస్స పరిభోగత్థాయ నిబ్బత్తనతో అనోమసత్తపరిభోగంయేవ హోతి, తమ్పి బుద్ధరతనేన సమం నత్థి. యది హి అనోమసత్తపరిభోగట్ఠేన రతనం, తథాగతోవ రతనం. తథాగతో హి లోకే అనోమసత్తసమ్మతానమ్పి అనుపనిస్సయసమ్పన్నానం విపరీతదస్సనానం పూరణకస్సపాదీనం ఛన్నం సత్థారానం అఞ్ఞేసఞ్చ ఏవరూపానం సుపినన్తేపి అపరిభోగో, ఉపనిస్సయసమ్పన్నానం పన చతుప్పదాయపి గాథాయ పరియోసానే అరహత్తమధిగన్తుం సమత్థానం నిబ్బేధికఞాణదస్సనానం బాహియదారుచీరియప్పభుతీనం అఞ్ఞేసఞ్చ మహాకులప్పసుతానం మహాసావకానం పరిభోగో. తే హి తం దస్సనానుత్తరియసవనానుత్తరియపారిచరియానుత్తరియాదీని సాధేన్తా తథా తథా పరిభుఞ్జన్తి. ఏవం అనోమసత్తపరిభోగట్ఠేనాపి తథాగతసమం రతనం నత్థి.

యమ్పి తం అవిసేసతో రతిజననట్ఠేన రతనం. సేయ్యథిదం – రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స చక్కరతనం. తఞ్హి దిస్వా రాజా చక్కవత్తి అత్తమనో హోతి, ఏవమ్పి తం రఞ్ఞో రతిం జనేతి. పున చపరం రాజా చక్కవత్తి వామేన హత్థేన సువణ్ణభిఙ్కారం గహేత్వా దక్ఖిణేన హత్థేన చక్కరతనం అబ్భుక్కిరతి ‘‘పవత్తతు భవం చక్కరతనం, అభివిజినాతు భవం చక్కరతన’’న్తి. తతో చక్కరతనం పఞ్చఙ్గికం వియ తూరియం మధురస్సరం నిచ్ఛరన్తం ఆకాసేన పురత్థిమం దిసం గచ్ఛతి, అన్వదేవ రాజా చక్కవత్తి చక్కానుభావేన ద్వాదసయోజనవిత్థిణ్ణాయ చతురఙ్గినియా సేనాయ నాతిఉచ్చం నాతినీచం ఉచ్చరుక్ఖానం హేట్ఠాభాగేన, నీచరుక్ఖానం ఉపరిభాగేన, రుక్ఖేసు పుప్ఫఫలపల్లవాదిపణ్ణాకారం గహేత్వా ఆగతానం హత్థతో పణ్ణాకారఞ్చ గణ్హన్తో ‘‘ఏహి ఖో మహారాజా’’తిఏవమాదినా పరమనిపచ్చకారేన ఆగతే పటిరాజానో ‘‘పాణో న హన్తబ్బో’’తిఆదినా నయేన అనుసాసన్తో గచ్ఛతి. యత్థ పన రాజా భుఞ్జితుకామో వా దివాసేయ్యం వా కప్పేతుకామో హోతి, తత్థ చక్కరతనం ఆకాసా ఓతరిత్వా ఉదకాదిసబ్బకిచ్చక్ఖమే సమే భూమిభాగే అక్ఖాహతం వియ తిట్ఠతి. పున రఞ్ఞో గమనచిత్తే ఉప్పన్నే పురిమనయేనేవ సద్దం కరోన్తం గచ్ఛతి, యం సుత్వా ద్వాదసయోజనికాపి పరిసా ఆకాసేన గచ్ఛతి. చక్కరతనం అనుపుబ్బేన పురత్థిమం సముద్దం అజ్ఝోగాహతి, తస్మిం అజ్ఝోగాహన్తే ఉదకం యోజనప్పమాణం అపగన్త్వా భిత్తీకతం వియ తిట్ఠతి. మహాజనో యథాకామం సత్త రతనాని గణ్హాతి. పున రాజా సువణ్ణభిఙ్కారం గహేత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ మమ రజ్జ’’న్తి ఉదకేన అబ్భుక్కిరిత్వా నివత్తతి. సేనా పురతో హోతి, చక్కరతనం పచ్ఛతో, రాజా మజ్ఝే. చక్కరతనస్స ఓసక్కితోసక్కితట్ఠానం ఉదకం పరిపూరతి. ఏతేనేవ ఉపాయేన దక్ఖిణపచ్ఛిమఉత్తరేపి సముద్దే గచ్ఛతి.

ఏవం చతుద్దిసం అనుసంయాయిత్వా చక్కరతనం తియోజనప్పమాణం ఆకాసం ఆరోహతి. తత్థ ఠితో రాజా చక్కరతనానుభావేన విజితం పఞ్చసతపరిత్తదీపపటిమణ్డితం సత్తయోజనసహస్సపరిమణ్డలం పుబ్బవిదేహం, తథా అట్ఠయోజనసహస్సపరిమణ్డలం ఉత్తరకురుం, సత్తయోజనసహస్సపరిమణ్డలంయేవ అపరగోయానం, దసయోజనసహస్సపరిమణ్డలం జమ్బుదీపఞ్చాతి ఏవం చతుమహాదీపద్విసహస్సపరిత్తదీపపటిమణ్డితం ఏకం చక్కవాళం సుఫుల్లపుణ్డరీకవనం వియ ఓలోకేతి. ఏవం ఓలోకయతో చస్స అనప్పికా రతి ఉప్పజ్జతి. ఏవమ్పి తం చక్కరతనం రఞ్ఞో రతిం జనేతి, తమ్పి బుద్ధరతనసమం నత్థి. యది హి రతిజననట్ఠేన రతనం, తథాగతోవ రతనం. కిం కరిస్సతి ఏతం చక్కరతనం? తథాగతో హి యస్సా దిబ్బాయ రతియా చక్కరతనాదీహి సబ్బేహిపి జనితా చక్కవత్తిరతి సఙ్ఖమ్పి కలమ్పి కలభాగమ్పి న ఉపేతి, తతోపి రతితో ఉత్తరితరఞ్చ పణీతతరఞ్చ అత్తనో ఓవాదప్పతికరానం అసఙ్ఖ్యేయ్యానమ్పి దేవమనుస్సానం పఠమజ్ఝానరతిం, దుతియతతియచతుత్థపఞ్చమజ్ఝానరతిం, ఆకాసానఞ్చాయతనరతిం, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనఆకిఞ్చఞ్ఞాయతననేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనరతిం, సోతాపత్తిమగ్గరతిం, సోతాపత్తిఫలరతిం, సకదాగామిఅనాగామిఅరహత్తమగ్గఫలరతిఞ్చ జనేతి. ఏవం రతిజననట్ఠేనాపి తథాగతసమం రతనం నత్థీతి.

అపిచ రతనం నామేతం దువిధం హోతి సవిఞ్ఞాణకం అవిఞ్ఞాణకఞ్చ. తత్థ అవిఞ్ఞాణకం చక్కరతనం మణిరతనం, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అనిన్ద్రియబద్ధం సువణ్ణరజతాది, సవిఞ్ఞాణకం హత్థిరతనాది పరిణాయకరతనపరియోసానం, యం వా పనఞ్ఞమ్పి ఏవరూపం ఇన్ద్రియబద్ధం. ఏవం దువిధే చేత్థ సవిఞ్ఞాణకరతనం అగ్గమక్ఖాయతి. కస్మా? యస్మా అవిఞ్ఞాణకం సువణ్ణరజతమణిముత్తాదిరతనం, సవిఞ్ఞాణకానం హత్థిరతనాదీనం అలఙ్కారత్థాయ ఉపనీయతి.

సవిఞ్ఞాణకరతనమ్పి దువిధం తిరచ్ఛానగతరతనం, మనుస్సరతనఞ్చ. తత్థ మనుస్సరతనం అగ్గమక్ఖాయతి. కస్మా? యస్మా తిరచ్ఛానగతరతనం మనుస్సరతనస్స ఓపవయ్హం హోతి. మనుస్సరతనమ్పి దువిధం ఇత్థిరతనం, పురిసరతనఞ్చ. తత్థ పురిసరతనం అగ్గమక్ఖాయతి. కస్మా? యస్మా ఇత్థిరతనం పురిసరతనస్స పరిచారికత్తం ఆపజ్జతి. పురిసరతనమ్పి దువిధం అగారికరతనం, అనగారికరతనఞ్చ. తత్థ అనగారికరతనం అగ్గమక్ఖాయతి. కస్మా? యస్మా అగారికరతనేసు అగ్గో చక్కవత్తీపి సీలాదిగుణయుత్తం అనగారికరతనం పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా ఉపట్ఠహిత్వా పయిరుపాసిత్వా చ దిబ్బమానుసికా సమ్పత్తియో పాపుణిత్వా అన్తే నిబ్బానసమ్పత్తిం పాపుణాతి.

ఏవం అనగారికరతనమ్పి దువిధం – అరియపుథుజ్జనవసేన. అరియరతనమ్పి దువిధం సేక్ఖాసేక్ఖవసేన. అసేక్ఖరతనమ్పి దువిధం సుక్ఖవిపస్సకసమథయానికవసేన, సమథయానికరతనమ్పి దువిధం సావకపారమిప్పత్తం, అప్పత్తఞ్చ. తత్థ సావకపారమిప్పత్తం అగ్గమక్ఖాయతి. కస్మా? గుణమహన్తతాయ. సావకపారమిప్పత్తరతనతోపి పచ్చేకబుద్ధరతనం అగ్గమక్ఖాయతి. కస్మా? గుణమహన్తతాయ. సారిపుత్తమోగ్గల్లానసదిసాపి హి అనేకసతా సావకా ఏకస్స పచ్చేకబుద్ధస్స గుణానం సతభాగమ్పి న ఉపేన్తి. పచ్చేకబుద్ధరతనతోపి సమ్మాసమ్బుద్ధరతనం అగ్గమక్ఖాయతి. కస్మా? గుణమహన్తతాయ. సకలమ్పి హి జమ్బుదీపం పూరేత్వా పల్లఙ్కేన పల్లఙ్కం ఘట్టేన్తా నిసిన్నా పచ్చేకబుద్ధా ఏకస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స గుణానం నేవ సఙ్ఖం న కలం న కలభాగం ఉపేన్తి. వుత్తమ్పి చేతం భగవతా – ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, సత్తా అపదా వా…పే… తథాగతో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తిఆది (సం. ని. ౫.౧౩౯; అ. ని. ౪.౩౪; ౫.౩౨; ఇతివు. ౯౦). ఏవం కేనచిపి పరియాయేన తథాగతసమం రతనం నత్థి. తేనాహ భగవా ‘‘న నో సమం అత్థి తథాగతేనా’’తి.

ఏవం భగవా బుద్ధరతనస్స అఞ్ఞేహి రతనేహి అసమతం వత్వా ఇదాని తేసం సత్తానం ఉప్పన్నఉపద్దవవూపసమనత్థం నేవ జాతిం న గోత్తం న కోలపుత్తియం న వణ్ణపోక్ఖరతాదిం నిస్సాయ, అపిచ ఖో అవీచిముపాదాయ భవగ్గపరియన్తే లోకే సీలసమాధిక్ఖన్ధాదీహి గుణేహి బుద్ధరతనస్స అసదిసభావం నిస్సాయ సచ్చవచనం పయుఞ్జతి ‘‘ఇదమ్పి బుద్ధే రతనం పణీతం, ఏతేన సచ్చేన సువత్థి హోతూ’’తి.

తస్సత్థో – ఇదమ్పి ఇధ వా హురం వా సగ్గేసు వా యంకిఞ్చి అత్థి విత్తం వా రతనం వా, తేన సద్ధిం తేహి తేహి గుణేహి అసమత్తా బుద్ధరతనం పణీతం. యది ఏతం సచ్చం, ఏతేన సచ్చేన ఇమేసం పాణీనం సోత్థి హోతు, సోభనానం అత్థితా హోతు, అరోగతా నిరుపద్దవతాతి. ఏత్థ చ యథా ‘‘చక్ఖుం ఖో, ఆనన్ద, సుఞ్ఞం అత్తేన వా అత్తనియేన వా’’తిఏవమాదీసు (సం. ని. ౪.౮౫) అత్తభావేన వా అత్తనియభావేన వాతి అత్థో. ఇతరథా హి చక్ఖు అత్తా వా అత్తనియం వాతి అప్పటిసిద్ధమేవ సియా. ఏవం రతనం పణీతన్తి రతనత్తం పణీతం, రతనభావో పణీతోతి అయమత్థో వేదితబ్బో. ఇతరథా హి బుద్ధో నేవ రతనన్తి సిజ్ఝేయ్య. న హి యత్థ రతనం అత్థి, తం రతనన్తి సిజ్ఝతి. యత్థ పన చిత్తీకతాదిఅత్థసఙ్ఖాతం యేన వా తేన వా విధినా సమ్బన్ధగతం రతనత్తం అత్థి, యస్మా తం రతనత్తముపాదాయ రతనన్తి పఞ్ఞాపీయతి, తస్మా తస్స రతనత్తస్స అత్థితాయ రతనన్తి సిజ్ఝతి. అథ వా ఇదమ్పి బుద్ధే రతనన్తి ఇమినాపి కారణేన బుద్ధోవ రతనన్తి ఏవమ్పేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. వుత్తమత్తాయ చ భగవతా ఇమాయ గాథాయ రాజకులస్స సోత్థి జాతా, భయం వూపసన్తం. ఇమిస్సా గాథాయ ఆణా కోటిసతసహస్సచక్కవాళేసు అమనుస్సేహి పటిగ్గహితాతి.

౨౨౭. ఏవం బుద్ధగుణేన సచ్చం వత్వా ఇదాని నిబ్బానధమ్మగుణేన వత్తుమారద్ధో ‘‘ఖయం విరాగ’’న్తి. తత్థ యస్మా నిబ్బానసచ్ఛికిరియాయ రాగాదయో ఖీణా హోన్తి పరిక్ఖీణా, యస్మా వా తం తేసం అనుప్పాదనిరోధక్ఖయమత్తం, యస్మా చ తం రాగాదివియుత్తం సమ్పయోగతో చ ఆరమ్మణతో చ, యస్మా వా తమ్హి సచ్ఛికతే రాగాదయో అచ్చన్తం విరత్తా హోన్తి విగతా విద్ధస్తా, తస్మా ‘‘ఖయ’’న్తి చ ‘‘విరాగ’’న్తి చ వుచ్చతి. యస్మా పనస్స న ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి, న వయో న ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం, తస్మా తం న జాయతి న జీయతి న మీయతీతి కత్వా ‘‘అమత’’న్తి వుచ్చతి, ఉత్తమట్ఠేన పన అతప్పకట్ఠేన చ పణీతన్తి. యదజ్ఝగాతి యం అజ్ఝగా విన్ది, పటిలభి, అత్తనో ఞాణబలేన సచ్ఛాకాసి. సక్యమునీతి సక్యకులప్పసుతత్తా సక్యో, మోనేయ్యధమ్మసమన్నాగతత్తా ముని, సక్యో ఏవ ముని సక్యముని. సమాహితోతి అరియమగ్గసమాధినా సమాహితచిత్తో. న తేన ధమ్మేన సమత్థి కిఞ్చీతి తేన ఖయాదినామకేన సక్యమునినా అధిగతేన ధమ్మేన సమం కిఞ్చి ధమ్మజాతం నత్థి. తస్మా సుత్తన్తరేపి వుత్తం ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం ధమ్మానం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తిఆది (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦).

ఏవం భగవా నిబ్బానధమ్మస్స అఞ్ఞేహి ధమ్మేహి అసమతం వత్వా ఇదాని తేసం సత్తానం ఉప్పన్నఉపద్దవవూపసమనత్థం ఖయవిరాగామతపణీతతాగుణేహి నిబ్బానధమ్మరతనస్స అసదిసభావం నిస్సాయ సచ్చవచనం పయుఞ్జతి ‘‘ఇదమ్పి ధమ్మే రతనం పణీతం ఏతేన సచ్చేన సువత్థి హోతూ’’తి. తస్సత్థో పురిమగాథాయ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇమిస్సాపి గాథాయ ఆణా కోటిసతసహస్సచక్కవాళేసు అమనుస్సేహి పటిగ్గహితాతి.

౨౨౮. ఏవం నిబ్బానధమ్మగుణేన సచ్చం వత్వా ఇదాని మగ్గధమ్మగుణేన వత్తుమారద్ధో ‘‘యం బుద్ధసేట్ఠో’’తి. తత్థ ‘‘బుజ్ఝితా సచ్చానీ’’తిఆదినా (మహాని. ౧౯౨; చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౯౭; పటి. మ. ౧.౧౬౨) నయేన బుద్ధో, ఉత్తమో పసంసనీయో చాతి సేట్ఠో, బుద్ధో చ సో సేట్ఠో చాతి బుద్ధసేట్ఠో. అనుబుద్ధపచ్చేకబుద్ధసఙ్ఖాతేసు వా బుద్ధేసు సేట్ఠోతి బుద్ధసేట్ఠో. సో బుద్ధసేట్ఠో యం పరివణ్ణయీ, ‘‘అట్ఠఙ్గికో చ మగ్గానం, ఖేమం నిబ్బానప్పత్తియా’’తి (మ. ని. ౨.౨౧౫) చ ‘‘అరియం వో, భిక్ఖవే, సమ్మాసమాధిం దేసేస్సామి సఉపనిసం సపరిక్ఖార’’న్తి (మ. ని. ౩.౧౩౬) చ ఏవమాదినా నయేన తత్థ తత్థ పసంసి పకాసయి. సుచిన్తి కిలేసమలసముచ్ఛేదకరణతో అచ్చన్తవోదానం. సమాధిమానన్తరికఞ్ఞమాహూతి యఞ్చ అత్తనో పవత్తిసమనన్తరం నియమేనేవ ఫలదానతో ‘‘ఆనన్తరికసమాధీ’’తి ఆహు. న హి మగ్గసమాధిఞ్హి ఉప్పన్నే తస్స ఫలుప్పత్తినిసేధకో కోచి అన్తరాయో అత్థి. యథాహ –

‘‘అయఞ్చ పుగ్గలో సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో అస్స, కప్పస్స చ ఉడ్డయ్హనవేలా అస్స, నేవ తావ కప్పో ఉడ్డయ్హేయ్య, యావాయం పుగ్గలో న సోతాపత్తిఫలం సచ్ఛికరోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ఠితకప్పీ. సబ్బేపి మగ్గసమఙ్గినో పుగ్గలా ఠితకప్పినో’’తి (పు. ప. ౧౭).

సమాధినా తేన సమో న విజ్జతీతి తేన బుద్ధసేట్ఠపరివణ్ణితేన సుచినా ఆనన్తరికసమాధినా సమో రూపావచరసమాధి వా అరూపావచరసమాధి వా కోచి న విజ్జతి. కస్మా? తేసం భావితత్తా తత్థ తత్థ బ్రహ్మలోకే ఉప్పన్నస్సాపి పున నిరయాదీసు ఉప్పత్తిసమ్భవతో, ఇమస్స చ అరహత్తసమాధిస్స భావితత్తా అరియపుగ్గలస్స సబ్బుప్పత్తిసముగ్ఘాతసమ్భవతో. తస్మా సుత్తన్తరేపి వుత్తం ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తిఆది (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦).

ఏవం భగవా ఆనన్తరికసమాధిస్స అఞ్ఞేహి సమాధీహి అసమతం వత్వా ఇదాని పురిమనయేనేవ మగ్గధమ్మరతనస్స అసదిసభావం నిస్సాయ సచ్చవచనం పయుఞ్జతి ‘‘ఇదమ్పి ధమ్మే…పే… హోతూ’’తి. తస్సత్థో పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇమిస్సాపి గాథాయ ఆణా కోటిసతసహస్సచక్కవాళేసు అమనుస్సేహి పటిగ్గహితాతి.

౨౨౯. ఏవం మగ్గధమ్మగుణేనాపి సచ్చం వత్వా ఇదాని సఙ్ఘగుణేనాపి వత్తుమారద్ధో ‘‘యే పుగ్గలా’’తి. తత్థ యేతి అనియమేత్వా ఉద్దేసో. పుగ్గలాతి సత్తా. అట్ఠాతి తేసం గణనపరిచ్ఛేదో. తే హి చత్తారో చ పటిపన్నా చత్తారో చ ఫలే ఠితాతి అట్ఠ హోన్తి. సతం పసత్థాతి సప్పురిసేహి బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకేహి అఞ్ఞేహి చ దేవమనుస్సేహి పసత్థా. కస్మా? సహజాతసీలాదిగుణయోగా. తేసఞ్హి చమ్పకవకులకుసుమాదీనం సహజాతవణ్ణగన్ధాదయో వియ సహజాతసీలసమాధిఆదయో గుణా. తేన తే వణ్ణగన్ధాదిసమ్పన్నాని వియ పుప్ఫాని దేవమనుస్సానం సతం పియా మనాపా పసంసనీయా చ హోన్తి. తేన వుత్తం ‘‘యే పుగ్గలా అట్ఠసతం పసత్థా’’తి.

అథ వా యేతి అనియమేత్వా ఉద్దేసో. పుగ్గలాతి సత్తా. అట్ఠసతన్తి తేసం గణనపరిచ్ఛేదో. తే హి ఏకబీజీ కోలంకోలో సత్తక్ఖత్తుపరమోతి తయో సోతాపన్నా, కామరూపారూపభవేసు అధిగతప్ఫలా తయో సకదాగామినో, తే సబ్బేపి చతున్నం పటిపదానం వసేన చతువీసతి, అన్తరాపరినిబ్బాయీ, ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ, అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ, ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీతి, అవిహేసు పఞ్చ, తథా అతప్పసుదస్ససుదస్సీసు. అకనిట్ఠేసు పన ఉద్ధంసోతవజ్జా చత్తారోతి చతువీసతి అనాగామినో, సుక్ఖవిపస్సకో సమథయానికోతి ద్వే అరహన్తో, చత్తారో మగ్గట్ఠాతి చతుపఞ్ఞాస. తే సబ్బేపి సద్ధాధురపఞ్ఞాధురానం వసేన దిగుణా హుత్వా అట్ఠసతం హోన్తి. సేసం వుత్తనయమేవ.

చత్తారి ఏతాని యుగాని హోన్తీతి తే సబ్బేపి అట్ఠ వా అట్ఠసతం వాతి విత్థారవసేన ఉద్దిట్ఠపుగ్గలా, సఙ్ఖేపవసేన సోతాపత్తిమగ్గట్ఠో ఫలట్ఠోతి ఏకం యుగం, ఏవం యావ అరహత్తమగ్గట్ఠో ఫలట్ఠోతి ఏకం యుగన్తి చత్తారి యుగాని హోన్తి. తే దక్ఖిణేయ్యాతి ఏత్థ తేతి పుబ్బే అనియమేత్వా ఉద్దిట్ఠానం నియమేత్వా నిద్దేసో. యే పుగ్గలా విత్థారవసేన అట్ఠ వా అట్ఠసతం వా, సఙ్ఖేపవసేన చత్తారి యుగాని హోన్తీతి వుత్తా, సబ్బేపి తే దక్ఖిణం అరహన్తీతి దక్ఖిణేయ్యా. దక్ఖిణా నామ కమ్మఞ్చ కమ్మవిపాకఞ్చ సద్దహిత్వా ‘‘ఏస మే ఇదం వేజ్జకమ్మం వా జఙ్ఘపేసనికం వా కరిస్సతీ’’తి ఏవమాదీని అనపేక్ఖిత్వా దీయమానో దేయ్యధమ్మో, తం అరహన్తి నామ సీలాదిగుణయుత్తా పుగ్గలా. ఇమే చ తాదిసా, తేన వుచ్చన్తి తే ‘‘దక్ఖిణేయ్యా’’తి.

సుగతస్స సావకాతి భగవా సోభనేన గమనేన యుత్తత్తా, సోభనఞ్చ ఠానం గతత్తా, సుట్ఠు చ గతత్తా సుట్ఠు ఏవ చ గదత్తా సుగతో, తస్స సుగతస్స. సబ్బేపి తే వచనం సుణన్తీతి సావకా. కామఞ్చ అఞ్ఞేపి సుణన్తి, న పన సుత్వా కత్తబ్బకిచ్చం కరోన్తి. ఇమే పన సుత్వా కత్తబ్బం ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తిం కత్వా మగ్గఫలాని పత్తా, తస్మా ‘‘సావకా’’తి వుచ్చన్తి. ఏతేసు దిన్నాని మహప్ఫలానీతి ఏతేసు సుగతసావకేసు అప్పకానిపి దానాని దిన్నాని పటిగ్గాహకతో దక్ఖిణావిసుద్ధిభావం ఉపగతత్తా మహప్ఫలాని హోన్తి. తస్మా సుత్తన్తరేపి వుత్తం –

‘‘యావతా, భిక్ఖవే, సఙ్ఘా వా గణా వా, తథాగతసావకసఙ్ఘో తేసం అగ్గమక్ఖాయతి, యదిదం చత్తారి పురిసయుగాని అట్ఠ పురిసపుగ్గలా, ఏస భగవతో సావకసఙ్ఘో…పే… అగ్గో విపాకో హోతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౪; ౫.౩౨; ఇతివు. ౯౦).

ఏవం భగవా సబ్బేసమ్పి మగ్గట్ఠఫలట్ఠానం వసేన సఙ్ఘరతనస్స గుణం వత్వా ఇదాని తమేవ గుణం నిస్సాయ సచ్చవచనం పయుఞ్జతి ‘‘ఇదమ్పి సఙ్ఘే’’తి. తస్సత్థో పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇమిస్సాపి గాథాయ ఆణా కోటిసతసహస్సచక్కవాళేసు అమనుస్సేహి పటిగ్గహితాతి.

౨౩౦. ఏవం మగ్గట్ఠఫలట్ఠానం వసేన సఙ్ఘగుణేన సచ్చం వత్వా ఇదాని తతో ఏకచ్చియానం ఫలసమాపత్తిసుఖమనుభవన్తానం ఖీణాసవపుగ్గలానంయేవ గుణేన వత్తుమారద్ధో ‘‘యే సుప్పయుత్తా’’తి. తత్థ యేతి అనియమితుద్దేసవచనం. సుప్పయుత్తాతి సుట్ఠు పయుత్తా, అనేకవిహితం అనేసనం పహాయ సుద్ధాజీవితం నిస్సాయ విపస్సనాయ అత్తానం పయుఞ్జితుమారద్ధాతి అత్థో. అథ వా సుప్పయుత్తాతి పరిసుద్ధకాయవచీపయోగసమన్నాగతా. తేన తేసం సీలక్ఖన్ధం దస్సేతి. మనసా దళ్హేనాతి దళ్హేన మనసా, థిరసమాధియుత్తేన చేతసాతి అత్థో. తేన తేసం సమాధిక్ఖన్ధం దస్సేతి. నిక్కామినోతి కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖా హుత్వా పఞ్ఞాధురేన వీరియేన సబ్బకిలేసేహి కతనిక్కమనా. తేన తేసం వీరియసమ్పన్నం పఞ్ఞాక్ఖన్ధం దస్సేతి.

గోతమసాసనమ్హీతి గోత్తతో గోతమస్స తథాగతస్సేవ సాసనమ్హి. తేన ఇతో బహిద్ధా నానప్పకారమ్పి అమరతపం కరోన్తానం సుప్పయోగాదిగుణాభావతో కిలేసేహి నిక్కమనాభావం దీపేతి. తేతి పుబ్బే ఉద్దిట్ఠానం నిద్దేసవచనం. పత్తిపత్తాతి ఏత్థ పత్తబ్బాతి పత్తి, పత్తబ్బా నామ పత్తుం అరహా, యం పత్వా అచ్చన్తయోగక్ఖేమినో హోన్తి, అరహత్తఫలస్సేతం అధివచనం, తం పత్తిం పత్తాతి పత్తిపత్తా. అమతన్తి నిబ్బానం. విగయ్హాతి ఆరమ్మణవసేన విగాహిత్వా. లద్ధాతి లభిత్వా. ముధాతి అబ్యయేన కాకణికమత్తమ్పి బ్యయం అకత్వా. నిబ్బుతిన్తి పటిప్పస్సద్ధకిలేసదరథం ఫలసమాపత్తిం. భుఞ్జమానాతి అనుభవమానా. కిం వుత్తం హోతి? యే ఇమస్మిం గోతమసాసనమ్హి సీలసమ్పన్నత్తా సుప్పయుత్తా, సమాధిసమ్పన్నత్తా మనసా దళ్హేన, పఞ్ఞాసమ్పన్నత్తా నిక్కామినో, తే ఇమాయ సమ్మాపటిపదాయ అమతం విగయ్హ ముధా లద్ధా ఫలసమాపత్తిసఞ్ఞితం నిబ్బుతిం భుఞ్జమానా పత్తిపత్తా నామ హోన్తీతి.

ఏవం భగవా ఫలసమాపత్తిసుఖమనుభవన్తానం ఖీణాసవపుగ్గలానంయేవ వసేన సఙ్ఘరతనస్స గుణం వత్వా ఇదాని తమేవ గుణం నిస్సాయ సచ్చవచనం పయుఞ్జతి ‘‘ఇదమ్పి సఙ్ఘే’’తి. తస్సత్థో పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇమిస్సాపి గాథాయ ఆణా కోటిసతసహస్సచక్కవాళేసు అమనుస్సేహి పటిగ్గహితాతి.

౨౩౧. ఏవం ఖీణాసవపుగ్గలానం గుణేన సఙ్ఘాధిట్ఠానం సచ్చం వత్వా ఇదాని బహుజనపచ్చక్ఖేన సోతాపన్నస్సేవ గుణేన వత్తుమారద్ధో ‘‘యథిన్దఖీలో’’తి. తత్థ యథాతి ఉపమావచనం. ఇన్దఖీలోతి నగరద్వారనివారణత్థం ఉమ్మారబ్భన్తరే అట్ఠ వా దస వా హత్థే పథవిం ఖణిత్వా ఆకోటితస్స సారదారుమయథమ్భస్సేతం అధివచనం. పథవిన్తి భూమిం. సితోతి అన్తో పవిసిత్వా నిస్సితో. సియాతి భవేయ్య. చతుబ్భి వాతేహీతి చతూహి దిసాహి ఆగతవాతేహి. అసమ్పకమ్పియోతి కమ్పేతుం వా చాలేతుం వా అసక్కుణేయ్యో. తథూపమన్తి తథావిధం. సప్పురిసన్తి ఉత్తమపురిసం. వదామీతి భణామి. యో అరియసచ్చాని అవేచ్చ పస్సతీతి యో చత్తారి అరియసచ్చాని పఞ్ఞాయ అజ్ఝోగాహేత్వా పస్సతి. తత్థ అరియసచ్చాని విసుద్ధిమగ్గే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.

అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యథా హి ఇన్దఖీలో గమ్భీరనేమతాయ పథవిస్సితో చతుబ్భి వాతేహి అసమ్పకమ్పియో సియా, ఇమమ్పి సప్పురిసం తథూపమమేవ వదామి, యో అరియసచ్చాని అవేచ్చ పస్సతి. కస్మా? యస్మా సోపి ఇన్దఖీలో వియ చతూహి వాతేహి సబ్బతిత్థియవాదవాతేహి అసమ్పకమ్పియో హోతి, తమ్హా దస్సనా కేనచి కమ్పేతుం వా చాలేతుం వా అసక్కుణేయ్యో. తస్మా సుత్తన్తరేపి వుత్తం –

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అయోఖీలో వా ఇన్దఖీలో వా గమ్భీరనేమో సునిఖాతో అచలో అసమ్పకమ్పీ, పురత్థిమాయ చేపి దిసాయ ఆగచ్ఛేయ్య భుసా వాతవుట్ఠి, నేవ నం సఙ్కమ్పేయ్య న సమ్పకమ్పేయ్య న సమ్పచాలేయ్య. పచ్ఛిమాయ…పే… దక్ఖిణాయ… ఉత్తరాయ చేపి…పే… న సమ్పచాలేయ్య. తం కిస్స హేతు? గమ్భీరత్తా, భిక్ఖవే, నేమస్స సునిఖాతత్తా ఇన్దఖీలస్స. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యే చ ఖో కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ‘ఇదం దుక్ఖన్తి…పే… పటిపదా’తి యథాభూతం పజానన్తి, తే న అఞ్ఞస్స సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా ముఖం ఓలోకేన్తి ‘అయం నూన భవం జానం జానాతి పస్సం పస్సతీ’తి. తం కిస్స హేతు? సుదిట్ఠత్తా, భిక్ఖవే, చతున్నం అరియసచ్చాన’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౧౦౯).

ఏవం భగవా బహుజనపచ్చక్ఖస్స సోతాపన్నస్సేవ వసేన సఙ్ఘరతనస్స గుణం వత్వా ఇదాని తమేవ గుణం నిస్సాయ సచ్చవచనం పయుఞ్జతి ‘‘ఇదమ్పి సఙ్ఘే’’తి. తస్సత్థో పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇమిస్సాపి గాథాయ ఆణా కోటిసతసహస్సచక్కవాళేసు అమనుస్సేహి పటిగ్గహితాతి.

౨౩౨. ఏవం అవిసేసతో సోతాపన్నస్స గుణేన సఙ్ఘాధిట్ఠానం సచ్చం వత్వా ఇదాని యే తే తయో సోతాపన్నా ఏకబీజీ కోలంకోలో సత్తక్ఖత్తుపరమోతి. యథాహ –

‘‘ఇధేకచ్చో పుగ్గలో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి…పే… సో ఏకంయేవ భవం నిబ్బత్తిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి, అయం ఏకబీజీ. తథా ద్వే వా తీణి వా కులాని సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి, అయం కోలంకోలో. తథా సత్తక్ఖత్తుం దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి, అయం సత్తక్ఖత్తుపరమో’’తి (పు. ప. ౩౧-౩౩).

తేసం సబ్బకనిట్ఠస్స సత్తక్ఖత్తుపరమస్స గుణేన వత్తుమారద్ధో ‘‘యే అరియసచ్చానీ’’తి. తత్థ యే అరియసచ్చానీతి ఏతం వుత్తనయమేవ. విభావయన్తీతి పఞ్ఞాఓభాసేన సచ్చపటిచ్ఛాదకం కిలేసన్ధకారం విధమిత్వా అత్తనో పకాసాని పాకటాని కరోన్తి. గమ్భీరపఞ్ఞేనాతి అప్పమేయ్యపఞ్ఞతాయ సదేవకస్సపి లోకస్స ఞాణేన అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠపఞ్ఞేన, సబ్బఞ్ఞునాతి వుత్తం హోతి. సుదేసితానీతి సమాసబ్యాససాకల్యవేకల్యాదీహి తేహి తేహి నయేహి సుట్ఠు దేసితాని. కిఞ్చాపి తే హోన్తి భుసం పమత్తాతి తే విభావితఅరియసచ్చా పుగ్గలా కిఞ్చాపి దేవరజ్జచక్కవత్తిరజ్జాదిప్పమాదట్ఠానం ఆగమ్మ భుసం పమత్తా హోన్తి, తథాపి సోతాపత్తిమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధా ఠపేత్వా సత్త భవే అనమతగ్గే సంసారే యే ఉప్పజ్జేయ్యుం నామఞ్చ రూపఞ్చ, తేసం నిరుద్ధత్తా అత్థఙ్గతత్తా న అట్ఠమం భవం ఆదియన్తి, సత్తమభవే ఏవ పన విపస్సనం ఆరభిత్వా అరహత్తం పాపుణన్తీతి.

ఏవం భగవా సత్తక్ఖత్తుపరమవసేన సఙ్ఘరతనస్స గుణం వత్వా ఇదాని తమేవ గుణం నిస్సాయ సచ్చవచనం పయుఞ్జతి ‘‘ఇదమ్పి సఙ్ఘే’’తి. తస్సత్థో పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇమిస్సాపి గాథాయ ఆణా కోటిసతసహస్సచక్కవాళేసు అమనుస్సేహి పటిగ్గహితాతి.

౨౩౩. ఏవం సత్తక్ఖత్తుపరమస్స అట్ఠమం భవం అనాదియనగుణేన సఙ్ఘాధిట్ఠానం సచ్చం వత్వా ఇదాని తస్సేవ సత్త భవే ఆదియతోపి అఞ్ఞేహి అప్పహీనభవాదానేహి పుగ్గలేహి విసిట్ఠేన గుణేన వత్తుమారద్ధో ‘‘సహావస్సా’’తి. తత్థ సహావాతి సద్ధింయేవ. అస్సాతి ‘‘న తే భవం అట్ఠమమాదియన్తీ’’తి వుత్తేసు అఞ్ఞతరస్స. దస్సనసమ్పదాయాతి సోతాపత్తిమగ్గసమ్పత్తియా. సోతాపత్తిమగ్గో హి నిబ్బానం దిస్వా కత్తబ్బకిచ్చసమ్పదాయ సబ్బపఠమం నిబ్బానదస్సనతో ‘‘దస్సన’’న్తి వుచ్చతి. తస్స అత్తని పాతుభావో దస్సనసమ్పదా, తాయ దస్సనసమ్పదాయ సహ ఏవ. తయస్సు ధమ్మా జహితా భవన్తీతి ఏత్థ సుఇతి పదపూరణమత్తే నిపాతో. ‘‘ఇదంసు మే, సారిపుత్త, మహావికటభోజనస్మిం హోతీ’’తిఏవమాదీసు (మ. ని. ౧.౧౫౬) వియ. యతో సహావస్స దస్సనసమ్పదాయ తయో ధమ్మా జహితా భవన్తి పహీనా భవన్తీతి అయమేవేత్థ అత్థో.

ఇదాని జహితధమ్మదస్సనత్థం ఆహ ‘‘సక్కాయదిట్ఠీ విచికిచ్ఛితఞ్చ, సీలబ్బతం వాపి యదత్థి కిఞ్చీ’’తి. తత్థ సతి కాయే విజ్జమానే ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతే కాయే వీసతివత్థుకా దిట్ఠి సక్కాయదిట్ఠి, సతీ వా తత్థ కాయే దిట్ఠీతిపి సక్కాయదిట్ఠి, యథావుత్తప్పకారే కాయే విజ్జమానా దిట్ఠీతి అత్థో. సతియేవ వా కాయే దిట్ఠీతిపి సక్కాయదిట్ఠి, యథావుత్తప్పకారే కాయే విజ్జమానే రూపాదిసఙ్ఖాతో అత్తాతి ఏవం పవత్తా దిట్ఠీతి అత్థో. తస్సా చ పహీనత్తా సబ్బదిట్ఠిగతాని పహీనానియేవ హోన్తి. సా హి నేసం మూలం. సబ్బకిలేసబ్యాధివూపసమనతో పఞ్ఞా ‘‘చికిచ్ఛిత’’న్తి వుచ్చతి, తం పఞ్ఞాచికిచ్ఛితం ఇతో విగతం, తతో వా పఞ్ఞాచికిచ్ఛితా ఇదం విగతన్తి విచికిచ్ఛితం, ‘‘సత్థరి కఙ్ఖతీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౦౦౮; విభ. ౯౧౫) నయేన వుత్తాయ అట్ఠవత్థుకాయ విమతియా ఏతం అధివచనం. తస్సా పహీనత్తా సబ్బవిచికిచ్ఛితాని పహీనాని హోన్తి. తఞ్హి నేసం మూలం. ‘‘ఇతో బహిద్ధా సమణబ్రాహ్మణానం సీలేన సుద్ధి వతేన సుద్ధీ’’తిఏవమాదీసు (ధ. స. ౧౨౨౨; విభ. ౯౩౮) ఆగతం గోసీలకుక్కురసీలాదికం సీలం గోవతకుక్కురవతాదికఞ్చ వతం ‘‘సీలబ్బత’’న్తి వుచ్చతి. తస్స పహీనత్తా సబ్బమ్పి నగ్గియముణ్డికాది అమరతపం పహీనం హోతి. తఞ్హి తస్స మూలం. తేన సబ్బావసానే వుత్తం ‘‘యదత్థి కిఞ్చీ’’తి. దుక్ఖదస్సనసమ్పదాయ చేత్థ సక్కాయదిట్ఠి, సముదయదస్సనసమ్పదాయ విచికిచ్ఛితం, మగ్గదస్సననిబ్బానదస్సనసమ్పదాయ సీలబ్బతం పహీయతీతి విఞ్ఞాతబ్బం.

౨౩౪. ఏవమస్స కిలేసవట్టప్పహానం దస్సేత్వా ఇదాని తస్మిం కిలేసవట్టే సతి యేన విపాకవట్టేన భవితబ్బం, తప్పహానా తస్సాపి పహానం దీపేన్తో ఆహ ‘‘చతూహపాయేహి చ విప్పముత్తో’’తి. తత్థ చత్తారో అపాయా నామ నిరయతిరచ్ఛానపేత్తివిసయఅసురకాయా, తేహి ఏస సత్త భవే ఉపాదియన్తోపి విప్పముత్తోతి అత్థో.

ఏవమస్స విపాకవట్టప్పహానం దస్సేత్వా ఇదాని యం ఇమస్స విపాకవట్టస్స మూలభూతం కమ్మవట్టం, తస్సాపి పహానం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఛచ్చాభిఠానాని అభబ్బ కాతు’’న్తి. తత్థ అభిఠానానీతి ఓళారికట్ఠానాని, తాని ఏస ఛ అభబ్బో కాతుం. తాని చ ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో మాతరం జీవితా వోరోపేయ్యా’’తిఆదినా (అ. ని. ౧.౨౭౧; మ. ని. ౩.౧౨౮; విభ. ౮౦౯) నయేన ఏకకనిపాతే వుత్తాని మాతుఘాతపితుఘాతఅరహన్తఘాతలోహితుప్పాదసఙ్ఘభేదఅఞ్ఞసత్థారుద్దేసకమ్మాని వేదితబ్బాని. తాని హి కిఞ్చాపి దిట్ఠిసమ్పన్నో అరియసావకో కున్థకిపిల్లికమ్పి జీవితా న వోరోపేతి, అపిచ ఖో పన పుథుజ్జనభావస్స విగరహణత్థం వుత్తాని. పుథుజ్జనో హి అదిట్ఠిసమ్పన్నత్తా ఏవంమహాసావజ్జాని అభిఠానానిపి కరోతి, దస్సనసమ్పన్నో పన అభబ్బో తాని కాతున్తి. అభబ్బగ్గహణఞ్చేత్థ భవన్తరేపి అకరణదస్సనత్థం. భవన్తరేపి హి ఏస అత్తనో అరియసావకభావం అజానన్తోపి ధమ్మతాయ ఏవ ఏతాని వా ఛ, పకతిపాణాతిపాతాదీని వా పఞ్చ వేరాని అఞ్ఞసత్థారుద్దేసేన సహ ఛ ఠానాని న కరోతి, యాని సన్ధాయ ఏకచ్చే ‘‘ఛఛాభిఠానానీ’’తి పఠన్తి. మతమచ్ఛగ్గాహాదయో చేత్థ అరియసావకగామదారకానం నిదస్సనం.

ఏవం భగవా సత్త భవే ఆదియతోపి అరియసావకస్స అఞ్ఞేహి అప్పహీనభవాదానేహి పుగ్గలేహి విసిట్ఠగుణవసేన సఙ్ఘరతనస్స గుణం వత్వా ఇదాని తమేవ గుణం నిస్సాయ సచ్చవచనం పయుఞ్జతి ‘‘ఇదమ్పి సఙ్ఘే’’తి. తస్సత్థో పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇమిస్సాపి గాథాయ ఆణా కోటిసతసహస్సచక్కవాళేసు అమనుస్సేహి పటిగ్గహితాతి.

౨౩౫. ఏవం సత్త భవే ఆదియతోపి అఞ్ఞేహి అప్పహీనభవాదానేహి పుగ్గలేహి విసిట్ఠగుణవసేన సఙ్ఘాధిట్ఠానం సచ్చం వత్వా ఇదాని ‘‘న కేవలం దస్సనసమ్పన్నో ఛ అభిఠానాని అభబ్బో కాతుం, కిం పన అప్పమత్తకమ్పి పాపం కమ్మం కత్వా తస్స పటిచ్ఛాదనాయపి అభబ్బో’’తి పమాదవిహారినోపి దస్సనసమ్పన్నస్స కతపటిచ్ఛాదనాభావగుణేన వత్తుమారద్ధో ‘‘కిఞ్చాపి సో కమ్మం కరోతి పాపక’’న్తి.

తస్సత్థో – సో దస్సనసమ్పన్నో కిఞ్చాపి సతిసమ్మోసేన పమాదవిహారం ఆగమ్మ యం తం భగవతా లోకవజ్జసఞ్చిచ్చానతిక్కమనం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘యం మయా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తం మమ సావకా జీవితహేతుపి నాతిక్కమన్తీ’’తి (చూళవ. ౩౮౫; అ. ని. ౮.౧౯; ఉదా. ౪౫), తం ఠపేత్వా అఞ్ఞం కుటికారసహసేయ్యాదిం వా పణ్ణత్తివజ్జవీతిక్కమసఙ్ఖాతం బుద్ధపటికుట్ఠం కాయేన పాపకమ్మం కరోతి, పదసోధమ్మఉత్తరిఛప్పఞ్చవాచాధమ్మదేసనాసమ్ఫప్పలాపఫరుసవచనాదిం వా వాచాయ, ఉద చేతసా వా కత్థచి లోభదోసుప్పాదనజాతరూపాదిసాదియనం చీవరాదిపరిభోగేసు అపచ్చవేక్ఖణాదిం వా పాపకమ్మం కరోతి. అభబ్బో సో తస్స పటిచ్ఛదాయ, న సో తం ‘‘ఇదం అకప్పియమకరణీయ’’న్తి జానిత్వా ముహుత్తమ్పి పటిచ్ఛాదేతి, తఙ్ఖణఞ్ఞేవ పన సత్థరి వా విఞ్ఞూసు వా సబ్రహ్మచారీసు ఆవి కత్వా యథాధమ్మం పటికరోతి, ‘‘న పున కరిస్సామీ’’తి ఏవం సంవరితబ్బం వా సంవరతి. కస్మా? యస్మా అభబ్బతా దిట్ఠపదస్స వుత్తా, ఏవరూపం పాపకమ్మం కత్వా తస్స పటిచ్ఛాదాయ దిట్ఠనిబ్బానపదస్స దస్సనసమ్పన్నస్స పుగ్గలస్స అభబ్బతా వుత్తాతి అత్థో.

కథం –

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, దహరో కుమారో మన్దో ఉత్తానసేయ్యకో హత్థేన వా పాదేన వా అఙ్గారం అక్కమిత్వా ఖిప్పమేవ పటిసంహరతి, ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఘమ్మతా ఏసా దిట్ఠిసమ్పన్నస్స పుగ్గలస్స, కిఞ్చాపి తథారూపిం ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, యథారూపాయ ఆపత్తియా వుట్ఠానం పఞ్ఞాయతి, అథ ఖో నం ఖిప్పమేవ సత్థరి వా విఞ్ఞూసు వా సబ్రహ్మచారీసు దేసేతి వివరతి ఉత్తానీకరోతి, దేసేత్వా వివరిత్వా ఉత్తానీకత్వా ఆయతిం సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౯౬).

ఏవం భగవా పమాదవిహారినోపి దస్సనసమ్పన్నస్స కతపటిచ్ఛాదనాభావగుణేన సఙ్ఘరతనస్స గుణం వత్వా ఇదాని తమేవ గుణం నిస్సాయ సచ్చవచనం పయుఞ్జతి ‘‘ఇదమ్పి సఙ్ఘే’’తి. తస్సత్థో పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇమిస్సాపి గాథాయ ఆణా కోటిసతసహస్సచక్కవాళేసు అమనుస్సేహి పటిగ్గహితాతి.

౨౩౬. ఏవం సఙ్ఘపరియాపన్నానం పుగ్గలానం తేన తేన గుణప్పకారేన సఙ్ఘాధిట్ఠానం సచ్చం వత్వా ఇదాని య్వాయం భగవతా రతనత్తయగుణం దీపేన్తేన ఇధ సఙ్ఖేపేన అఞ్ఞత్ర చ విత్థారేన పరియత్తిధమ్మో దేసితో, తమ్పి నిస్సాయ పున బుద్ధాధిట్ఠానం సచ్చం వత్తుమారద్ధో ‘‘వనప్పగుమ్బే యథ ఫుస్సితగ్గే’’తి. తత్థ ఆసన్నసన్నివేసవవత్థితానం రుక్ఖానం సమూహో వనం, మూలసారఫేగ్గుతచసాఖాపలాసేహి పవుడ్ఢో గుమ్బో పగుమ్బో, వనే పగుమ్బో వనప్పగుమ్బో, స్వాయం ‘‘వనప్పగుమ్బే’’తి వుత్తో. ఏవమ్పి హి వత్తుం లబ్భతి ‘‘అత్థి సవితక్కసవిచారే, అత్థి అవితక్కవిచారమత్తే, సుఖే దుక్ఖే జీవే’’తిఆదీసు వియ. యథాతి ఓపమ్మవచనం. ఫుస్సితాని అగ్గాని అస్సాతి ఫుస్సితగ్గో, సబ్బసాఖాపసాఖాసు సఞ్జాతపుప్ఫోతి అత్థో. సో పుబ్బే వుత్తనయేనేవ ‘‘ఫుస్సితగ్గే’’తి వుత్తో. గిమ్హాన మాసే పఠమస్మిం గిమ్హేతి యే చత్తారో గిమ్హమాసా, తేసం చతున్నం గిమ్హానం ఏకస్మిం మాసే. కతమస్మిం మాసే ఇతి చే? పఠమస్మిం గిమ్హే, చిత్రమాసేతి అత్థో. సో హి ‘‘పఠమగిమ్హో’’తి చ ‘‘బాలవసన్తో’’తి చ వుచ్చతి. తతో పరం పదత్థతో పాకటమేవ.

అయం పనేత్థ పిణ్డత్థో – యథా పఠమగిమ్హనామకే బాలవసన్తే నానావిధరుక్ఖగహనే వనే సుపుప్ఫితగ్గసాఖో తరుణరుక్ఖగచ్ఛపరియాయనామో పగుమ్బో అతివియ సస్సిరికో హోతి, ఏవమేవం ఖన్ధాయతనాదీహి సతిపట్ఠానసమ్మప్పధానాదీహి సీలసమాధిక్ఖన్ధాదీహి వా నానప్పకారేహి అత్థప్పభేదపుప్ఫేహి అతివియ సస్సిరికత్తా తథూపమం నిబ్బానగామిమగ్గదీపనతో నిబ్బానగామిం పరియత్తిధమ్మవరం నేవ లాభహేతు న సక్కారాదిహేతు, కేవలఞ్హి మహాకరుణాయ అబ్భుస్సాహితహదయో సత్తానం పరమంహితాయ అదేసయీతి. పరమంహితాయాతి ఏత్థ చ గాథాబన్ధసుఖత్థం అనునాసికో, అయం పనత్థో ‘‘పరమహితాయ నిబ్బానాయ అదేసయీ’’తి.

ఏవం భగవా ఇమం సుపుప్ఫితగ్గవనప్పగుమ్బసదిసం పరియత్తిధమ్మం వత్వా ఇదాని తమేవ నిస్సాయ బుద్ధాధిట్ఠానం సచ్చవచనం పయుఞ్జతి ‘‘ఇదమ్పి బుద్ధే’’తి. తస్సత్థో పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో, కేవలం పన ఇదమ్పి యథావుత్తప్పకారపరియత్తిధమ్మసఙ్ఖాతం బుద్ధే రతనం పణీతన్తి యోజేతబ్బం. ఇమిస్సాపి గాథాయ ఆణా కోటిసతసహస్సచక్కవాళేసు అమనుస్సేహి పటిగ్గహితాతి.

౨౩౭. ఏవం భగవా పరియత్తిధమ్మేన బుద్ధాధిట్ఠానం సచ్చం వత్వా ఇదాని లోకుత్తరధమ్మేన వత్తుమారద్ధో ‘‘వరో వరఞ్ఞూ’’తి. తత్థ వరోతి పణీతాధిముత్తికేహి ఇచ్ఛితో ‘‘అహో వత మయమ్పి ఏవరూపా అస్సామా’’తి, వరగుణయోగతో వా వరో, ఉత్తమో సేట్ఠోతి అత్థో. వరఞ్ఞూతి నిబ్బానఞ్ఞూ. నిబ్బానఞ్హి సబ్బధమ్మానం ఉత్తమట్ఠేన వరం, తఞ్చేస బోధిమూలే సయం పటివిజ్ఝిత్వా అఞ్ఞాసి. వరదోతి పఞ్చవగ్గియభద్దవగ్గియజటిలాదీనం అఞ్ఞేసఞ్చ దేవమనుస్సానం నిబ్బేధభాగియవాసనాభాగియవరధమ్మదాయీతి అత్థో. వరాహరోతి వరస్స మగ్గస్స ఆహటత్తా వరాహరోతి వుచ్చతి. సో హి భగవా దీపఙ్కరతో పభుతి సమతింస పారమియో పూరేన్తో పుబ్బకేహి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి అనుయాతం పురాణం మగ్గవరం ఆహరి, తేన వరాహరోతి వుచ్చతి. అపిచ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపటిలాభేన వరో, నిబ్బానసచ్ఛికిరియాయ వరఞ్ఞూ, సత్తానం విముత్తిసుఖదానేన వరదో, ఉత్తమపటిపదాహరణేన వరాహరో, ఏతేహి లోకుత్తరగుణేహి అధికస్స కస్సచి అభావతో అనుత్తరో.

అపరో నయో – వరో ఉపసమాధిట్ఠానపరిపూరణేన, వరఞ్ఞూ పఞ్ఞాధిట్ఠానపరిపూరణేన, వరదో చాగాధిట్ఠానపరిపూరణేన, వరాహరో సచ్చాధిట్ఠానపరిపూరణేన, వరం మగ్గసచ్చమాహరీతి. తథా వరో పుఞ్ఞుస్సయేన, వరఞ్ఞూ పఞ్ఞుస్సయేన, వరదో బుద్ధభావత్థికానం తదుపాయసమ్పదానేన, వరాహరో పచ్చేకబుద్ధభావత్థికానం తదుపాయాహరణేన, అనుత్తరో తత్థ తత్థ అసదిసతాయ, అత్తనా వా అనాచరియకో హుత్వా పరేసం ఆచరియభావేన, ధమ్మవరం అదేసయి సావకభావత్థికానం తదత్థాయ స్వాఖాతతాదిగుణయుత్తస్స వరధమ్మస్స దేసనతో. సేసం వుత్తనయమేవాతి.

ఏవం భగవా నవవిధేన లోకుత్తరధమ్మేన అత్తనో గుణం వత్వా ఇదాని తమేవ గుణం నిస్సాయ బుద్ధాధిట్ఠానం సచ్చవచనం పయుఞ్జతి ‘‘ఇదమ్పి బుద్ధే’’తి. తస్సత్థో పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. కేవలం పన యం వరం నవలోకుత్తరధమ్మం ఏస అఞ్ఞాసి, యఞ్చ అదాసి, యఞ్చ ఆహరి, యఞ్చ అదేసయి, ఇదమ్పి బుద్ధే రతనం పణీతన్తి ఏవం యోజేతబ్బం. ఇమిస్సాపి గాథాయ ఆణా కోటిసతసహస్సచక్కవాళేసు అమనుస్సేహి పటిగ్గహితాతి.

౨౩౮. ఏవం భగవా పరియత్తిధమ్మం లోకుత్తరధమ్మఞ్చ నిస్సాయ ద్వీహి గాథాహి బుద్ధాధిట్ఠానం సచ్చం వత్వా ఇదాని యే తం పరియత్తిధమ్మం అస్సోసుం సుతానుసారేన చ పటిపజ్జిత్వా నవప్పకారమ్పి లోకుత్తరధమ్మం అధిగమింసు, తేసం అనుపాదిసేసనిబ్బానప్పత్తిగుణం నిస్సాయ పున సఙ్ఘాధిట్ఠానం సచ్చం వత్తుమారద్ధో ‘‘ఖీణం పురాణ’’న్తి. తత్థ ఖీణన్తి సముచ్ఛిన్నం. పురాణన్తి పురాతనం. నవన్తి సమ్పతి వత్తమానం. నత్థిసమ్భవన్తి అవిజ్జమానపాతుభావం. విరత్తచిత్తాతి విగతరాగచిత్తా. ఆయతికే భవస్మిన్తి అనాగతమద్ధానం పునబ్భవే. తేతి యేసం ఖీణం పురాణం నవం నత్థిసమ్భవం, యే చ ఆయతికే భవస్మిం విరత్తచిత్తా, తే ఖీణాసవా భిక్ఖూ. ఖీణబీజాతి ఉచ్ఛిన్నబీజా. అవిరూళ్హిఛన్దాతి విరూళ్హిఛన్దవిరహితా. నిబ్బన్తీతి విజ్ఝాయన్తి. ధీరాతి ధితిసమ్పన్నా. యథాయం పదీపోతి అయం పదీపో వియ.

కిం వుత్తం హోతి? యం తం సత్తానం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధమ్పి పురాణం అతీతకాలికం కమ్మం తణ్హాసినేహస్స అప్పహీనత్తా పటిసన్ధిఆహరణసమత్థతాయ అఖీణంయేవ హోతి, తం పురాణం కమ్మం యేసం అరహత్తమగ్గేన తణ్హాసినేహస్స సోసితత్తా అగ్గినా దడ్ఢబీజమివ ఆయతిం విపాకదానాసమత్థతాయ ఖీణం. యఞ్చ నేసం బుద్ధపూజాదివసేన ఇదాని పవత్తమానం కమ్మం నవన్తి వుచ్చతి, తఞ్చ తణ్హాపహానేనేవ ఛిన్నమూలపాదపపుప్ఫమివ ఆయతిం ఫలదానాసమత్థతాయ యేసం నత్థిసమ్భవం, యే చ తణ్హాపహానేనేవ ఆయతికే భవస్మిం విరత్తచిత్తా, తే ఖీణాసవా భిక్ఖూ ‘‘కమ్మం ఖేత్తం విఞ్ఞాణం బీజ’’న్తి (అ. ని. ౩.౭౭) ఏత్థ వుత్తస్స పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స కమ్మక్ఖయేనేవ ఖీణత్తా ఖీణబీజా. యోపి పుబ్బే పునబ్భవసఙ్ఖాతాయ విరూళ్హియా ఛన్దో అహోసి, తస్సాపి సముదయప్పహానేనేవ పహీనత్తా పుబ్బే వియ చుతికాలే అసమ్భవేన అవిరూళ్హిఛన్దా ధితిసమ్పన్నత్తా ధీరా చరిమవిఞ్ఞాణనిరోధేన యథాయం పదీపో నిబ్బుతో, ఏవం నిబ్బన్తి, పున ‘‘రూపినో వా అరూపినో వా’’తి ఏవమాదిం పఞ్ఞత్తిపథం అచ్చేన్తీతి. తస్మిం కిర సమయే నగరదేవతానం పూజనత్థాయ జాలితేసు పదీపేసు ఏకో పదీపో విజ్ఝాయి, తం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘యథాయం పదీపో’’తి.

ఏవం భగవా యే తం పురిమాహి ద్వీహి గాథాహి వుత్తం పరియత్తిధమ్మం అస్సోసుం, సుతానుసారేనేవ పటిపజ్జిత్వా నవప్పకారమ్పి లోకుత్తరధమ్మం అధిగమింసు, తేసం అనుపాదిసేసనిబ్బానప్పత్తిగుణం వత్వా ఇదాని తమేవ గుణం నిస్సాయ సఙ్ఘాధిట్ఠానం సచ్చవచనం పయుఞ్జన్తో దేసనం సమాపేసి ‘‘ఇదమ్పి సఙ్ఘే’’తి. తస్సత్థో పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో, కేవలం పన ఇదమ్పి యథావుత్తేన పకారేన ఖీణాసవభిక్ఖూనం నిబ్బానసఙ్ఖాతం సఙ్ఘే రతనం పణీతన్తి ఏవం యోజేతబ్బం. ఇమిస్సాపి గాథాయ ఆణా కోటిసతసహస్సచక్కవాళేసు అమనుస్సేహి పటిగ్గహితాతి.

దేసనాపరియోసానే రాజకులస్స సోత్థి అహోసి, సబ్బూపద్దవా వూపసమింసు చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి.

౨౩౯-౨౪౧. అథ సక్కో దేవానమిన్దో ‘‘భగవతా రతనత్తయగుణం నిస్సాయ సచ్చవచనం పయుఞ్జమానేన నాగరస్స సోత్థి కతా, మయాపి నాగరస్స సోత్థిత్థం రతనత్తయగుణం నిస్సాయ కిఞ్చి వత్తబ్బ’’న్తి చిన్తేత్వా అవసానే గాథాత్తయం అభాసి ‘‘యానీధ భూతానీ’’తి. తత్థ యస్మా బుద్ధో యథా లోకహితత్థాయ ఉస్సుక్కం ఆపన్నేహి ఆగన్తబ్బం, తథా ఆగతతో, యథా చ ఏతేహి గన్తబ్బం, తథా గతతో, యథా వా ఏతేహి ఆజానితబ్బం, తథా ఆజాననతో, యథా చ జానితబ్బం, తథా జాననతో, యఞ్చ తథేవ హోతి, తస్స గదనతో చ ‘‘తథాగతో’’తి వుచ్చతి. యస్మా చ సో దేవమనుస్సేహి పుప్ఫగన్ధాదినా బహినిబ్బత్తేన ఉపకరణేన, ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తాదినా చ అత్తని నిబ్బత్తేన అతివియ పూజితో, తస్మా సక్కో దేవానమిన్దో సబ్బదేవపరిసం అత్తనా సద్ధిం సమ్పిణ్డేత్వా ఆహ ‘‘తథాగతం దేవమనుస్సపూజితం, బుద్ధం నమస్సామ సువత్థి హోతూ’’తి.

యస్మా పన ధమ్మే మగ్గధమ్మో యథా యుగనన్ధ సమథవిపస్సనాబలేన గన్తబ్బం కిలేసపక్ఖం సముచ్ఛిన్దన్తేన, తథా గతోతి తథాగతో. నిబ్బానధమ్మోపి యథా గతో పఞ్ఞాయ పటివిద్ధో సబ్బదుక్ఖవిఘాతాయ సమ్పజ్జతి, బుద్ధాదీహి తథా అవగతో, తస్మా ‘‘తథాగతో’’తి వుచ్చతి. యస్మా చ సఙ్ఘోపి యథా అత్తహితాయ పటిపన్నేహి గన్తబ్బం తేన తేన మగ్గేన, తథా గతో, తస్మా ‘‘తథాగతో’’ త్వేవ వుచ్చతి. తస్మా అవసేసగాథాద్వయేపి తథాగతం ధమ్మం నమస్సామ సువత్థి హోతు, తథాగతం సఙ్ఘం నమస్సామ సువత్థి హోతూతి వుత్తం. సేసం వుత్తనయమేవాతి.

ఏవం సక్కో దేవానమిన్దో ఇమం గాథాత్తయం భాసిత్వా భగవన్తం పదక్ఖిణం కత్వా దేవపురమేవ గతో సద్ధిం దేవపరిసాయ. భగవా పన తదేవ రతనసుత్తం దుతియదివసేపి దేసేసి, పున చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. ఏవం భగవా యావ సత్తమం దివసం దేసేసి, దివసే దివసే తథేవ ధమ్మాభిసమయో అహోసి. భగవా అడ్ఢమాసమేవ వేసాలియం విహరిత్వా రాజూనం ‘‘గచ్ఛామా’’తి పటివేదేసి. తతో రాజానో దిగుణేన సక్కారేన పున తీహి దివసేహి భగవన్తం గఙ్గాతీరం నయింసు. గఙ్గాయం నిబ్బత్తా నాగరాజానో చిన్తేసుం – ‘‘మనుస్సా తథాగతస్స సక్కారం కరోన్తి, మయం కిం న కరిస్సామా’’తి సువణ్ణరజతమణిమయా నావాయో మాపేత్వా సువణ్ణరజతమణిమయే ఏవ పల్లఙ్కే పఞ్ఞాపేత్వా పఞ్చవణ్ణపదుమసఞ్ఛన్నం ఉదకం కరిత్వా ‘‘అమ్హాకం అనుగ్గహం కరోథా’’తి భగవన్తం ఉపగతా. భగవా అధివాసేత్వా రతననావమారూళ్హో పఞ్చ చ భిక్ఖుసతాని సకం సకం నావం. నాగరాజానో భగవన్తం సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన నాగభవనం పవేసేసుం. తత్ర సుదం భగవా సబ్బరత్తిం నాగపరిసాయ ధమ్మం దేసేసి. దుతియదివసే దిబ్బేహి ఖాదనీయభోజనీయేహి మహాదానం అదంసు. భగవా అనుమోదిత్వా నాగభవనా నిక్ఖమి.

భూమట్ఠా దేవా ‘‘మనుస్సా చ నాగా చ తథాగతస్స సక్కారం కరోన్తి, మయం కిం న కరిస్సామా’’తి చిన్తేత్వా వనగుమ్బరుక్ఖపబ్బతాదీసు ఛత్తాతిఛత్తాని ఉక్ఖిపింసు. ఏతేనేవ ఉపాయేన యావ అకనిట్ఠబ్రహ్మభవనం, తావ మహాసక్కారవిసేసో నిబ్బత్తి. బిమ్బిసారోపి లిచ్ఛవీహి ఆగతకాలే కతసక్కారతో దిగుణమకాసి, పుబ్బే వుత్తనయేనేవ పఞ్చహి దివసేహి భగవన్తం రాజగహం ఆనేసి.

రాజగహమనుప్పత్తే భగవతి పచ్ఛాభత్తం మణ్డలమాళే సన్నిపతితానం భిక్ఖూనం అయమన్తరకథా ఉదపాది – ‘‘అహో బుద్ధస్స భగవతో ఆనుభావో, యం ఉద్దిస్స గఙ్గాయ ఓరతో చ పారతో చ అట్ఠయోజనో భూమిభాగో నిన్నఞ్చ థలఞ్చ సమం కత్వా వాలుకాయ ఓకిరిత్వా పుప్ఫేహి సఞ్ఛన్నో, యోజనప్పమాణం గఙ్గాయ ఉదకం నానావణ్ణేహి పదుమేహి సఞ్ఛన్నం, యావ అకనిట్ఠభవనా ఛత్తాతిఛత్తాని ఉస్సితానీ’’తి. భగవా తం పవత్తిం ఞత్వా గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా తఙ్ఖణానురూపేన పాటిహారియేన గన్త్వా మణ్డలమాళే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి? భిక్ఖూ సబ్బం ఆరోచేసుం. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘న, భిక్ఖవే, అయం పూజావిసేసో మయ్హం బుద్ధానుభావేన నిబ్బత్తో, న నాగదేవబ్రహ్మానుభావేన, అపిచ ఖో పుబ్బే అప్పమత్తకపరిచ్చాగానుభావేన నిబ్బత్తో’’తి. భిక్ఖూ ఆహంసు – ‘‘న మయం, భన్తే, తం అప్పమత్తకం పరిచ్చాగం జానామ, సాధు నో భగవా తథా కథేతు, యథా మయం తం జానేయ్యామా’’తి.

భగవా ఆహ – భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, తక్కసిలాయం సఙ్ఖో నామ బ్రాహ్మణో అహోసి. తస్స పుత్తో సుసీమో నామ మాణవో సోళసవస్సుద్దేసికో వయేన, సో ఏకదివసం పితరం ఉపసఙ్కమిత్వా అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. తం పితా ఆహ – ‘‘కిం, తాత సుసీమా’’తి? సో ఆహ – ‘‘ఇచ్ఛామహం, తాత, బారాణసిం గన్త్వా సిప్పం ఉగ్గహేతు’’న్తి. ‘‘తేన హి, తాత సుసీమ, అసుకో నామ బ్రాహ్మణో మమ సహాయకో, తస్స సన్తికం గన్త్వా ఉగ్గణ్హాహీ’’తి కహాపణసహస్సం అదాసి. సో తం గహేత్వా మాతాపితరో అభివాదేత్వా అనుపుబ్బేన బారాణసిం గన్త్వా ఉపచారయుత్తేన విధినా ఆచరియం ఉపసఙ్కమిత్వా అభివాదేత్వా అత్తానం నివేదేసి. ఆచరియో ‘‘మమ సహాయకస్స పుత్తో’’తి మాణవం సమ్పటిచ్ఛిత్వా సబ్బం పాహునేయ్యమకాసి. సో అద్ధానకిలమథం పటివినోదేత్వా తం కహాపణసహస్సం ఆచరియస్స పాదమూలే ఠపేత్వా సిప్పం ఉగ్గహేతుం ఓకాసం యాచి. ఆచరియో ఓకాసం కత్వా ఉగ్గణ్హాపేసి.

సో లహుఞ్చ గణ్హన్తో బహుఞ్చ గణ్హన్తో గహితగహితఞ్చ సువణ్ణభాజనే పక్ఖిత్తమివ సీహతేలం అవినస్సమానం ధారేన్తో ద్వాదసవస్సికం సిప్పం కతిపయమాసేనేవ పరియోసాపేసి. సో సజ్ఝాయం కరోన్తో ఆదిమజ్ఝంయేవ పస్సతి, నో పరియోసానం. అథ ఆచరియం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ – ‘‘ఇమస్స సిప్పస్స ఆదిమజ్ఝమేవ పస్సామి, పరియోసానం న పస్సామీ’’తి. ఆచరియో ఆహ – ‘‘అహమ్పి, తాత, ఏవమేవా’’తి. ‘‘అథ కో, ఆచరియ, ఇమస్స సిప్పస్స పరియోసానం జానాతీ’’తి? ‘‘ఇసిపతనే, తాత, ఇసయో అత్థి, తే జానేయ్యు’’న్తి. తే ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘పుచ్ఛామి, ఆచరియా’’తి. ‘‘పుచ్ఛ, తాత, యథాసుఖ’’న్తి. సో ఇసిపతనం గన్త్వా పచ్చేకబుద్ధే ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి – ‘‘ఆదిమజ్ఝపరియోసానం జానాథా’’తి? ‘‘ఆమావుసో, జానామా’’తి. ‘‘తం మమ్పి సిక్ఖాపేథా’’తి. ‘‘తేన, హావుసో, పబ్బజాహి, న సక్కా అపబ్బజితేన సిక్ఖితు’’న్తి. ‘‘సాధు, భన్తే, పబ్బాజేథ వా మం, యం వా ఇచ్ఛథ, తం కత్వా పరియోసానం జానాపేథా’’తి. తే తం పబ్బాజేత్వా కమ్మట్ఠానే నియోజేతుం అసమత్థా ‘‘ఏవం తే నివాసేతబ్బం, ఏవం పారుపితబ్బ’’న్తిఆదినా నయేన ఆభిసమాచారికం సిక్ఖాపేసుం. సో తత్థ సిక్ఖన్తో ఉపనిస్సయసమ్పన్నత్తా న చిరేనేవ పచ్చేకబోధిం అభిసమ్బుజ్ఝి. సకలబారాణసియం ‘‘సుసీమపచ్చేకబుద్ధో’’తి పాకటో అహోసి లాభగ్గయసగ్గప్పత్తో సమ్పన్నపరివారో. సో అప్పాయుకసంవత్తనికస్స కమ్మస్స కతత్తా న చిరేనేవ పరినిబ్బాయి. తస్స పచ్చేకబుద్ధా చ మహాజనకాయో చ సరీరకిచ్చం కత్వా ధాతుతో గహేత్వా నగరద్వారే థూపం పతిట్ఠాపేసుం.

అథ ఖో సఙ్ఖో బ్రాహ్మణో ‘‘పుత్తో మే చిరగతో, న చస్స పవత్తిం జానామీ’’తి పుత్తం దట్ఠుకామో తక్కసిలాయ నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన బారాణసిం పత్వా మహాజనకాయం సన్నిపతితం దిస్వా ‘‘అద్ధా బహూసు ఏకోపి మే పుత్తస్స పవత్తిం జానిస్సతీ’’తి చిన్తేన్తో ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి – ‘‘సుసీమో నామ మాణవో ఇధ ఆగతో అత్థి, అపి ను తస్స పవత్తిం జానాథా’’తి? తే ‘‘ఆమ, బ్రాహ్మణ, జానామ, అస్మిం నగరే బ్రాహ్మణస్స సన్తికే తిణ్ణం వేదానం పారగూ హుత్వా పచ్చేకబుద్ధానం సన్తికే పబ్బజిత్వా పచ్చేకబుద్ధో హుత్వా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి, అయమస్స థూపో పతిట్ఠాపితో’’తి ఆహంసు. సో భూమిం హత్థేన పహరిత్వా, రోదిత్వా చ పరిదేవిత్వా చ తం చేతియఙ్గణం గన్త్వా తిణాని ఉద్ధరిత్వా ఉత్తరసాటకేన వాలుకం ఆనేత్వా, పచ్చేకబుద్ధచేతియఙ్గణే ఆకిరిత్వా, కమణ్డలుతో ఉదకేన సమన్తతో భూమిం పరిప్ఫోసిత్వా వనపుప్ఫేహి పూజం కత్వా ఉత్తరసాటకేన పటాకం ఆరోపేత్వా థూపస్స ఉపరి అత్తనో ఛత్తం బన్ధిత్వా పక్కామీతి.

ఏవం అతీతం దస్సేత్వా తం జాతకం పచ్చుప్పన్నేన అనుసన్ధేన్తో భిక్ఖూనం ధమ్మకథం కథేసి – ‘‘సియా ఖో పన వో, భిక్ఖవే, ఏవమస్స అఞ్ఞో నూన తేన సమయేన సఙ్ఖో బ్రాహ్మణో అహోసీ’’తి, న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం, అహం తేన సమయేన సఙ్ఖో బ్రాహ్మణో అహోసిం, మయా సుసీమస్స పచ్చేకబుద్ధస్స చేతియఙ్గణే తిణాని ఉద్ధటాని, తస్స మే కమ్మస్స నిస్సన్దేన అట్ఠయోజనమగ్గం విగతఖాణుకణ్టకం కత్వా సమం సుద్ధమకంసు, మయా తత్థ వాలుకా ఓకిణ్ణా, తస్స మే నిస్సన్దేన అట్ఠయోజనమగ్గే వాలుకం ఓకిరింసు. మయా తత్థ వనకుసుమేహి పూజా కతా, తస్స మే నిస్సన్దేన నవయోజనమగ్గే థలే చ ఉదకే చ నానాపుప్ఫేహి పుప్ఫసన్థరం అకంసు. మయా తత్థ కమణ్డలుదకేన భూమి పరిప్ఫోసితా, తస్స మే నిస్సన్దేన వేసాలియం పోక్ఖరవస్సం వస్సి. మయా తస్మిం చేతియే పటాకా ఆరోపితా, ఛత్తఞ్చ బద్ధం, తస్స మే నిస్సన్దేన యావ అకనిట్ఠభవనా పటాకా చ ఆరోపితా, ఛత్తాతిఛత్తాని చ ఉస్సితాని. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, అయం మయ్హం పూజావిసేసో నేవ బుద్ధానుభావేన నిబ్బత్తో, న నాగదేవబ్రహ్మానుభావేన, అపిచ ఖో అప్పమత్తకపరిచ్చాగానుభావేన నిబ్బత్తో’’తి. ధమ్మకథాపరియోసానే ఇమం గాథమభాసి –

‘‘మత్తాసుఖపరిచ్చాగా, పస్సే చే విపులం సుఖం;

చజే మత్తాసుఖం ధీరో, సమ్పస్సం విపులం సుఖ’’న్తి. (ధ. ప. ౨౯౦);

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ రతనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఆమగన్ధసుత్తవణ్ణనా

సామాకచిఙ్గూలకచీనకాని చాతి ఆమగన్ధసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? అనుప్పన్నే భగవతి ఆమగన్ధో నామ బ్రాహ్మణో పఞ్చహి మాణవకసతేహి సద్ధిం తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తం పవిసిత్వా పబ్బతన్తరే అస్సమం కారాపేత్వా వనమూలఫలాహారో హుత్వా తత్థ పటివసతి, న కదాచి మచ్ఛమంసం ఖాదతి. అథ తేసం తాపసానం లోణమ్బిలాదీని అపరిభుఞ్జన్తానం పణ్డురోగో ఉప్పజ్జి. తతో తే ‘‘లోణమ్బిలాదిసేవనత్థాయ మనుస్సపథం గచ్ఛామా’’తి పచ్చన్తగామం సమ్పత్తా. తత్థ మనుస్సా తేసు పసీదిత్వా నిమన్తేత్వా భోజేసుం, కతభత్తకిచ్చానం నేసం మఞ్చపీఠపరిభోగభాజనపాదమక్ఖనాదీని ఉపనేత్వా ‘‘ఏత్థ, భన్తే, వసథ, మా ఉక్కణ్ఠిత్థా’’తి వసనట్ఠానం దస్సేత్వా పక్కమింసు. దుతియదివసేపి నేసం దానం దత్వా పున ఘరపటిపాటియా ఏకేకదివసం దానమదంసు. తాపసా చతుమాసం తత్థ వసిత్వా లోణమ్బిలాదిసేవనాయ థిరభావప్పత్తసరీరా హుత్వా ‘‘మయం, ఆవుసో, గచ్ఛామా’’తి మనుస్సానం ఆరోచేసుం. మనుస్సా తేసం తేలతణ్డులాదీని అదంసు. తే తాని ఆదాయ అత్తనో అస్సమమేవ అగమంసు. తఞ్చ గామం తథేవ సంవచ్ఛరే సంవచ్ఛరే ఆగమింసు. మనుస్సాపి తేసం ఆగమనకాలం విదిత్వా దానత్థాయ తణ్డులాదీని సజ్జేత్వావ అచ్ఛన్తి, ఆగతే చ నే తథేవ సమ్మానేన్తి.

అథ భగవా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో అనుపుబ్బేన సావత్థిం గన్త్వా తత్థ విహరన్తో తేసం తాపసానం ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం దిస్వా తతో నిక్ఖమ్మ భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో చారికం చరమానో అనుపుబ్బేన తం గామం అనుప్పత్తో. మనుస్సా భగవన్తం దిస్వా మహాదానాని అదంసు. భగవా తేసం ధమ్మం దేసేసి. తే తాయ ధమ్మదేసనాయ అప్పేకచ్చే సోతాపన్నా, ఏకచ్చే సకదాగామినో, ఏకచ్చే అనాగామినో అహేసుం, ఏకచ్చే పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణింసు. భగవా పునదేవ సావత్థిం పచ్చాగమాసి. అథ తే తాపసా తం గామం ఆగమింసు. మనుస్సా తాపసే దిస్వా న పుబ్బసదిసం కోతూహలమకంసు. తాపసా తం పుచ్ఛింసు – ‘‘కిం, ఆవుసో, ఇమే మనుస్సా న పుబ్బసదిసా, కిం ను ఖో అయం గామో రాజదణ్డేన ఉపద్దుతో, ఉదాహు దుబ్భిక్ఖేన, ఉదాహు అమ్హేహి సీలాదిగుణేహి సమ్పన్నతరో కోచి పబ్బజితో ఇమం గామమనుప్పత్తో’’తి? తే ఆహంసు – ‘‘న, భన్తే, రాజదణ్డేన, న దుబ్భిక్ఖేనాయం గామో ఉపద్దుతో, అపిచ బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో, సో భగవా బహుజనహితాయ ధమ్మం దేసేన్తో ఇధాగతో’’తి.

తం సుత్వా ఆమగన్ధతాపసో ‘‘బుద్ధోతి, గహపతయో, వదేథా’’తి? ‘‘బుద్ధోతి, భన్తే, వదామా’’తి తిక్ఖత్తుం వత్వా ‘‘ఘోసోపి ఖో ఏసో దుల్లభో లోకస్మిం, యదిదం బుద్ధో’’తి అత్తమనో అత్తమనవాచం నిచ్ఛారేత్వా పుచ్ఛి – ‘‘కిం ను ఖో సో బుద్ధో ఆమగన్ధం భుఞ్జతి, న భుఞ్జతీ’’తి? ‘‘కో, భన్తే, ఆమగన్ధో’’తి? ‘‘ఆమగన్ధో నామ మచ్ఛమంసం, గహపతయో’’తి. ‘‘భగవా, భన్తే, మచ్ఛమంసం పరిభుఞ్జతీ’’తి. తం సుత్వా తాపసో విప్పటిసారీ అహోసి – ‘‘మాహేవ ఖో పన బుద్ధో సియా’’తి. పున చిన్తేసి – ‘‘బుద్ధానం పాతుభావో నామ దుల్లభో, గన్త్వా బుద్ధం దిస్వా పుచ్ఛిత్వా జానిస్సామీ’’తి. తతో యేన భగవా గతో, తం మగ్గం మనుస్సే పుచ్ఛిత్వా వచ్ఛగిద్ధినీ గావీ వియ తురితతురితో సబ్బత్థ ఏకరత్తివాసేన సావత్థిం అనుప్పత్వా జేతవనమేవ పావిసి సద్ధిం సకాయ పరిసాయ. భగవాపి తస్మిం సమయే ధమ్మదేసనత్థాయ ఆసనే నిసిన్నో ఏవ హోతి. తాపసా భగవన్తం ఉపసఙ్కమ్మ తుణ్హీభూతా అనభివాదేత్వావ ఏకమన్తం నిసీదింసు. భగవా ‘‘కచ్చి వో ఇసయో ఖమనీయ’’న్తిఆదినా నయేన తేహి సద్ధిం పటిసమ్మోది. తేపి ‘‘ఖమనీయం, భో గోతమా’’తిఆదిమాహంసు. తతో ఆమగన్ధో భగవన్తం పుచ్ఛి – ‘‘ఆమగన్ధం, భో గోతమ, భుఞ్జసి, న భుఞ్జసీ’’తి? ‘‘కో సో, బ్రాహ్మణ, ఆమగన్ధో నామా’’తి? ‘‘మచ్ఛమంసం, భో గోతమా’’తి. భగవా ‘‘న, బ్రాహ్మణ, మచ్ఛమంసం ఆమగన్ధో. అపిచ ఖో ఆమగన్ధో నామ సబ్బే కిలేసా పాపకా అకుసలా ధమ్మా’’తి వత్వా ‘‘న, బ్రాహ్మణ, ఇదాని త్వమేవ ఆమగన్ధం పుచ్ఛి, అతీతేపి తిస్సో నామ బ్రాహ్మణో కస్సపం భగవన్తం పుచ్ఛి. ఏవఞ్చ సో పుచ్ఛి, ఏవఞ్చస్స భగవా బ్యాకాసీ’’తి తిస్సేన చ బ్రాహ్మణేన కస్సపేన చ భగవతా వుత్తగాథాయో ఏవ ఆనేత్వా తాహి గాథాహి బ్రాహ్మణం సఞ్ఞాపేన్తో ఆహ – ‘‘సామాకచిఙ్గూలకచీనకాని చా’’తి. అయం తావ ఇమస్స సుత్తస్స ఇధ ఉప్పత్తి.

అతీతే పన కస్సపో కిర బోధిసత్తో అట్ఠాసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ పారమియో పూరేత్వా బారాణసియం బ్రహ్మదత్తస్స బ్రాహ్మణస్స ధనవతీ నామ బ్రాహ్మణీ, తస్సా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం అగ్గహేసి. అగ్గసావకోపి తం దివసంయేవ దేవలోకా చవిత్వా అనుపురోహితబ్రాహ్మణస్స పజాపతియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తి. ఏవం తేసం ఏకదివసమేవ పటిసన్ధిగ్గహణఞ్చ గబ్భవుట్ఠానఞ్చ అహోసి, ఏకదివసమేవ ఏతేసం ఏకస్స కస్సపో, ఏకస్స తిస్సోతి నామమకంసు. తే సహపంసుకీళనకా ద్వే సహాయా అనుపుబ్బేన వుడ్ఢిం అగమింసు. తిస్సస్స పితా పుత్తం ఆణాపేసి – ‘‘అయం, తాత, కస్సపో నిక్ఖమ్మ పబ్బజిత్వా బుద్ధో భవిస్సతి, త్వమ్పిస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా భవనిస్సరణం కరేయ్యాసీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా బోధిసత్తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘ఉభోపి, సమ్మ, పబ్బజిస్సామా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణి. తతో వుడ్ఢిం అనుప్పత్తకాలేపి తిస్సో బోధిసత్తం ఆహ – ‘‘ఏహి, సమ్మ, పబ్బజిస్సామా’’తి బోధిసత్తో న నిక్ఖమి. తిస్సో ‘‘న తావస్స ఞాణం పరిపాకం గత’’న్తి సయం నిక్ఖమ్మ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అరఞ్ఞే పబ్బతపాదే అస్సమం కారాపేత్వా వసతి. బోధిసత్తోపి అపరేన సమయేన ఘరే ఠితోయేవ ఆనాపానస్సతిం పరిగ్గహేత్వా చత్తారి ఝానాని అభిఞ్ఞాయో చ ఉప్పాదేత్వా పాసాదేన బోధిమణ్డసమీపం గన్త్వా ‘‘పున పాసాదో యథాఠానేయేవ పతిట్ఠాతూ’’తి అధిట్ఠాసి, సో సకట్ఠానేయేవ పతిట్ఠాసి. అపబ్బజితేన కిర బోధిమణ్డం ఉపగన్తుం న సక్కాతి. సో పబ్బజిత్వా బోధిమణ్డం పత్వా నిసీదిత్వా సత్త దివసే పధానయోగం కత్వా సత్తహి దివసేహి సమ్మాసమ్బోధిం సచ్ఛాకాసి.

తదా ఇసిపతనే వీసతిసహస్సా పబ్బజితా పటివసన్తి. అథ కస్సపో భగవా తే ఆమన్తేత్వా ధమ్మచక్కం పవత్తేసి. సుత్తపరియోసానే సబ్బేవ అరహన్తో అహేసుం. సో సుదం భగవా వీసతిభిక్ఖుసహస్సపరివుతో తత్థేవ ఇసిపతనే వసతి. కికీ చ నం కాసిరాజా చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠాతి. అథేకదివసం బారాణసివాసీ ఏకో పురిసో పబ్బతే చన్దనసారాదీని గవేసన్తో తిస్సస్స తాపసస్స అస్సమం పత్వా తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. తాపసో తం దిస్వా ‘‘కుతో ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘బారాణసితో, భన్తే’’తి. ‘‘కా తత్థ పవత్తీ’’తి? ‘‘తత్థ, భన్తే, కస్సపో నామ సమ్మాసమ్బుద్ధో ఉప్పన్నో’’తి. తాపసో దుల్లభవచనం సుత్వా పీతిసోమనస్సజాతో పుచ్ఛి – ‘‘కిం సో ఆమగన్ధం భుఞ్జతి, న భుఞ్జతీ’’తి? ‘‘కో భన్తే, ఆమగన్ధో’’తి? ‘‘మచ్ఛమంసం ఆవుసో’’తి. ‘‘భగవా, భన్తే, మచ్ఛమంసం భుఞ్జతీ’’తి. తం సుత్వా తాపసో విప్పటిసారీ హుత్వా పున చిన్తేసి – ‘‘గన్త్వా తం పుచ్ఛిస్సామి, సచే ‘ఆమగన్ధం పరిభుఞ్జామీ’తి వక్ఖతి, తతో నం ‘తుమ్హాకం, భన్తే, జాతియా చ కులస్స చ గోత్తస్స చ అననుచ్ఛవికమేత’న్తి నివారేత్వా తస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా భవనిస్సరణం కరిస్సామీ’’తి సల్లహుకం ఉపకరణం గహేత్వా సబ్బత్థ ఏకరత్తివాసేన సాయన్హసమయే బారాణసిం పత్వా ఇసిపతనమేవ పావిసి. భగవాపి తస్మిం సమయే ధమ్మదేసనత్థాయ ఆసనే నిసిన్నోయేవ హోతి. తాపసో భగవన్తం ఉపసఙ్కమ్మ అనభివాదేత్వా తుణ్హీభూతో ఏకమన్తం అట్ఠాసి. భగవా తం దిస్వా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ పటిసమ్మోది. సోపి ‘‘ఖమనీయం, భో కస్సపా’’తిఆదీని వత్వా ఏకమన్తం నిసీదిత్వా భగవన్తం పుచ్ఛి – ‘‘ఆమగన్ధం, భో కస్సప, భుఞ్జసి, న భుఞ్జసీ’’తి? ‘‘నాహం, బ్రాహ్మణ, ఆమగన్ధం భుఞ్జామీ’’తి. ‘‘సాధు, సాధు, భో కస్సప, పరకుణపం అఖాదన్తో సున్దరమకాసి, యుత్తమేతం భోతో కస్సపస్స జాతియా చ కులస్స చ గోత్తస్స చా’’తి. తతో భగవా ‘‘అహం కిలేసే సన్ధాయ ‘ఆమగన్ధం న భుఞ్జామీ’తి వదామి, బ్రాహ్మణో మచ్ఛమంసం పచ్చేతి, యంనూనాహం స్వే గామం పిణ్డాయ అపవిసిత్వా కికీరఞ్ఞో గేహా ఆభతం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జేయ్యం, ఏవం ఆమగన్ధం ఆరబ్భ కథా పవత్తిస్సతి. తతో బ్రాహ్మణం ధమ్మదేసనాయ సఞ్ఞాపేస్సామీ’’తి దుతియదివసే కాలస్సేవ సరీరపరికమ్మం కత్వా గన్ధకుటిం పావిసి. భిక్ఖూ గన్ధకుటిద్వారం పిహితం దిస్వా ‘‘న భగవా అజ్జ భిక్ఖూహి సద్ధిం పవిసితుకామో’’తి ఞత్వా గన్ధకుటిం పదక్ఖిణం కత్వా పిణ్డాయ పవిసింసు.

భగవాపి గన్ధకుటితో నిక్ఖమ్మ పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. తాపసోపి ఖో పత్తసాకం పచిత్వా ఖాదిత్వా భగవతో సన్తికే నిసీది. కికీ కాసిరాజా భిక్ఖూ పిణ్డాయ చరన్తే దిస్వా ‘‘కుహిం భగవా, భన్తే’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘విహారే, మహారాజా’’తి చ సుత్వా నానాబ్యఞ్జనరసమనేకమంసవికతిసమ్పన్నం భోజనం భగవతో పాహేసి. అమచ్చా విహారం నేత్వా భగవతో ఆరోచేత్వా దక్ఖిణోదకం దత్వా పరివిసన్తా పఠమం నానామంసవికతిసమ్పన్నం యాగుం అదంసు, తాపసో దిస్వా ‘‘ఖాదతి ను ఖో నో’’తి చిన్తేన్తో అట్ఠాసి. భగవా తస్స పస్సతోయేవ యాగుం పివన్తో మంసఖణ్డం ముఖే పక్ఖిపి. తాపసో దిస్వా కుద్ధో. పున యాగుపీతస్స నానారసబ్యఞ్జనం భోజనమదంసు, తమ్పి గహేత్వా భుఞ్జన్తం దిస్వా అతివియ కుద్ధో ‘‘మచ్ఛమంసం ఖాదన్తోయేవ ‘న ఖాదామీ’తి భణతీ’’తి. అథ భగవన్తం కతభత్తకిచ్చం హత్థపాదే ధోవిత్వా నిసిన్నం ఉపసఙ్కమ్మ ‘‘భో కస్సప, ముసా త్వం భణసి, నేతం పణ్డితకిచ్చం. ముసావాదో హి గరహితో బుద్ధానం, యేపి తే పబ్బతపాదే వనమూలఫలాదీహి యాపేన్తా ఇసయో వసన్తి, తేపి ముసా న భణన్తీ’’తి వత్వా పున ఇసీనం గుణే గాథాయ వణ్ణేన్తో ఆహ ‘‘సామాకచిఙ్గూలకచీనకాని చా’’తి.

౨౪౨. తత్థ సామాకాతి ధునిత్వా వా సీసాని ఉచ్చినిత్వా వా గయ్హూపగా తిణధఞ్ఞజాతి. తథా చిఙ్గూలకా కణవీరపుప్ఫసణ్ఠానసీసా హోన్తి. చీనకానీతి అటవిపబ్బతపాదేసు అరోపితజాతా చీనముగ్గా. పత్తప్ఫలన్తి యంకిఞ్చి హరితపణ్ణం. మూలఫలన్తి యంకిఞ్చి కన్దమూలం. గవిప్ఫలన్తి యంకిఞ్చి రుక్ఖవల్లిఫలం. మూలగ్గహణేన వా కన్దమూలం, ఫలగ్గహణేన రుక్ఖవల్లిఫలం, గవిప్ఫలగ్గహణేన ఉదకే జాతసిఙ్ఘాతకకసేరుకాదిఫలం వేదితబ్బం. ధమ్మేన లద్ధన్తి దూతేయ్యపహిణగమనాదిమిచ్ఛాజీవం పహాయ వనే ఉఞ్ఛాచరియాయ లద్ధం. సతన్తి సన్తో అరియా. అస్నమానాతి భుఞ్జమానా. న కామకామా అలికం భణన్తీతి తే ఏవం అమమా అపరిగ్గహా ఏతాని సామాకాదీని భుఞ్జమానా ఇసయో యథా త్వం సాదురసాదికే కామే పత్థయన్తో ఆమగన్ధం భుఞ్జన్తోయేవ ‘‘నాహం, బ్రాహ్మణ, ఆమగన్ధం భుఞ్జామీ’’తి భణన్తో అలికం భణసి, తథా న కామకామా అలికం భణన్తి, కామే కామయన్తా ముసా న భణన్తీతి ఇసీనం పసంసాయ భగవతో నిన్దం దీపేతి.

౨౪౩. ఏవం ఇసీనం పసంసాపదేసేన భగవన్తం నిన్దిత్వా ఇదాని అత్తనా అధిప్పేతం నిన్దావత్థుం దస్సేత్వా నిప్పరియాయేనేవ భగవన్తం నిన్దన్తో ఆహ ‘‘యదస్నమానో’’తి తత్థ ద-కారో పదసన్ధికరో. అయం పనత్థో – యం కిఞ్చిదేవ ససమంసం వా తిత్తిరమంసం వా ధోవనచ్ఛేదనాదినా పుబ్బపరికమ్మేన సుకతం, పచనవాసనాదినా పచ్ఛాపరికమ్మేన సునిట్ఠితం, న మాతరా న పితరా, అపిచ ఖో పన ‘‘దక్ఖిణేయ్యో అయ’’న్తి మఞ్ఞమానేహి ధమ్మకామేహి పరేహి దిన్నం, సక్కారకరణేన పయతం పణీతమలఙ్కతం, ఉత్తమరసతాయ ఓజవన్తతాయ థామబలభరణసమత్థతాయ చ పణీతం అస్నమానో ఆహారయమానో, న కేవలఞ్చ యంకిఞ్చి మంసమేవ, అపిచ ఖో పన ఇదమ్పి సాలీనమన్నం విచితకాళకం సాలితణ్డులోదనం పరిభుఞ్జమానో సో భుఞ్జసి, కస్సప, ఆమగన్ధం, సో త్వం యంకిఞ్చి మంసం భుఞ్జమానో ఇదఞ్చ సాలీనమన్నం పరిభుఞ్జమానో భుఞ్జసి, కస్సప, ఆమగన్ధన్తి భగవన్తం గోత్తేన ఆలపతి.

౨౪౪. ఏవం ఆహారతో భగవన్తం నిన్దిత్వా ఇదాని ముసావాదం ఆరోపేత్వా నిన్దన్తో ఆహ ‘‘న ఆమగన్ధో…పే… సుసఙ్ఖతేహీ’’తి. తస్సత్థో – పుబ్బే మయా పుచ్ఛితో సమానో ‘‘న ఆమగన్ధో మమ కప్పతీ’’తి ఇచ్చేవ త్వం భాససి, ఏవం ఏకంసేనేవ త్వం భాససి బ్రహ్మబన్ధు బ్రాహ్మణగుణవిరహితజాతిమత్తబ్రాహ్మణాతి పరిభాసన్తో భణతి. సాలీనమన్నన్తి సాలితణ్డులోదనం. పరిభుఞ్జమానోతి భుఞ్జమానో. సకున్తమంసేహి సుసఙ్ఖతేహీతి తదా భగవతో అభిహటం సకుణమంసం నిద్దిసన్తో భణతి.

ఏవం భణన్తో ఏవ చ భగవతో హేట్ఠా పాదతలా పభుతి యావ ఉపరి కేసగ్గా సరీరముల్లోకేన్తో ద్వత్తింసవరలక్ఖణాసీతిఅనుబ్యఞ్జనసమ్పదం బ్యామప్పభాపరిక్ఖేపఞ్చ దిస్వా ‘‘ఏవరూపో మహాపురిసలక్ఖణాదిపటిమణ్డితకాయో న ముసా భణితుం అరహతి. అయం హిస్స భవన్తరేపి సచ్చవాచానిస్సన్దేనేవ ఉణ్ణా భముకన్తరే జాతా ఓదాతా ముదు తూలసన్నిభా, ఏకేకాని చ లోమకూపేసు లోమాని. స్వాయం కథమిదాని ముసా భణిస్సతి. అద్ధా అఞ్ఞో ఇమస్స ఆమగన్ధో భవిస్సతి, యం సన్ధాయ ఏతదవోచ – ‘నాహం, బ్రాహ్మణ, ఆమగన్ధం భుఞ్జామీ’తి, యంనూనాహం ఏతం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా సఞ్జాతబహుమానో గోత్తేనేవ ఆలపన్తో ఇమం గాథాసేసం ఆహ –

‘‘పుచ్ఛామి తం కస్సప ఏతమత్థం, కథంపకారో తవ ఆమగన్ధో’’తి.

౨౪౫. అథస్స భగవా ఆమగన్ధం విస్సజ్జేతుం ‘‘పాణాతిపాతో’’తి ఏవమాదిమాహ. తత్థ పాణాతిపాతోతి పాణవధో. వధఛేదబన్ధనన్తి ఏత్థ సత్తానం దణ్డాదీహి ఆకోటనం వధో, హత్థపాదాదీనం ఛేదనం ఛేదో, రజ్జుఆదీహి బన్ధో బన్ధనం. థేయ్యం ముసావాదోతి థేయ్యఞ్చ ముసావాదో చ. నికతీతి ‘‘దస్సామి, కరిస్సామీ’’తిఆదినా నయేన ఆసం ఉప్పాదేత్వా నిరాసాకరణం. వఞ్చనానీతి అసువణ్ణం సువణ్ణన్తి గాహాపనాదీని. అజ్ఝేనకుత్తన్తి నిరత్థకమనేకగన్థపరియాపుణనం. పరదారసేవనాతి పరపరిగ్గహితాసు చారిత్తాపజ్జనం. ఏసామగన్ధో న హి మంసభోజనన్తి ఏస పాణాతిపాతాదిఅకుసలధమ్మసముదాచారో ఆమగన్ధో విస్సగన్ధో కుణపగన్ధో. కిం కారణా? అమనుఞ్ఞత్తా కిలేసఅసుచిమిస్సకత్తా సబ్భి జిగుచ్ఛితత్తా పరమదుగ్గన్ధభావావహత్తా చ. యే హి ఉస్సన్నకిలేసా సత్తా, తే తేహి అతిదుగ్గన్ధా హోన్తి, నిక్కిలేసానం మతసరీరమ్పి దుగ్గన్ధం న హోతి, తస్మా ఏసామగన్ధో. మంసభోజనం పన అదిట్ఠమసుతమపరిసఙ్కితఞ్చ అనవజ్జం, తస్మా న హి మంసభోజనం ఆమగన్ధోతి.

౨౪౬. ఏవం ధమ్మాధిట్ఠానాయ దేసనాయ ఏకేన నయేన ఆమగన్ధం విస్సజ్జేత్వా ఇదాని యస్మా తే తే సత్తా తేహి తేహి ఆమగన్ధేహి సమన్నాగతా, న ఏకో ఏవ సబ్బేహి, న చ సబ్బే ఏకేనేవ, తస్మా నేసం తే తే ఆమగన్ధే పకాసేతుం ‘‘యే ఇధ కామేసు అసఞ్ఞతా జనా’’తిఆదినా నయేన పుగ్గలాధిట్ఠానాయ తావ దేసనాయ ఆమగన్ధే విస్సజ్జేన్తో ద్వే గాథాయో అభాసి.

తత్థ యే ఇధ కామేసు అసఞ్ఞతా జనాతి యే కేచి ఇధ లోకే కామపటిసేవనసఙ్ఖాతేసు కామేసు మాతిమాతుచ్ఛాదీసుపి మరియాదావిరహేన భిన్నసంవరతాయ అసంయతా పుథుజ్జనా. రసేసు గిద్ధాతి జివ్హావిఞ్ఞేయ్యేసు రసేసు గిద్ధా గధితా ముచ్ఛితా అజ్ఝోసన్నా అనాదీనవదస్సావినో అనిస్సరణపఞ్ఞా రసే పరిభుఞ్జన్తి. అసుచిభావమస్సితాతి తాయ రసగిద్ధియా రసపటిలాభత్థాయ నానప్పకారమిచ్ఛాజీవసఙ్ఖాతఅసుచిభావమిస్సితా. నత్థికదిట్ఠీతి ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదిదసవత్థుకమిచ్ఛాదిట్ఠిసమన్నాగతా. విసమాతి విసమేన కాయకమ్మాదినా సమన్నాగతా. దురన్నయాతి దువిఞ్ఞాపయా సన్దిట్ఠిపరామాసీఆధానగ్గాహీదుప్పటినిస్సగ్గితాసమన్నాగతా. ఏసామగన్ధోతి ఏస ఏతాయ గాథాయ పుగ్గలే అధిట్ఠాయ నిద్దిట్ఠో ‘‘కామేసు అసంయతతా రసగిద్ధతా ఆజీవవిపత్తినత్థికదిట్ఠికాయదుచ్చరితాదివిసమతా దురన్నయభావతా’’తి అపరోపి పుబ్బే వుత్తేనేవత్థేన ఛబ్బిధో ఆమగన్ధో వేదితబ్బో. న హి మంసభోజనన్తి మంసభోజనం పన యథావుత్తేనేవత్థేన న ఆమగన్ధోతి.

౨౪౭. దుతియగాథాయపి యే లూఖసాతి యే లూఖా నిరసా, అత్తకిలమథానుయుత్తాతి అత్థో. దారుణాతి కక్ఖళా దోవచస్సతాయుత్తా. పిట్ఠిమంసికాతి పురతో మధురం భణిత్వా పరమ్ముఖే అవణ్ణభాసినో. ఏతే హి అభిముఖం ఓలోకేతుమసక్కోన్తా పరమ్ముఖానం పిట్ఠిమంసఖాదకా వియ హోన్తి, తేన ‘‘పిట్ఠిమంసికా’’తి వుచ్చన్తి. మిత్తద్దునోతి మిత్తదూహకా, దారధనజీవితేసు విస్సాసమాపన్నానం మిత్తానం తత్థ మిచ్ఛాపటిపజ్జనకాతి వుత్తం హోతి. నిక్కరుణాతి కరుణావిరహితా సత్తానం అనత్థకామా. అతిమానినోతి ‘‘ఇధేకచ్చో జాతియా వా…పే… అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వత్థునా పరే అతిమఞ్ఞతి, యో ఏవరూపో మానో కేతుకమ్యతా చిత్తస్సా’’తి (విభ. ౮౮౦) ఏవం వుత్తేన అతిమానేన సమన్నాగతా. అదానసీలాతి అదానపకతికా, అదానాధిముత్తా అసంవిభాగరతాతి అత్థో. న చ దేన్తి కస్సచీతి తాయ చ పన అదానసీలతాయ యాచితాపి సన్తా కస్సచి కిఞ్చి న దేన్తి, అదిన్నపుబ్బకకులే మనుస్ససదిసా నిజ్ఝామతణ్హికపేతపరాయణా హోన్తి. కేచి పన ‘‘ఆదానసీలా’’తిపి పఠన్తి, కేవలం గహణసీలా, కస్సచి పన కిఞ్చి న దేన్తీతి. ఏసామగన్ధో న హి మంసభోజనన్తి ఏస ఏతాయ గాథాయ పుగ్గలే అధిట్ఠాయ నిద్దిట్ఠో ‘‘లూఖతా, దారుణతా, పిట్ఠిమంసికతా, మిత్తదూభితా, నిక్కరుణతా, అతిమానితా, అదానసీలతా, అదాన’’న్తి అపరోపి పుబ్బే వుత్తేనేవత్థేన అట్ఠవిధో ఆమగన్ధో వేదితబ్బో, న హి మంసభోజనన్తి.

౨౪౮. ఏవం పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ ద్వే గాథాయో వత్వా పున తస్స తాపసస్స ఆసయానుపరివత్తనం విదిత్వా ధమ్మాధిట్ఠానాయేవ దేసనాయ ఏకం గాథం అభాసి. తత్థ కోధో ఉరగసుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. మదోతి ‘‘జాతిమదో, గోత్తమదో, ఆరోగ్యమదో’’తిఆదినా (విభ. ౮౩౨) నయేన విభఙ్గే వుత్తప్పభేదో చిత్తస్స మజ్జనభావో. థమ్భోతి థద్ధభావో. పచ్చుపట్ఠాపనాతి పచ్చనీకట్ఠాపనా, ధమ్మేన నయేన వుత్తస్స పటివిరుజ్ఝిత్వా ఠానం. మాయాతి ‘‘ఇధేకచ్చో కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా’’తిఆదినా (విభ. ౮౯౪) నయేన విభఙ్గే విభత్తా కతపాపపటిచ్ఛాదనతా. ఉసూయాతి పరలాభసక్కారాదీసు ఇస్సా. భస్ససముస్సయోతి సముస్సితం భస్సం, అత్తుక్కంసనతాతి వుత్తం హోతి. మానాతిమానోతి ‘‘ఇధేకచ్చో జాతియా వా…పే… అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వత్థునా పుబ్బకాలం పరేహి సదిసం అత్తానం దహతి, అపరకాలం అత్తానం సేయ్యం దహతి, పరే హీనే దహతి, యో ఏవరూపో మానో…పే… కేతుకమ్యతా చిత్తస్సా’’తి (విభ. ౮౮౦) విభఙ్గే విభత్తో. అసబ్భి సన్థవోతి అసప్పురిసేహి సన్థవో. ఏసామగన్ధో న హి మంసభోజనన్తి ఏస కోధాది నవవిధో అకుసలరాసి పుబ్బే వుత్తేనేవత్థేన ఆమగన్ధోతి వేదితబ్బో, న హి మంసభోజనన్తి.

౨౪౯. ఏవం ధమ్మాధిట్ఠానాయ దేసనాయ నవవిధం ఆమగన్ధం దస్సేత్వా పునపి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ ఆమగన్ధే విస్సజ్జేన్తో తిస్సో గాథాయో అభాసి. తత్థ యే పాపసీలాతి యే పాపసమాచారతాయ ‘‘పాపసీలా’’తి లోకే పాకటా. ఇణఘాతసూచకాతి వసలసుత్తే వుత్తనయేన ఇణం గహేత్వా తస్స అప్పదానేన ఇణఘాతా, పేసుఞ్ఞేన సూచకా చ. వోహారకూటా ఇధ పాటిరూపికాతి ధమ్మట్టట్ఠానే ఠితా లఞ్జం గహేత్వా సామికే పరాజేన్తా కూటేన వోహారేన సమన్నాగతత్తా వోహారకూటా, ధమ్మట్ఠపటిరూపకత్తా పాటిరూపికా. అథ వా ఇధాతి సాసనే. పాటిరూపికాతి దుస్సీలా. తే హి యస్మా నేసం ఇరియాపథసమ్పదాదీహి సీలవన్తపటిరూపం అత్థి, తస్మా పటిరూపా, పటిరూపా ఏవ పాటిరూపికా. నరాధమా యేధ కరోన్తి కిబ్బిసన్తి యే ఇధ లోకే నరాధమా మాతాపితూసు బుద్ధపచ్చేకబుద్ధాదీసు చ మిచ్ఛాపటిపత్తిసఞ్ఞితం కిబ్బిసం కరోన్తి. ఏసామగన్ధో న హి మంసభోజనన్తి ఏస ఏతాయ గాథాయ పుగ్గలే అధిట్ఠాయ నిద్దిట్ఠో ‘‘పాపసీలతా, ఇణఘాతతా, సూచకతా, వోహారకూటతా, పాటిరూపికతా, కిబ్బిసకారితా’’తి అపరోపి పుబ్బే వుత్తేనేవత్థేన ఛబ్బిధో ఆమగన్ధో వేదితబ్బో, న హి మంసభోజనన్తి.

౨౫౦. యే ఇధ పాణేసు అసఞ్ఞతా జనాతి యే జనా ఇధలోకే పాణేసు యథాకామచారితాయ సతమ్పి సహస్సమ్పి మారేత్వా అనుద్దయామత్తస్సాపి అకరణేన అసంయతా. పరేసమాదాయ విహేసముయ్యుతాతి పరేసం సన్తకం ఆదాయ ధనం వా జీవితం వా తతో ‘‘మా ఏవం కరోథా’’తి యాచన్తానం వా నివారేన్తానం వా పాణిలేడ్డుదణ్డాదీహి విహేసం ఉయ్యుతా. పరే వా సత్తే సమాదాయ ‘‘అజ్జ దస, అజ్జ వీస’’న్తి ఏవం సమాదియిత్వా తేసం వధబన్ధనాదీహి విహేసముయ్యుతా. దుస్సీలలుద్దాతి నిస్సీలా చ దురాచారత్తా, లుద్దా చ కురూరకమ్మన్తా లోహితపాణితాయ, మచ్ఛఘాతకమిగబన్ధకసాకుణికాదయో ఇధాధిప్పేతా. ఫరుసాతి ఫరుసవాచా. అనాదరాతి ‘‘ఇదాని న కరిస్సామ, విరమిస్సామ ఏవరూపా’’తి ఏవం ఆదరవిరహితా. ఏసామగన్ధో న హి మంసభోజనన్తి ఏస ఏతాయ గాథాయ పుగ్గలే అధిట్ఠాయ నిద్దిట్ఠో ‘‘పాణాతిపాతో వధఛేదబన్ధన’’న్తిఆదినా నయేన పుబ్బే వుత్తో చ అవుత్తో చ ‘‘పాణేసు అసంయతతా పరేసం విహేసతా దుస్సీలతా లుద్దతా ఫరుసతా అనాదరో’’తి ఛబ్బిధో ఆమగన్ధో వేదితబ్బో, న హి మంసభోజనన్తి. పుబ్బే వుత్తమ్పి హి సోతూనం సోతుకామతాయ అవధారణతాయ దళ్హీకరణతాయాతి ఏవమాదీహి కారణేహి పున వుచ్చతి. తేనేవ చ పరతో వక్ఖతి ‘‘ఇచ్చేతమత్థం భగవా పునప్పునం, అక్ఖాసి నం వేదయి మన్తపారగూ’’తి.

౨౫౧. ఏతేసు గిద్ధా విరుద్ధాతిపాతినోతి ఏతేసు పాణేసు గేధేన గిద్ధా, దోసేన విరుద్ధా, మోహేన ఆదీనవం అపస్సన్తా పునప్పునం అజ్ఝాచారప్పత్తియా అతిపాతినో, ఏతేసు వా ‘‘పాణాతిపాతో వధఛేదబన్ధన’’న్తిఆదినా నయేన వుత్తేసు పాపకమ్మేసు యథాసమ్భవం యే గేధవిరోధాతిపాతసఙ్ఖాతా రాగదోసమోహా, తేహి గిద్ధా విరుద్ధా అతిపాతినో చ. నిచ్చుయ్యుతాతి అకుసలకరణే నిచ్చం ఉయ్యుతా, కదాచి పటిసఙ్ఖాయ అప్పటివిరతా. పేచ్చాతి అస్మా లోకా పరం గన్త్వా. తమం వజన్తి యే, పతన్తి సత్తా నిరయం అవంసిరాతి యే లోకన్తరికన్ధకారసఙ్ఖాతం నీచకులతాదిభేదం వా తమం వజన్తి, యే చ పతన్తి సత్తా అవీచిఆదిభేదం నిరయం అవంసిరా అధోగతసీసా. ఏసామగన్ధోతి తేసం సత్తానం తమవజననిరయపతనహేతు ఏస గేధవిరోధాతిపాతభేదో సబ్బామగన్ధమూలభూతో యథావుత్తేనత్థేన తివిధో ఆమగన్ధో. న హి మంసభోజనన్తి మంసభోజనం పన న ఆమగన్ధోతి.

౨౫౨. ఏవం భగవా పరమత్థతో ఆమగన్ధం విస్సజ్జేత్వా దుగ్గతిమగ్గభావఞ్చస్స పకాసేత్వా ఇదాని యస్మిం మచ్ఛమంసభోజనే తాపసో ఆమగన్ధసఞ్ఞీ దుగ్గతిమగ్గసఞ్ఞీ చ హుత్వా తస్స అభోజనేన సుద్ధికామో హుత్వా తం న భుఞ్జతి, తస్స చ అఞ్ఞస్స చ తథావిధస్స సోధేతుం అసమత్థభావం దస్సేన్తో ‘‘న మచ్ఛమంస’’న్తి ఇమం ఛప్పదం గాథమాహ. తత్థ సబ్బపదాని అన్తిమపాదేన యోజేతబ్బాని – న మచ్ఛమంసం సోధేతి మచ్చం అవితిణ్ణకఙ్ఖం, న ఆహుతియఞ్ఞముతూపసేవనా సోధేతి మచ్చం అవితిణ్ణకఙ్ఖన్తి ఏవం. ఏత్థ చ న మచ్ఛమంసన్తి అఖాదియమానం మచ్ఛమంసం న సోధేతి, తథా అనాసకత్తన్తి ఏవం పోరాణా వణ్ణేన్తి. ఏవం పన సున్దరతరం సియా ‘‘న మచ్ఛమంసానం అనాసకత్తం న మచ్ఛమంసానానాసకత్తం, మచ్ఛమంసానం అనాసకత్తం న సోధేతి, మచ్చ’’న్తి అథాపి సియా, ఏవం సన్తే అనాసకత్తం ఓహీయతీతి? తఞ్చ న, అమరతపేన సఙ్గహితత్తా. ‘‘యే వాపి లోకే అమరా బహూ తపా’’తి ఏత్థ హి సబ్బోపి వుత్తావసేసో అత్తకిలమథో సఙ్గహం గచ్ఛతీతి. నగ్గియన్తి అచేలకత్తం. ముణ్డియన్తి ముణ్డభావో. జటాజల్లన్తి జటా చ రజోజల్లఞ్చ. ఖరాజినానీతి ఖరాని అజినచమ్మాని. అగ్గిహుత్తస్సుపసేవనాతి అగ్గిపారిచారియా. అమరాతి అమరభావపత్థనతాయ పవత్తకాయకిలేసా. బహూతి ఉక్కుటికప్పధానాదిభేదతో అనేకే. తపాతి సరీరసన్తాపా. మన్తాతి వేదా. ఆహుతీతి అగ్గిహోమకమ్మం. యఞ్ఞముతూపసేవనాతి అస్సమేధాదియఞ్ఞా చ ఉతూపసేవనా చ. ఉతూపసేవనా నామ గిమ్హే ఆతపట్ఠానసేవనా, వస్సే రుక్ఖమూలసేవనా, హేమన్తే జలప్పవేససేవనా. న సోధేన్తి మచ్చం అవితిణ్ణకఙ్ఖన్తి కిలేససుద్ధియా వా భవసుద్ధియా వా అవితిణ్ణవిచికిచ్ఛం మచ్చం న సోధేన్తి. కఙ్ఖామలే హి సతి న విసుద్ధో హోతి, త్వఞ్చ సకఙ్ఖోయేవాతి. ఏత్థ చ ‘‘అవితిణ్ణకఙ్ఖ’’న్తి ఏతం ‘‘న మచ్ఛమంస’’న్తిఆదీని సుత్వా ‘‘కిం ను ఖో మచ్ఛమంసానం అభోజనాదినా సియా విసుద్ధిమగ్గో’’తి తాపసస్స కఙ్ఖాయ ఉప్పన్నాయ భగవతా వుత్తం సియాతి నో అధిప్పాయో. యా చస్స ‘‘సో మచ్ఛమంసం భుఞ్జతీ’’తి సుత్వావ బుద్ధే కఙ్ఖా ఉప్పన్నా, తం సన్ధాయేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౨౫౩. ఏవం మచ్ఛమంసానాసకత్తాదీనం సోధేతుం అసమత్థభావం దస్సేత్వా ఇదాని సోధేతుం సమత్థే ధమ్మే దస్సేన్తో ‘‘సోతేసు గుత్తో’’తి ఇమం గాథమాహ. తత్థ సోతేసూతి ఛసు ఇన్ద్రియేసు. గుత్తోతి ఇన్ద్రియసంవరగుత్తియా సమన్నాగతో. ఏత్తావతా ఇన్ద్రియసంవరపరివారసీలం దస్సేతి. విదితిన్ద్రియో చరేతి ఞాతపరిఞ్ఞాయ ఛళిన్ద్రియాని విదిత్వా పాకటాని కత్వా చరేయ్య, విహరేయ్యాతి వుత్తం హోతి. ఏత్తావతా విసుద్ధసీలస్స నామరూపపరిచ్ఛేదం దస్సేతి. ధమ్మే ఠితోతి అరియమగ్గేన అభిసమేతబ్బచతుసచ్చధమ్మే ఠితో. ఏతేన సోతాపత్తిభూమిం దస్సేతి. అజ్జవమద్దవే రతోతి ఉజుభావే చ ముదుభావే చ రతో. ఏతేన సకదాగామిభూమిం దస్సేతి. సకదాగామీ హి కాయవఙ్కాదికరానం చిత్తథద్ధభావకరానఞ్చ రాగదోసానం తనుభావా అజ్జవమద్దవే రతో హోతి. సఙ్గాతిగోతి రాగదోససఙ్గాతిగో. ఏతేన అనాగామిభూమిం దస్సేతి. సబ్బదుక్ఖప్పహీనోతి సబ్బస్స వట్టదుక్ఖస్స హేతుప్పహానేన పహీనసబ్బదుక్ఖో. ఏతేన అరహత్తభూమిం దస్సేతి. న లిప్పతి దిట్ఠసుతేసు ధీరోతి సో ఏవం అనుపుబ్బేన అరహత్తం పత్తో ధితిసమ్పదాయ ధీరో దిట్ఠసుతేసు ధమ్మేసు కేనచి కిలేసేన న లిప్పతి. న కేవలఞ్చ దిట్ఠసుతేసు, ముతవిఞ్ఞాతేసు చ న లిప్పతి, అఞ్ఞదత్థు పరమవిసుద్ధిప్పత్తో హోతీతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి.

౨౫౪-౫. ఇతో పరం ‘‘ఇచ్చేతమత్థ’’న్తి ద్వే గాథా సఙ్గీతికారేహి వుత్తా. తాసమత్థో – ఇతి భగవా కస్సపో ఏతమత్థం పునప్పునం అనేకాహి గాథాహి ధమ్మాధిట్ఠానాయ పుగ్గలాధిట్ఠానాయ చ దేసనాయ యావ తాపసో అఞ్ఞాసి, తావ సో అక్ఖాసి కథేసి విత్థారేసి. నం వేదయి మన్తపారగూతి సోపి తఞ్చ అత్థం మన్తపారగూ, వేదపారగూ, తిస్సో బ్రాహ్మణో వేదయి అఞ్ఞాసి. కిం కారణా? యస్మా అత్థతో చ పదతో చ దేసనానయతో చ చిత్రాహి గాథాహి మునీ పకాసయి. కీదిసో? నిరామగన్ధో అసితో దురన్నయో, ఆమగన్ధకిలేసాభావా నిరామగన్ధో, తణ్హాదిట్ఠినిస్సయాభావా అసితో, బాహిరదిట్ఠివసేన ‘‘ఇదం సేయ్యో ఇదం వర’’న్తి కేనచి నేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా దురన్నయో. ఏవం పకాసితవతో చస్స సుత్వాన బుద్ధస్స సుభాసితం పదం సుకథితం ధమ్మదేసనం సుత్వా నిరామగన్ధం నిక్కిలేసయోగం, సబ్బదుక్ఖప్పనూదనం సబ్బవట్టదుక్ఖప్పనూదనం, నీచమనో నీచచిత్తో హుత్వా వన్ది తథాగతస్స, తిస్సో బ్రాహ్మణో తథాగతస్స పాదే పఞ్చపతిట్ఠితం కత్వా వన్ది. తత్థేవ పబ్బజ్జమరోచయిత్థాతి తత్థేవ చ నం ఆసనే నిసిన్నం కస్సపం భగవన్తం తిస్సో తాపసో పబ్బజ్జమరోచయిత్థ, అయాచీతి వుత్తం హోతి. తం భగవా ‘‘ఏహి భిక్ఖూ’’తి ఆహ. సో తఙ్ఖణంయేవ అట్ఠపరిక్ఖారయుత్తో హుత్వా ఆకాసేనాగన్త్వా వస్ససతికత్థేరో వియ భగవన్తం వన్దిత్వా కతిపాహేనేవ సావకపారమిఞాణం పటివిజ్ఝిత్వా తిస్సో నామ అగ్గసావకో అహోసి, పున దుతియో భారద్వాజో నామ. ఏవం తస్స భగవతో తిస్సభారద్వాజం నామ సావకయుగం అహోసి.

అమ్హాకం పన భగవా యా చ తిస్సేన బ్రాహ్మణేన ఆదితో తిస్సో గాథా వుత్తా, యా చ కస్సపేన భగవతా మజ్ఝే నవ, యా చ తదా సఙ్గీతికారేహి అన్తే ద్వే, తా సబ్బాపి చుద్దస గాథా ఆనేత్వా పరిపుణ్ణం కత్వా ఇమం ఆమగన్ధసుత్తం ఆచరియప్పముఖానం పఞ్చన్నం తాపససతానం ఆమగన్ధం బ్యాకాసి. తం సుత్వా సో బ్రాహ్మణో తథేవ నీచమనో హుత్వా భగవతో పాదే వన్దిత్వా పబ్బజ్జం యాచి సద్ధిం పరిసాయ. ‘‘ఏథ భిక్ఖవో’’తి భగవా అవోచ. తే తథేవ ఏహిభిక్ఖుభావం పత్వా ఆకాసేనాగన్త్వా భగవన్తం వన్దిత్వా కతిపాహేనేవ సబ్బేవ అగ్గఫలే అరహత్తే పతిట్ఠహింసూతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ ఆమగన్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. హిరిసుత్తవణ్ణనా

హిరిం తరన్తన్తి హిరిసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? అనుప్పన్నే భగవతి సావత్థియం అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణమహాసాలో అడ్ఢో అహోసి అసీతికోటిధనవిభవో. తస్స ఏకపుత్తకో అహోసి పియో మనాపో. సో తం దేవకుమారం వియ నానప్పకారేహి సుఖూపకరణేహి సంవడ్ఢేన్తో తం సాపతేయ్యం తస్స అనియ్యాతేత్వావ కాలమకాసి సద్ధిం బ్రాహ్మణియా. తతో తస్స మాణవస్స మాతాపితూనం అచ్చయేన భణ్డాగారికో సారగబ్భం వివరిత్వా సాపతేయ్యం నియ్యాతేన్తో ఆహ – ‘‘ఇదం తే, సామి, మాతాపితూనం సన్తకం, ఇదం అయ్యకపయ్యకానం సన్తకం, ఇదం సత్తకులపరివట్టేన ఆగత’’న్తి. మాణవో ధనం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘ఇదం ధనంయేవ దిస్సతి, యేహి పన ఇదం సఞ్చితం, తే న దిస్సన్తి, సబ్బేవ మచ్చువసం గతా. గచ్ఛన్తా చ న ఇతో కిఞ్చి ఆదాయ అగమంసు, ఏవం నామ భోగే పహాయ గన్తబ్బో పరలోకో, న సక్కా కిఞ్చి ఆదాయ గన్తుం అఞ్ఞత్ర సుచరితేన. యంనూనాహం ఇమం ధనం పరిచ్చజిత్వా సుచరితధనం గణ్హేయ్యం, యం సక్కా ఆదాయ గన్తు’’న్తి. సో దివసే దివసే సతసహస్సం విస్సజ్జేన్తో పున చిన్తేసి – ‘‘పహూతమిదం ధనం, కిం ఇమినా ఏవమప్పకేన పరిచ్చాగేన, యంనూనాహం మహాదానం దదేయ్య’’న్తి. సో రఞ్ఞో ఆరోచేసి – ‘‘మహారాజ, మమ ఘరే ఏత్తకం ధనం అత్థి, ఇచ్ఛామి తేన మహాదానం దాతుం. సాధు, మహారాజ, నగరే ఘోసనం కారాపేథా’’తి. రాజా తథా కారాపేసి. సో ఆగతాగతానం భాజనాని పూరేత్వా సత్తహి దివసేహి సబ్బధనమదాసి, దత్వా చ చిన్తేసి – ‘‘ఏవం మహాపరిచ్చాగం కత్వా అయుత్తం ఘరే వసితుం, యంనూనాహం పబ్బజేయ్య’’న్తి. తతో పరిజనస్స ఏతమత్థం ఆరోచేసి. తే ‘‘మా, త్వం సామి, ‘ధనం పరిక్ఖీణ’న్తి చిన్తయి, మయం అప్పకేనేవ కాలేన నానావిధేహి ఉపాయేహి ధనసఞ్చయం కరిస్సామా’’తి వత్వా నానప్పకారేహి తం యాచింసు. సో తేసం యాచనం అనాదియిత్వావ తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజి.

తత్థ అట్ఠవిధా తాపసా – సపుత్తభరియా, ఉఞ్ఛాచారికా, సమ్పత్తకాలికా, అనగ్గిపక్కికా, అస్మముట్ఠికా, దన్తలుయ్యకా, పవత్తఫలికా, వణ్టముత్తికా చాతి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౮౦). తత్థ సపుత్తభరియాతి పుత్తదారేన సద్ధిం పబ్బజిత్వా కసివణిజ్జాదీహి జీవికం కప్పయమానా కేణియజటిలాదయో. ఉఞ్ఛాచారికాతి నగరద్వారే అస్సమం కారాపేత్వా తత్థ ఖత్తియబ్రాహ్మణకుమారాదయో సిప్పాదీని సిక్ఖాపేత్వా హిరఞ్ఞసువణ్ణం పటిక్ఖిపిత్వా తిలతణ్డులాదికప్పియభణ్డపటిగ్గాహకా, తే సపుత్తభరియేహి సేట్ఠతరా. సమ్పత్తకాలికాతి ఆహారవేలాయ సమ్పత్తం ఆహారం గహేత్వా యాపేన్తా, తే ఉఞ్ఛాచారికేహి సేట్ఠతరా. అనగ్గిపక్కికాతి అగ్గినా అపక్కపత్తఫలాని ఖాదిత్వా యాపేన్తా, తే సమ్పత్తకాలికేహి సేట్ఠతరా. అస్మముట్ఠికాతి ముట్ఠిపాసాణం గహేత్వా అఞ్ఞం వా కిఞ్చి వాసిసత్థకాదిం గహేత్వా విచరన్తా యదా ఛాతా హోన్తి, తదా సమ్పత్తరుక్ఖతో తచం గహేత్వా ఖాదిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేన్తి, తే అనగ్గిపక్కికేహి సేట్ఠతరా. దన్తలుయ్యకాతి ముట్ఠిపాసాణాదీనిపి అగహేత్వా చరన్తా ఖుదాకాలే సమ్పత్తరుక్ఖతో దన్తేహి ఉప్పాటేత్వా తచం ఖాదిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ బ్రహ్మవిహారే భావేన్తి, తే అస్మముట్ఠికేహి సేట్ఠతరా. పవత్తఫలికాతి జాతస్సరం వా వనసణ్డం వా నిస్సాయ వసన్తా యం తత్థ సరే భిసముళాలాది, యం వా వనసణ్డే పుప్ఫకాలే పుప్ఫం, ఫలకాలే ఫలం, తమేవ ఖాదన్తి. పుప్ఫఫలే అసతి అన్తమసో తత్థ రుక్ఖపపటికమ్పి ఖాదిత్వా వసన్తి, న త్వేవ ఆహారత్థాయ అఞ్ఞత్ర గచ్ఛన్తి. ఉపోసథఙ్గాధిట్ఠానం బ్రహ్మవిహారభావనం చ కరోన్తి, తే దన్తలుయ్యకేహి సేట్ఠతరా. వణ్టముత్తికా నామ వణ్టముత్తాని భూమియం పతితాని పణ్ణానియేవ ఖాదన్తి, సేసం పురిమసదిసమేవ, తే సబ్బసేట్ఠా.

అయం పన బ్రాహ్మణకులపుత్తో ‘‘తాపసపబ్బజ్జాసు అగ్గపబ్బజ్జం పబ్బజిస్సామీ’’తి వణ్టముత్తికపబ్బజ్జమేవ పబ్బజిత్వా హిమవన్తే ద్వే తయో పబ్బతే అతిక్కమ్మ అస్సమం కారాపేత్వా పటివసతి. అథ భగవా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో అనుపుబ్బేన సావత్థిం గన్త్వా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన సావత్థివాసీ ఏకో పురిసో పబ్బతే చన్దనసారాదీని గవేసన్తో తస్స అస్సమం పత్వా అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. సో తం దిస్వా ‘‘కుతో ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సావత్థితో, భన్తే’’తి. ‘‘కా తత్థ పవత్తీ’’తి? ‘‘తత్థ, భన్తే, మనుస్సా అప్పమత్తా దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోన్తీ’’తి. ‘‘కస్స ఓవాదం సుత్వా’’తి? ‘‘బుద్ధస్స భగవతో’’తి. తాపసో బుద్ధసద్దస్సవనేన విమ్హితో ‘‘బుద్ధోతి త్వం, భో పురిస, వదేసీ’’తి ఆమగన్ధే వుత్తనయేనేవ తిక్ఖత్తుం పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఘోసోపి ఖో ఏసో దుల్లభో’’తి అత్తమనో భగవతో సన్తికం గన్తుకామో హుత్వా చిన్తేసి – ‘‘న యుత్తం బుద్ధస్స సన్తికం తుచ్ఛమేవ గన్తుం, కిం ను ఖో గహేత్వా గచ్ఛేయ్య’’న్తి. పున చిన్తేసి – ‘‘బుద్ధా నామ ఆమిసగరుకా న హోన్తి, హన్దాహం ధమ్మపణ్ణాకారం గహేత్వా గచ్ఛామీ’’తి చత్తారో పఞ్హే అభిసఙ్ఖరి –

‘‘కీదిసో మిత్తో న సేవితబ్బో, కీదిసో మిత్తో సేవితబ్బో;

కీదిసో పయోగో పయుఞ్జితబ్బో, కిం రసానం అగ్గ’’న్తి.

సో తే పఞ్హే గహేత్వా మజ్ఝిమదేసాభిముఖో పక్కమిత్వా అనుపుబ్బేన సావత్థిం పత్వా జేతవనం పవిట్ఠో. భగవాపి తస్మిం సమయే ధమ్మదేసనత్థాయ ఆసనే నిసిన్నోయేవ హోతి. సో భగవన్తం దిస్వా అవన్దిత్వావ ఏకమన్తం అట్ఠాసి. భగవా ‘‘కచ్చి, ఇసి, ఖమనీయ’’న్తిఆదినా నయేన సమ్మోది. సోపి ‘‘ఖమనీయం, భో గోతమా’’తిఆదినా నయేన పటిసమ్మోదిత్వా ‘‘యది బుద్ధో భవిస్సతి, మనసా పుచ్ఛితే పఞ్హే వాచాయ ఏవ విస్సజ్జేస్సతీ’’తి మనసా ఏవ భగవన్తం తే పఞ్హే పుచ్ఛి. భగవా బ్రాహ్మణేన పుట్ఠో ఆదిపఞ్హం తావ విస్సజ్జేతుం హిరిం తరన్తన్తి ఆరభిత్వా అడ్ఢతేయ్యా గాథాయో ఆహ.

౨౫౬. తాసం అత్థో – హిరిం తరన్తన్తి హిరిం అతిక్కమన్తం అహిరికం నిల్లజ్జం. విజిగుచ్ఛమానన్తి అసుచిమివ పస్సమానం. అహిరికో హి హిరిం జిగుచ్ఛతి అసుచిమివ పస్సతి, తేన నం న భజతి న అల్లీయతి. తేన వుత్తం ‘‘విజిగుచ్ఛమాన’’న్తి. తవాహమస్మి ఇతి భాసమానన్తి ‘‘అహం, సమ్మ, తవ సహాయో హితకామో సుఖకామో, జీవితమ్పి మే తుయ్హం అత్థాయ పరిచ్చత్త’’న్తి ఏవమాదినా నయేన భాసమానం. సయ్హాని కమ్మాని అనాదియన్తన్తి ఏవం భాసిత్వాపి చ సయ్హాని కాతుం సక్కానిపి తస్స కమ్మాని అనాదియన్తం కరణత్థాయ అసమాదియన్తం. అథ వా చిత్తేన తత్థ ఆదరమత్తమ్పి అకరోన్తం, అపిచ ఖో పన ఉప్పన్నేసు కిచ్చేసు బ్యసనమేవ దస్సేన్తం. నేసో మమన్తి ఇతి నం విజఞ్ఞాతి తం ఏవరూపం ‘‘మిత్తపటిరూపకో ఏసో, నేసో మే మిత్తో’’తి ఏవం పణ్డితో పురిసో విజానేయ్య.

౨౫౭. అనన్వయన్తి యం అత్థం దస్సామి, కరిస్సామీతి చ భాసతి, తేన అననుగతం. పియం వాచం యో మిత్తేసు పకుబ్బతీతి యో అతీతానాగతేహి పదేహి పటిసన్థరన్తో నిరత్థకేన సఙ్గణ్హన్తో కేవలం బ్యఞ్జనచ్ఛాయామత్తేనేవ పియం మిత్తేసు వాచం పవత్తేతి. అకరోన్తం భాసమానం, పరిజానన్తి పణ్డితాతి ఏవరూపం యం భాసతి, తం అకరోన్తం, కేవలం వాచాయ భాసమానం ‘‘వచీపరమో నామేస అమిత్తో మిత్తపటిరూపకో’’తి ఏవం పరిచ్ఛిన్దిత్వా పణ్డితా జానన్తి.

౨౫౮. న సో మిత్తో యో సదా అప్పమత్తో, భేదాసఙ్కీ రన్ధమేవానుపస్సీతి యో భేదమేవ ఆసఙ్కమానో కతమధురేన ఉపచారేన సదా అప్పమత్తో విహరతి, యంకిఞ్చి అస్సతియా అమనసికారేన కతం, అఞ్ఞాణకేన వా అకతం, ‘‘యదా మం గరహిస్సతి, తదా నం ఏతేన పటిచోదేస్సామీ’’తి ఏవం రన్ధమేవ అనుపస్సతి, న సో మిత్తో సేవితబ్బోతి.