౫. కుమారపేతవత్థువణ్ణనా

అచ్ఛేరరూపం సుగతస్స ఞాణన్తి ఇదం కుమారపేతవత్థు. తస్స కా ఉప్పత్తి? సావత్థియం కిర బహూ ఉపాసకా ధమ్మగణా హుత్వా నగరే మహన్తం మణ్డపం కారేత్వా తం నానావణ్ణేహి వత్థేహి అలఙ్కరిత్వా కాలస్సేవ సత్థారం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ నిమన్తేత్వా మహారహవరపచ్చత్థరణత్థతేసు ఆసనేసు బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిసీదాపేత్వా గన్ధపుప్ఫాదీహి పూజేత్వా మహాదానం పవత్తేన్తి. తం దిస్వా అఞ్ఞతరో మచ్ఛేరమలపరియుట్ఠితచిత్తో పురిసో తం సక్కారం అసహమానో ఏవమాహ – ‘‘వరమేతం సబ్బం సఙ్కారకూటే ఛడ్డితం, న త్వేవ ఇమేసం ముణ్డకానం దిన్న’’న్తి. తం సుత్వా ఉపాసకా సంవిగ్గమానసా ‘‘భారియం వత ఇమినా పురిసేన పాపం పసుతం, యేన ఏవం బుద్ధప్పముఖే భిక్ఖుసఙ్ఘే అపరద్ధ’’న్తి తమత్థం తస్స మాతుయా ఆరోచేత్వా ‘‘గచ్ఛ, త్వం ససావకసఙ్ఘం భగవన్తం ఖమాపేహీ’’తి ఆహంసు. సా ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా పుత్తం సన్తజ్జేన్తీ సఞ్ఞాపేత్వా భగవన్తం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ ఉపసఙ్కమిత్వా పుత్తేన కతఅచ్చయం దేసేన్తీ ఖమాపేత్వా భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ సత్తాహం యాగుదానేన పూజం అకాసి. తస్సా పుత్తో నచిరస్సేవ కాలం కత్వా కిలిట్ఠకమ్మూపజీవినియా గణికాయ కుచ్ఛియం నిబ్బత్తి. సా చ నం జాతమత్తంయేవ ‘‘దారకో’’తి ఞత్వా సుసానే ఛడ్డాపేసి. సో తత్థ అత్తనో పుఞ్ఞబలేనేవ గహితారక్ఖో కేనచి అనుపద్దుతో మాతు-అఙ్కే వియ సుఖం సుపి. దేవతా తస్స ఆరక్ఖం గణ్హింసూతి చ వదన్తి.

అథ భగవా పచ్చూససమయే మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో తం దారకం సివథికాయ ఛడ్డితం దిస్వా సూరియుగ్గమనవేలాయ సివథికం అగమాసి. ‘‘సత్థా ఇధాగతో, కారణేనేత్థ భవితబ్బ’’న్తి మహాజనో సన్నిపతి. భగవా సన్నిపతితపరిసాయ ‘‘నాయం దారకో ఓఞ్ఞాతబ్బో, యదిపి ఇదాని సుసానే ఛడ్డితో అనాథో ఠితో, ఆయతిం పన దిట్ఠేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయఞ్చ ఉళారసమ్పత్తిం పటిలభిస్సతీ’’తి వత్వా తేహి మనుస్సేహి ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే, ఇమినా పురిమజాతియం కతం కమ్మ’’న్తి పుట్ఠో –

‘‘బుద్ధపముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స, పూజం అకాసి జనతా ఉళారం;

తత్రస్స చిత్తస్సహు అఞ్ఞథత్తం, వాచం అభాసి ఫరుసం అసబ్భ’’న్తి. –

ఆదినా నయేన దారకేన కతకమ్మం ఆయతిం పత్తబ్బం సమ్పత్తిఞ్చ పకాసేత్వా సన్నిపతితాయ పరిసాయ అజ్ఝాసయానురూపం ధమ్మం కథేత్వా ఉపరి సాముక్కంసికం ధమ్మదేసనం అకాసి. సచ్చపరియోసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి, తఞ్చ దారకం అసీతికోటివిభవో ఏకో కుటుమ్బికో భగవతో సమ్ముఖావ ‘‘మయ్హం పుత్తో’’తి అగ్గహేసి. భగవా ‘‘ఏత్తకేన అయం దారకో రక్ఖితో, మహాజనస్స చ అనుగ్గహో కతో’’తి విహారం అగమాసి.

సో అపరేన సమయేన తస్మిం కుటుమ్బికే కాలకతే తేన నియ్యాదితం ధనం పటిపజ్జిత్వా కుటుమ్బం సణ్ఠపేన్తో తస్మిం నగరేయేవ మహావిభవో గహపతి హుత్వా దానాదినిరతో అహోసి. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘అహో నూన సత్థా సత్తేసు అనుకమ్పకో, సోపి నామ దారకో తదా అనాథో ఠితో ఏతరహి మహతిం సమ్పత్తిం పచ్చనుభవతి, ఉళారాని చ పుఞ్ఞాని కరోతీ’’తి. తం సుత్వా సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, తస్స ఏత్తకావ సమ్పత్తి, అథ ఖో ఆయుపరియోసానే తావతింసభవనే సక్కస్స దేవరఞ్ఞో పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తిస్సతి, మహతిం దిబ్బసమ్పత్తిఞ్చ పటిలభిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. తం సుత్వా భిక్ఖూ చ మహాజనో చ ‘‘ఇదం కిర కారణం దిస్వా దీఘదస్సీ భగవా జాతమత్తస్సేవస్స ఆమకసుసానే ఛడ్డితస్స తత్థ గన్త్వా సఙ్గహం అకాసీ’’తి సత్థు ఞాణవిసేసం థోమేత్వా తస్మిం అత్తభావే తస్స పవత్తిం కథేసుం. తమత్థం దీపేన్తా సఙ్గీతికారా –

౪౫౩. ‘‘అచ్ఛేరరూపం సుగతస్స ఞాణం, సత్థా యథా పుగ్గలం బ్యాకాసి;

ఉస్సన్నపుఞ్ఞాపి భవన్తి హేకే, పరిత్తపుఞ్ఞాపి భవన్తి హేకే.

౪౫౪. ‘‘అయం కుమారో సీవథికాయ ఛడ్డితో, అఙ్గుట్ఠస్నేహేన యాపేతి రత్తిం;

న యక్ఖభూతా న సరీసపా వా, విహేఠయేయ్యుం కతపుఞ్ఞం కుమారం.

౪౫౫. ‘‘సునఖాపిమస్స పలిహింసు పాదే, ధఙ్కా సిఙ్గాలా పరివత్తయన్తి;

గబ్భాసయం పక్ఖిగణా హరన్తి, కాకా పన అక్ఖిమలం హరన్తి.

౪౫౬. ‘‘నయిమస్స రక్ఖం విదహింసు కేచి, న ఓసధం సాసపధూపనం వా;

నక్ఖత్తయోగమ్పి న అగ్గహేసుం, న సబ్బధఞ్ఞానిపి ఆకిరింసు.

౪౫౭. ‘‘ఏతాదిసం ఉత్తమకిచ్ఛపత్తం, రత్తాభతం సీవథికాయ ఛడ్డితం;

నోనీతపిణ్డంవ పవేధమానం, ససంసయం జీవితసావసేసం.

౪౫౮. ‘‘తమద్దసా దేవమనుస్సపూజితో, దిస్వా చ తం బ్యాకరి భూరిపఞ్ఞో;

‘అయం కుమారో నగరస్సిమస్స, అగ్గకులికో భవిస్సతి భోగతో చ’.

౪౫౯. ‘‘కిస్స వతం కిం పన బ్రహ్మచరియం, కిస్స సుచిణ్ణస్స అయం విపాకో;

ఏతాదిసం బ్యసనం పాపుణిత్వా, తం తాదిసం పచ్చనుభోస్సతిద్ధి’’న్తి. –

ఛ గాథా అవోచుం.

౪౫౩. తత్థ అచ్ఛేరరూపన్తి అచ్ఛరియసభావం. సుగతస్స ఞాణన్తి అఞ్ఞేహి అసాధారణం సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఞాణం, ఆసయానుసయఞాణాదిసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ సన్ధాయ వుత్తం. తయిదం అఞ్ఞేసం అవిసయభూతం కథం ఞాణన్తి ఆహ ‘‘సత్థా యథా పుగ్గలం బ్యాకాసీ’’తి. తేన సత్థు దేసనాయ ఏవ ఞాణస్స అచ్ఛరియభావో విఞ్ఞాయతీతి దస్సేతి.

ఇదాని బ్యాకరణం దస్సేన్తో ‘‘ఉస్సన్నపుఞ్ఞాపి భవన్తి హేకే, పరిత్తపుఞ్ఞాపి భవన్తి హేకే’’తి ఆహ. తస్సత్థో – ఉస్సన్నకుసలధమ్మాపి ఇధేకచ్చే పుగ్గలా లద్ధపచ్చయస్స అపుఞ్ఞస్స వసేన జాతిఆదినా నిహీనా భవన్తి, పరిత్తపుఞ్ఞాపి అప్పతరపుఞ్ఞధమ్మాపి ఏకే సత్తా ఖేత్తసమ్పత్తిఆదినా తస్స పుఞ్ఞస్స మహాజుతికతాయ ఉళారా భవన్తీతి.

౪౫౪. సీవథికాయాతి సుసానే. అఙ్గుట్ఠస్నేహేనాతి అఙ్గుట్ఠతో పవత్తస్నేహేన, దేవతాయ అఙ్గుట్ఠతో పగ్ఘరితఖీరేనాతి అత్థో. న యక్ఖభూతా న సరీసపా వాతి పిసాచభూతా వా యక్ఖభూతా వా సరీసపా వా యే కేచి సరన్తా గచ్ఛన్తా వా న విహేఠయేయ్యుం న బాధేయ్యుం.

౪౫౫. పలిహింసు పాదేతి అత్తనో జివ్హాయ పాదే లిహిసుం. ధఙ్కాతి కాకా. పరివత్తయన్తీతి ‘‘మా నం కుమారం కేచి విహేఠేయ్యు’’న్తి రక్ఖన్తా నిరోగభావజాననత్థం అపరాపరం పరివత్తన్తి. గబ్భాసయన్తి గబ్భమలం. పక్ఖిగణాతి గిజ్ఝకులలాదయో సకుణగణా. హరన్తీతి అపనేన్తి. అక్ఖిమలన్తి అక్ఖిగూథం.

౪౫౬. కేచీతి కేచి మనుస్సా, అమనుస్సా పన రక్ఖం సంవిదహింసు. ఓసధన్తి తదా ఆయతిఞ్చ ఆరోగ్యావహం అగదం. సాసపధూపనం వాతి యం జాతస్స దారకస్స రక్ఖణత్థం సాసపేన ధూపనం కరోన్తి, తమ్పి తస్స కరోన్తా నాహేసున్తి దీపేన్తి. నక్ఖత్తయోగమ్పి న అగ్గహేసున్తి నక్ఖత్తయుత్తమ్పి న గణ్హింసు. ‘‘అసుకమ్హి నక్ఖత్తే తిథిమ్హి ముహుత్తే అయం జాతో’’తి ఏవం జాతకమ్మమ్పిస్స న కేచి అకంసూతి అత్థో. న సబ్బధఞ్ఞానిపి ఆకిరింసూతి మఙ్గలం కరోన్తా అగదవసేన యం సాసపతేలమిస్సితం సాలిఆదిధఞ్ఞం ఆకిరన్తి, తమ్పిస్స నాకంసూతి అత్థో.

౪౫౭. ఏతాదిసన్తి ఏవరూపం. ఉత్తమకిచ్ఛపత్తన్తి పరమకిచ్ఛం ఆపన్నం అతివియ దుక్ఖప్పత్తం. రత్తాభతన్తి రత్తియం ఆభతం. నోనీతపిణ్డం వియాతి నవనీతపిణ్డసదిసం, మంసపేసిమత్తతా ఏవం వుత్తం. పవేధమానన్తి దుబ్బలభావేన పకమ్పమానం. ససంసయన్తి ‘‘జీవతి ను ఖో న ను ఖో జీవతీ’’తి సంసయితతాయ సంసయవన్తం. జీవితసావసేసన్తి జీవితట్ఠితియా హేతుభూతానం సాధనానం అభావేన కేవలం జీవితమత్తావసేసకం.

౪౫౮. అగ్గకులికో భవిస్సతి భోగతో చాతి భోగనిమిత్తం భోగస్స వసేన అగ్గకులికో సేట్ఠకులికో భవిస్సతీతి అత్థో.

౪౫౯. ‘‘కిస్స వత’’న్తి అయం గాథా సత్థు సన్తికే ఠితేహి ఉపాసకేహి తేన కతకమ్మస్స పుచ్ఛావసేన వుత్తా. సా చ ఖో సివథికాయ సన్నిపతితేహీతి వేదితబ్బా. తత్థ కిస్సాతి కిం అస్స. వతన్తి వతసమాదానం. పున కిస్సాతి కీదిసస్స సుచిణ్ణస్స వతస్స బ్రహ్మచరియస్స చాతి విభత్తిం విపరిణామేత్వా యోజనా. ఏతాదిసన్తి గణికాయ కుచ్ఛియా నిబ్బత్తనం, సుసానే ఛడ్డనన్తి ఏవరూపం. బ్యసనన్తి అనత్థం. తాదిసన్తి తథారూపం, ‘‘అఙ్గుట్ఠస్నేహేన యాపేతి రత్తి’’న్తిఆదినా, ‘‘అయం కుమారో నగరస్సిమస్స అగ్గకులికో భవిస్సతీ’’తిఆదినా చ వుత్తప్పకారన్తి అత్థో. ఇద్ధిన్తి దేవిద్ధిం, దిబ్బసమ్పత్తిన్తి వుత్తం హోతి.

ఇదాని తేహి ఉపాసకేహి పుట్ఠో భగవా యథా తదా బ్యాకాసి, తం దస్సేన్తా సఙ్గీతికారా –

౪౬౦. ‘‘బుద్ధపముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స, పూజం అకాసి జనతా ఉళారం;

తత్రస్స చిత్తస్సహు అఞ్ఞథత్తం, వాచం అభాసి ఫరుసం అసబ్భం.

౪౬౧. ‘‘సో తం వితక్కం పవినోదయిత్వా, పీతిం పసాదం పటిలద్ధా పచ్ఛా;

తథాగతం జేతవనే వసన్తం, యాగుయా ఉపట్ఠాసి సత్తరత్తం.

౪౬౨. ‘‘తస్స వతం తం పన బ్రహ్మచరియం, తస్స సుచిణ్ణస్స అయం విపాకో;

ఏతాదిసం బ్యసనం పాపుణిత్వా, తం తాదిసం పచ్చనుభోస్సతిద్ధిం.

౪౬౩. ‘‘ఠత్వాన సో వస్ససతం ఇధేవ, సబ్బేహి కామేహి సమఙ్గిభూతో;

కాయస్స భేదా అభిసమ్పరాయం, సహబ్యతం గచ్ఛతి వాసవస్సా’’తి. –

చతస్సో గాథా అవోచుం.

౪౬౦. తత్థ జనతాతి జనసమూహో, ఉపాసకగణోతి అధిప్పాయో. తత్రాతి తస్సం పూజాయం. అస్సాతి తస్స దారకస్స. చిత్తస్సహు అఞ్ఞథత్తన్తి పురిమభవస్మిం చిత్తస్స అఞ్ఞథాభావో అనాదరో అగారవో అపచ్చయో అహోసి. అసబ్భన్తి సాధుసభాయ సావేతుం అయుత్తం ఫరుసం వాచం అభాసి.

౪౬౧. సోతి సో అయం. తం వితక్కన్తి తం పాపకం వితక్కం. పవినోదయిత్వాతి మాతరా కతాయ సఞ్ఞత్తియా వూపసమేత్వా. పీతిం పసాదం పటిలద్ధాతి పీతిం పసాదఞ్చ పటిలభిత్వా ఉప్పాదేత్వా. యాగుయా ఉపట్ఠాసీతి యాగుదానేన ఉపట్ఠహి. సత్తరత్తన్తి సత్తదివసం.

౪౬౨. తస్స వతం తం పన బ్రహ్మచరియన్తి తం మయా హేట్ఠా వుత్తప్పకారం అత్తనో చిత్తస్స పసాదనం దానఞ్చ ఇమస్స పుగ్గలస్స వతం తం బ్రహ్మచరియఞ్చ, అఞ్ఞం కిఞ్చి నత్థీతి అత్థో.

౪౬౩. ఠత్వానాతి యావ ఆయుపరియోసానా ఇధేవ మనుస్సలోకే ఠత్వా. అభిసమ్పరాయన్తి పునబ్భవే. సహబ్యతం గచ్ఛతి వాసవస్సాతి సక్కస్స దేవానమిన్దస్స పుత్తభావేన సహభావం గమిస్సతి. అనాగతత్థే హి ఇదం పచ్చుప్పన్నకాలవచనం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

కుమారపేతవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.