౩. హిరిసుత్తవణ్ణనా
హిరిం తరన్తన్తి హిరిసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? అనుప్పన్నే భగవతి సావత్థియం అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణమహాసాలో అడ్ఢో అహోసి అసీతికోటిధనవిభవో. తస్స ఏకపుత్తకో అహోసి పియో మనాపో. సో తం దేవకుమారం వియ నానప్పకారేహి సుఖూపకరణేహి సంవడ్ఢేన్తో తం సాపతేయ్యం తస్స అనియ్యాతేత్వావ కాలమకాసి సద్ధిం బ్రాహ్మణియా. తతో తస్స మాణవస్స మాతాపితూనం అచ్చయేన భణ్డాగారికో సారగబ్భం వివరిత్వా సాపతేయ్యం నియ్యాతేన్తో ఆహ – ‘‘ఇదం తే, సామి, మాతాపితూనం సన్తకం, ఇదం అయ్యకపయ్యకానం సన్తకం, ఇదం సత్తకులపరివట్టేన ఆగత’’న్తి. మాణవో ధనం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘ఇదం ధనంయేవ దిస్సతి, యేహి పన ఇదం సఞ్చితం, తే న దిస్సన్తి, సబ్బేవ మచ్చువసం గతా. గచ్ఛన్తా చ న ఇతో కిఞ్చి ఆదాయ అగమంసు, ఏవం నామ భోగే పహాయ గన్తబ్బో పరలోకో, న సక్కా కిఞ్చి ఆదాయ గన్తుం అఞ్ఞత్ర సుచరితేన. యంనూనాహం ఇమం ధనం పరిచ్చజిత్వా సుచరితధనం గణ్హేయ్యం, యం సక్కా ఆదాయ గన్తు’’న్తి. సో దివసే దివసే సతసహస్సం విస్సజ్జేన్తో పున చిన్తేసి – ‘‘పహూతమిదం ధనం, కిం ఇమినా ఏవమప్పకేన పరిచ్చాగేన, యంనూనాహం మహాదానం దదేయ్య’’న్తి. సో రఞ్ఞో ఆరోచేసి – ‘‘మహారాజ, మమ ఘరే ఏత్తకం ధనం అత్థి, ఇచ్ఛామి తేన మహాదానం దాతుం. సాధు, మహారాజ, నగరే ఘోసనం కారాపేథా’’తి. రాజా తథా కారాపేసి. సో ఆగతాగతానం భాజనాని పూరేత్వా సత్తహి దివసేహి సబ్బధనమదాసి, దత్వా చ చిన్తేసి – ‘‘ఏవం మహాపరిచ్చాగం కత్వా అయుత్తం ఘరే వసితుం, యంనూనాహం పబ్బజేయ్య’’న్తి. తతో పరిజనస్స ఏతమత్థం ఆరోచేసి. తే ‘‘మా, త్వం సామి, ‘ధనం పరిక్ఖీణ’న్తి చిన్తయి, మయం అప్పకేనేవ కాలేన నానావిధేహి ఉపాయేహి ధనసఞ్చయం కరిస్సామా’’తి వత్వా నానప్పకారేహి తం యాచింసు. సో తేసం యాచనం అనాదియిత్వావ తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజి.
తత్థ అట్ఠవిధా తాపసా – సపుత్తభరియా, ఉఞ్ఛాచారికా, సమ్పత్తకాలికా, అనగ్గిపక్కికా, అస్మముట్ఠికా, దన్తలుయ్యకా, పవత్తఫలికా, వణ్టముత్తికా చాతి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౮౦). తత్థ సపుత్తభరియాతి పుత్తదారేన సద్ధిం పబ్బజిత్వా కసివణిజ్జాదీహి జీవికం కప్పయమానా కేణియజటిలాదయో. ఉఞ్ఛాచారికాతి నగరద్వారే అస్సమం కారాపేత్వా తత్థ ఖత్తియబ్రాహ్మణకుమారాదయో సిప్పాదీని సిక్ఖాపేత్వా హిరఞ్ఞసువణ్ణం పటిక్ఖిపిత్వా తిలతణ్డులాదికప్పియభణ్డపటిగ్గాహకా, తే సపుత్తభరియేహి సేట్ఠతరా. సమ్పత్తకాలికాతి ఆహారవేలాయ సమ్పత్తం ఆహారం గహేత్వా యాపేన్తా, తే ఉఞ్ఛాచారికేహి సేట్ఠతరా. అనగ్గిపక్కికాతి అగ్గినా అపక్కపత్తఫలాని ఖాదిత్వా యాపేన్తా, తే సమ్పత్తకాలికేహి సేట్ఠతరా. అస్మముట్ఠికాతి ముట్ఠిపాసాణం గహేత్వా అఞ్ఞం వా కిఞ్చి వాసిసత్థకాదిం గహేత్వా విచరన్తా యదా ఛాతా హోన్తి, తదా సమ్పత్తరుక్ఖతో తచం గహేత్వా ఖాదిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేన్తి, తే అనగ్గిపక్కికేహి సేట్ఠతరా. దన్తలుయ్యకాతి ముట్ఠిపాసాణాదీనిపి అగహేత్వా చరన్తా ఖుదాకాలే సమ్పత్తరుక్ఖతో దన్తేహి ఉప్పాటేత్వా తచం ఖాదిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ బ్రహ్మవిహారే భావేన్తి, తే అస్మముట్ఠికేహి సేట్ఠతరా. పవత్తఫలికాతి జాతస్సరం వా వనసణ్డం వా నిస్సాయ వసన్తా యం తత్థ సరే భిసముళాలాది, యం వా వనసణ్డే పుప్ఫకాలే పుప్ఫం, ఫలకాలే ఫలం, తమేవ ఖాదన్తి. పుప్ఫఫలే అసతి అన్తమసో తత్థ రుక్ఖపపటికమ్పి ఖాదిత్వా వసన్తి, న త్వేవ ఆహారత్థాయ అఞ్ఞత్ర గచ్ఛన్తి. ఉపోసథఙ్గాధిట్ఠానం బ్రహ్మవిహారభావనం చ కరోన్తి, తే దన్తలుయ్యకేహి సేట్ఠతరా. వణ్టముత్తికా నామ వణ్టముత్తాని భూమియం పతితాని పణ్ణానియేవ ఖాదన్తి, సేసం పురిమసదిసమేవ, తే సబ్బసేట్ఠా.
అయం పన బ్రాహ్మణకులపుత్తో ‘‘తాపసపబ్బజ్జాసు అగ్గపబ్బజ్జం పబ్బజిస్సామీ’’తి వణ్టముత్తికపబ్బజ్జమేవ పబ్బజిత్వా హిమవన్తే ద్వే తయో పబ్బతే అతిక్కమ్మ అస్సమం కారాపేత్వా పటివసతి. అథ భగవా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో అనుపుబ్బేన సావత్థిం గన్త్వా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన సావత్థివాసీ ఏకో పురిసో పబ్బతే చన్దనసారాదీని గవేసన్తో తస్స అస్సమం పత్వా అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. సో తం దిస్వా ‘‘కుతో ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సావత్థితో, భన్తే’’తి. ‘‘కా తత్థ పవత్తీ’’తి? ‘‘తత్థ, భన్తే, మనుస్సా అప్పమత్తా దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోన్తీ’’తి. ‘‘కస్స ఓవాదం సుత్వా’’తి? ‘‘బుద్ధస్స భగవతో’’తి. తాపసో బుద్ధసద్దస్సవనేన విమ్హితో ‘‘బుద్ధోతి త్వం, భో పురిస, వదేసీ’’తి ఆమగన్ధే వుత్తనయేనేవ తిక్ఖత్తుం పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఘోసోపి ఖో ఏసో దుల్లభో’’తి అత్తమనో భగవతో సన్తికం గన్తుకామో హుత్వా చిన్తేసి – ‘‘న యుత్తం బుద్ధస్స సన్తికం తుచ్ఛమేవ గన్తుం, కిం ను ఖో గహేత్వా గచ్ఛేయ్య’’న్తి. పున చిన్తేసి – ‘‘బుద్ధా నామ ఆమిసగరుకా న హోన్తి, హన్దాహం ధమ్మపణ్ణాకారం గహేత్వా గచ్ఛామీ’’తి చత్తారో పఞ్హే అభిసఙ్ఖరి –
‘‘కీదిసో మిత్తో న సేవితబ్బో, కీదిసో మిత్తో సేవితబ్బో;
కీదిసో పయోగో పయుఞ్జితబ్బో, కిం రసానం అగ్గ’’న్తి.
సో తే పఞ్హే గహేత్వా మజ్ఝిమదేసాభిముఖో పక్కమిత్వా అనుపుబ్బేన సావత్థిం పత్వా జేతవనం పవిట్ఠో. భగవాపి తస్మిం సమయే ధమ్మదేసనత్థాయ ఆసనే నిసిన్నోయేవ హోతి. సో భగవన్తం దిస్వా అవన్దిత్వావ ఏకమన్తం అట్ఠాసి. భగవా ‘‘కచ్చి, ఇసి, ఖమనీయ’’న్తిఆదినా నయేన సమ్మోది. సోపి ‘‘ఖమనీయం, భో గోతమా’’తిఆదినా నయేన పటిసమ్మోదిత్వా ‘‘యది బుద్ధో భవిస్సతి, మనసా పుచ్ఛితే పఞ్హే వాచాయ ఏవ విస్సజ్జేస్సతీ’’తి మనసా ఏవ భగవన్తం తే పఞ్హే పుచ్ఛి. భగవా బ్రాహ్మణేన పుట్ఠో ఆదిపఞ్హం తావ విస్సజ్జేతుం హిరిం తరన్తన్తి ఆరభిత్వా అడ్ఢతేయ్యా గాథాయో ఆహ.
౨౫౬. తాసం అత్థో – హిరిం తరన్తన్తి హిరిం అతిక్కమన్తం అహిరికం నిల్లజ్జం. విజిగుచ్ఛమానన్తి అసుచిమివ పస్సమానం. అహిరికో హి హిరిం జిగుచ్ఛతి అసుచిమివ పస్సతి, తేన నం న భజతి న అల్లీయతి. తేన వుత్తం ‘‘విజిగుచ్ఛమాన’’న్తి. తవాహమస్మి ఇతి భాసమానన్తి ‘‘అహం, సమ్మ, తవ సహాయో హితకామో సుఖకామో, జీవితమ్పి మే తుయ్హం అత్థాయ పరిచ్చత్త’’న్తి ఏవమాదినా నయేన భాసమానం. సయ్హాని కమ్మాని అనాదియన్తన్తి ఏవం భాసిత్వాపి చ సయ్హాని కాతుం సక్కానిపి తస్స కమ్మాని అనాదియన్తం కరణత్థాయ అసమాదియన్తం. అథ వా చిత్తేన తత్థ ఆదరమత్తమ్పి అకరోన్తం, అపిచ ఖో పన ఉప్పన్నేసు కిచ్చేసు బ్యసనమేవ దస్సేన్తం. నేసో మమన్తి ఇతి నం విజఞ్ఞాతి తం ఏవరూపం ‘‘మిత్తపటిరూపకో ఏసో, నేసో మే మిత్తో’’తి ఏవం పణ్డితో పురిసో విజానేయ్య.
౨౫౭. అనన్వయన్తి యం అత్థం దస్సామి, కరిస్సామీతి చ భాసతి, తేన అననుగతం. పియం వాచం యో మిత్తేసు పకుబ్బతీతి యో అతీతానాగతేహి పదేహి పటిసన్థరన్తో నిరత్థకేన సఙ్గణ్హన్తో కేవలం బ్యఞ్జనచ్ఛాయామత్తేనేవ పియం మిత్తేసు వాచం పవత్తేతి. అకరోన్తం భాసమానం, పరిజానన్తి పణ్డితాతి ఏవరూపం యం భాసతి, తం అకరోన్తం, కేవలం వాచాయ భాసమానం ‘‘వచీపరమో నామేస అమిత్తో మిత్తపటిరూపకో’’తి ఏవం పరిచ్ఛిన్దిత్వా పణ్డితా జానన్తి.
౨౫౮. న సో మిత్తో యో సదా అప్పమత్తో, భేదాసఙ్కీ రన్ధమేవానుపస్సీతి యో భేదమేవ ఆసఙ్కమానో కతమధురేన ఉపచారేన సదా అప్పమత్తో విహరతి, యంకిఞ్చి అస్సతియా అమనసికారేన కతం, అఞ్ఞాణకేన వా అకతం, ‘‘యదా మం గరహిస్సతి, తదా నం ఏతేన పటిచోదేస్సామీ’’తి ఏవం రన్ధమేవ అనుపస్సతి, న సో మిత్తో సేవితబ్బోతి.
ఏవం భగవా ‘‘కీదిసో మిత్తో న సేవితబ్బో’’తి ఇమం ఆదిపఞ్హం విస్సజ్జేత్వా దుతియం విస్సజ్జేతుం ‘‘యస్మిఞ్చ సేతీ’’తి ఇమం ఉపడ్ఢగాథమాహ. తస్సత్థో యస్మిఞ్చ మిత్తే మిత్తో తస్స హదయమనుపవిసిత్వా సయనేన యథా నామ పితు ఉరసి పుత్తో ‘‘ఇమస్స మయి ఉరసి సయన్తే దుక్ఖం వా అనత్తమనతా వా భవేయ్యా’’తిఆదీహి అపరిసఙ్కమానో నిబ్బిసఙ్కో హుత్వా సేతి, ఏవమేవం దారధనజీవితాదీసు విస్సాసం కరోన్తో మిత్తభావేన నిబ్బిసఙ్కో సేతి. యో చ పరేహి కారణసతం కారణసహస్సమ్పి వత్వా అభేజ్జో, స వే మిత్తో సేవితబ్బోతి.
౨౫౯. ఏవం భగవా ‘‘కీదిసో మిత్తో సేవితబ్బో’’తి ఏవం దుతియపఞ్హం విస్సజ్జేత్వా తతియం విస్సజ్జేతుం ‘‘పాముజ్జకరణ’’న్తి గాథమాహ. తస్సత్థో – పాముజ్జం కరోతీతి పాముజ్జకరణం. ఠానన్తి కారణం. కిం పన తన్తి? వీరియం. తఞ్హి ధమ్మూపసఞ్హితం పీతిపామోజ్జసుఖముప్పాదనతో పాముజ్జకరణన్తి వుచ్చతి. యథాహ ‘‘స్వాఖాతే, భిక్ఖవే, ధమ్మవినయే యో ఆరద్ధవీరియో, సో సుఖం విహరతీ’’తి (అ. ని. ౧.౩౧౯). పసంసం ఆవహతీతి పసంసావహనం. ఆదితో దిబ్బమానుసకసుఖానం, పరియోసానే నిబ్బానసుఖస్స ఆవహనతో ఫలూపచారేన సుఖం. ఫలం పటికఙ్ఖమానో ఫలానిసంసో. భావేతీతి వడ్ఢేతి. వహన్తో పోరిసం ధురన్తి పురిసానుచ్ఛవికం భారం ఆదాయ విహరన్తో ఏతం సమ్మప్పధానవీరియసఙ్ఖాతం ఠానం భావేతి, ఈదిసో పయోగో సేవితబ్బోతి.
౨౬౦. ఏవం భగవా ‘‘కీదిసో పయోగో పయుఞ్జితబ్బో’’తి తతియపఞ్హం విస్సజ్జేత్వా చతుత్థం విస్సజ్జేతుం ‘‘పవివేకరస’’న్తి గాథమాహ. తత్థ పవివేకోతి కిలేసవివేకతో జాతత్తా అగ్గఫలం వుచ్చతి, తస్స రసోతి అస్సాదనట్ఠేన తంసమ్పయుత్తం సుఖం. ఉపసమోపి కిలేసూపసమన్తే జాతత్తా నిబ్బానసఙ్ఖాతఉపసమారమ్మణత్తా వా తదేవ, ధమ్మపీతిరసోపి అరియధమ్మతో అనపేతాయ నిబ్బానసఙ్ఖాతే ధమ్మే ఉప్పన్నాయ పీతియా రసత్తా తదేవ. తం పవివేకరసం ఉపసమస్స చ రసం పిత్వా తదేవ ధమ్మపీతిరసం పివం నిద్దరో హోతి నిప్పాపో, పివిత్వాపి కిలేసపరిళాహాభావేన నిద్దరో, పివన్తోపి పహీనపాపత్తా నిప్పాపో హోతి, తస్మా ఏతం రసానమగ్గన్తి. కేచి పన ‘‘ఝాననిబ్బానపచ్చవేక్ఖణానం కాయచిత్తఉపధివివేకానఞ్చ వసేన పవివేకరసాదయో తయో ఏవ ఏతే ధమ్మా’’తి యోజేన్తి, పురిమమేవ సున్దరం. ఏవం భగవా చతుత్థపఞ్హం విస్సజ్జేన్తో అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి. దేసనాపరియోసానే బ్రాహ్మణో భగవతో సన్తికే పబ్బజిత్వా కతిపాహేనేవ పటిసమ్భిదాప్పత్తో అరహా అహోసీతి.
పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ
సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ హిరిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఠమో భాగో నిట్ఠితో.
నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స